ࡱ>  bjbj7ËËw& O Y    8A4u# %q%%"&&&:*;0;WJ)S<66:S<S<ee&&!S<Je&&S<*=&JyN"R0%c&@;0p;";;@;@;@; @;@;@;%S<S<S<S<@;@;@;@;@;@;@;@;@; ? :AZRBAYCAN RESPUBLIKASI THS0L NAZ0RL0Y0 AZRBAYCAN DVLT 0QT0SAD UN0VERS0TET0 ________________________________________________________________ MAG0STR MRKZ0 lyazmas1 hququnda SMDOV NB0 0LHAM olu  AZRBAYCAN RESPUBL0KASINDA TTB0Q OLUNAN VERG0 REJ0M0N0N 0NVEST0S0YA MH0T0N TS0R0 mvzusunda MAG0STR D0SSERTAS0YASI 0stiqamYtin _ifri vY ad1: 060403  MaliyyY 0xtisas1n _ifri vY ad1: Vergi vY vergiqoyma Elmi rYhbYr: Magistr proqram1n1n rYhbYri: i.e.n. A.. QUBADOVA Dos. R.A.SALAYEV ______________________ ______________________ Kafedra mdiri: i.e.d...LKBROV ______________________ BAKI  2016 MAG0STR D0SSERTAS0YASININ 0^ PLANI Magistr dissertasiyas1n1n mvzusu  AZRBAYCAN RESPUBL0KASINDA TTB0Q OLUNAN VERG0 REJ0M0N0N 0NVEST0S0YA MH0T0N TS0R0 G0R0^& & & & & & & & & & & & & & & & & & & & ..& & & & & & & & & 3 I FS0L. AZRBAYCAN RESPUBL0KASININ VERG0 S0STEM0 V VERG0LR0N ST0MULLA^DIRICI FUNKS0YALARININ NZR0 MSLLR0& & & & & ..& .......& ..& & 6 AzYrbaycan Respublikas1n1n vergi sistemi...................................................6 1.2. Masir _YraitdY vergitutma prinsiplYrinin modifikasiyas1& & .....& ........12 1.3. VergilYrin fiskal vY stimulla_d1r1c1 funksiyalar1n1n sintezi& ....& .& & ....29 II FS0L. AZRBAYCANDA LVER0^L0 0NVEST0S0YA MH0T0N0N FORMALA^MASINDA ST0MULLA^DIRICI VERG0 S0STEM0N0N ROLU& & & & ..& ................................................& & ..36 2.1. 0nvestisiya anlay1_1n1n mahiyyYti vY investisiya mhiti...............................36 2.2. AzYrbaycan Respublikas1n1n investisiya siyasYtinin Ysas xsusiyyYtlYri vY dvlYt tYnzimlYnmYsi.................................................44 2.3. AzYrbaycan Respublikas1nda istehsal1n inki_af1n1n tYnzimlYnmYsi ..........50 III FS0L. AZRBAYCAN RESPUBL0KASINDA ST0MULLA^DIRICI VERG0 S0STEM0N0N SAS 0ST0QAMTLR0& & & & & .............& & .....60 3.1. Stimulla_d1r1c1 vergi sisteminin formala_mas1nda dvlYtin vergi siyasYtinin Ysas istiqamYtlYri...............................................60 3.2. Stimulla_d1r1c1 vergi sisteminin tYkmillY_dirilmYsi istiqamYtlYri& & ....& .74 NT0C& & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & ..& .& & .& .& ..81 DB0YYAT& & & & & & & & & & & & & & & & & & .& & & & & & ...& ..86 Resume Summary Magistrant:_________________________________________________________ Elmi rYhbYr:________________________________________________________ G0R0^ Mvzunun aktuall11. MstYqillik bYrpa edildikdYn sonra AzYrbaycan Respublikas1nda bazar mnasibYtlYrinin formala_mas1 vY azad sahibkarl11n inki_af1 n _Yraitin yarad1lmas1 zYrurYti ilY YlaqYdar vergilYrY olan mnasibYt kkndYn dYyi_di. Yeni iqtisadi mnasibYtlYr _YraitindY vergi sistemi iqtisadiyyat1n dvlYt tYrYfindYn tYnzimlYnmYsinin Yn ba_l1ca vY sivil alYtlYrindYn birinY evrildi. AzYrbaycan iqtisadiyyat1n1n masir dvrdY investisiya siyasYti dvlYt tYnzimlYnmYsinin vacib vasitYlYrindYn biri olmaqla, hYm dY hYyata keirilYn islahatlar1n ideologiyas1 kimi strateji istiqamYtlYrindYn birini tY_kil edir. 0nvestisiya siyasYti iqtisadiyyat1n hYm fuqi, hYm dY _aquli oxlar1n1 YhatY edYrYk daha YhYmiyyYtli mvqelYrdYn birini tutur. Haz1rda investisiya siyasYti lkYnin spesifik xsusiyyYtlYrini nYzYrY almaqla mYqsYdli proqramlar formas1nda hYyata keirilmYlidir. DigYr tYrYfdYn, bazar iqtisadiyyat1 _YraitindY iqtisadi inki_af1n Ysas amillYrindYn biri olan investisiya resurslar1n1n mYyyYn edilmYsi vY onun prioritet sahYlYr zrY optimal paylanmas1 aktual iqtisadi mYsYlYlYrdYn biri olub iqtisadi islahatlar1n mvYffYqiyyYtlY hYyata keirilmYsinin Ysas1n1 tY_kil edir. Stimulla_d1r1c1 vergi sisteminin investisiya mhitinY tYsiri mYsYlYlYrinY vergitutma mvqeyindYn yana_1lmas1 problemlYri bu gnY kimi tam ara_d1r1lmam1_d1r. slindY, iqtisadiyyatda geni_ tYkrar istehsal1n bYrpas1 vY geni_lYndirilmYsi bax1m1ndan vergi sisteminin investisiya ax1nlar1na tYsiri mYsYlYlYri mhm YhYmiyyYt kYsb edir. 0nvestisiya problemlYri ilk nvbYdY investisiya resurslar1n1n formala_mas1 ilY YlaqYdar olub daxili vY xarici investisiyalar1n cYlb olunmas1n1, cYlb olunma prosesinin srYtlYndirilmYsini vY investisiya resurslar1ndan sYmYrYli istifadY olunmas1 n Ylveri_li investisiya mhitinin, xsusilY dY vergi mhitinin formala_mas1n1 tYlYb edir. lveri_li investisiya mhitinin formala_mas1, cYlb olunmu_ daxili vY xarici investisiya resurslar1n1n milli iqtisadiyyat1n prioritet istiqamYtlYrindY sYmYrYli istifadY olunmas1 mYsYlYlYri AzYrbaycan iqtisadiyyat1n1n aktual problemlYrindYn biridir. Problemin yrYnilmYsi sYviyyYsi. Dissertasiya i_inin qar_1s1nda qoyulmu_ mYqsYd vY vYzifYlYrY nail olmaq n AzYrbaycan1n bu sahYdYki tYcrbYsi vY bununla bal1 problemlYrY hYsr olunmu_ tYdqiqatlar1 yrYnilmi_dir. BelY ki, vergi rejiminin investisiya mhitinY tYsirinin qiymYtlYndirilmYsi mYsYlYlYri AzYrbaycan alimlYri HYsYnli M., Ba1rov D., Xanki_iyev B., KYlbiyev Y., Rzayev 0., MYhYrrYmov R. vY b. tYrYfindYn ara_d1r1lm1_d1r. TYdqiqat1n mYqsYd vY vYzifYlYri. TYdqiqat1n mYqsYdi AzYrbaycanda mvcud olan vergi mhitinin investisiyalara tYsirini qiymYtlYndirmYkdYn ibarYtdir. Bu mYqsYdY nail olmaq n a_a1dak1 vYzifYlYrin hYlli mYqsYdYuyun hesab edilmi_dir: - AzYrbaycanda vergi sisteminin formalala_mas1 vY inki_af1 meyllYrinin mYyyYn edilmYsi; - pespublikam1zda vergitutuma prinsiplYrinin vY vergilYrin funksiyalar1n1n tYhlil edilmYsi; - Ylveri_li investisiya mhitinin formala_mas1nda stimulla_d1r1c1 vergi sisteminin rolunun tYdqiqi; - investisiya siyasYtinin dvlYt tYnzimlYnmYsi mYsYlYlYrinin ara_d1r1lmas1; - stimulla_d1r1c1 vergi siyasYtinin formala_mas1 istiqamYtlYrinin mYyyYnlY_dirilmYsi. TYdqiqat1n obyektini milli iqtisadiyyata investisiya qoyulu_unun dinamikas1na tYsiri konstektindY dvlYtin vergi sistemi, predmetini isY haz1rda AzYrbaycanda mvcud olan vergitutma rejiminin investisiya mhitinY tYsiri ilY bal1 yaranan kompleks nYzYri-metodoloji mYsYlYlYr tY_kil edir. TYdqiqat i_inin nYzYri vY metodoloji Ysaslar1n1 AzYrbaycan1n iqtisad mYktYbinin investisiya ynml stimulla_d1r1c1 vergi sisteminin formala_mas1 vY vergi rejiminin investisiya mhitinY tYsirinin mYyyYn edilmYsi sahYsindY nYzYri bax1_lar1, AzYrbaycan Respublikas1n1n Milli MYclisi tYrYfindYn qYbul edilmi_ qanunlar1, AzYrbaycan Respublikas1 Prezidentinin fYrman vY sYrYncamlar1, AzYrbaycan Respublikas1 NazirlYr Kabinetinin qYrarlar1, AzYrbaycan Respublikas1 0qtisadi 0nki_af tYrYfindYn haz1rlanm1_ vY tYsdiq edilmi_ normativ-hquqi aktlar, AzYrbaycan Respublikas1 VergilYr Nazirliyi tYrYfindYn haz1rlanm1_ metodiki vYsaitlYr tY_kil edir. TYdqiqat zaman1 informasiya bazas1 kimi AzYrbaycan Respublikas1 DvlYt Statistika KomitYsinin illik hesabatlar1, VergilYr Nazirliyinin rYsmi materiallar1, 0nternet _YbYkYsindY mvzuya uyun elektron resurslar tY_kil etmi_dir. TYdqiqat1n elmi yeniliyi a_a1dak1lard1r: - AzYrbaycanda vergi sisteminin yaranmas1 vY inki_af1 mYrhYlYlYri nYzYrdYn keirilmi_dir; - masir _YraitdY vergitutma prinsiplYrinin tYhlili apar1laraq onlar1n modifikasiyalar1 mYyyYn edilmi_dir; - vergilYrin Ysas fiskal vY stimulla_d1r1c1 funksiyalar1n1n sintezi mYsYlYlYri tYdqiq edilmi_dir; - AzYrbaycan Respublikas1nda investisiya siyasYtinin Ysas xsusiyyYtlYrinin tYhlili Ysas1nda istehsal1n inki_af1n1n Ysas istiqamYtlYri mYyyYn edilmi_dir; - investisiya ynml stimulla_d1r1c1 vergi siyasYtinin formala_mas1n1n Ysas istiqamYtlYri tYklif olunmu_dur. TYdqiqat1n praktiki YhYmiyyYti tYdqiqatdan irYli gYlYn elmi nYticY vY mddYalardan Ylveri_li investisiya mhitinin formala_mas1na imkan ver1n sYmYrYli vergi sisteminin formala_mas1nda istifadY etmYkdYn ibarYtdir. TYdqiqat i_inin hYcmi vY strukturu. TYqdim edilmi_ dissertasiya i_i giri_, fYsil, nYticY vY YdYbiyyat siyah1s1ndan ibarYtdir. Dissertasiya i_inin mYtni __ sYhifYdYn ibarYtdir. I fYsil. AZRBAYCAN RESPUBL0KASININ VERG0 S0STEM0 V VERG0LR0N ST0MULLA^DIRICI FUNKS0YALARININ NZR0 MSLLR0 1.1. AzYrbaycan Respublikas1n1n vergi sistemi Siyasi vY iqtisadi mstYqilliyY nail olmu_ AzYrbaycan Respublikas1nda tYnzim olunan bazar iqtisadi sisteminin formala_mas1 vY gYlYcYk inki_af1 bu sistemY adekvat vergi sisteminin yarad1lmas1n1 tYlYb edirdi. Etiraf edilmYlidir ki, YvvYllYr vergi sistemi son dYrYcY dola_1q idi. Vergi sistemi qeyri-mkYmmYl formala_m1_, mstYqil olmam1_, 1990-c1 ilin iyul ay1nda MaliyyY Nazirliyinin tYrkibindY yarad1lm1_ vY onun tYrYfindYn hYyata keirilmi_dir. Respublikam1z iqtisadi mstYqillik YldY etdikdYn sonra yeni sistemin formala_d1r1lmas1 naminY vY dvlYt qiymYt intizam1na YmYl edilmYsi zYrindY nYzarYt sistemini daha da tYkmillY_dirmYk mYqsYdi ilY AzYrbaycan Respublikas1 Prezidentinin 1991-ci il 14 oktyabr tarixli 369 sayl1 fYrman1 ilY AzYrbaycan Respublikas1 Ba_ DvlYt Vergi MfYtti_liyi, Nax1van Muxtar Respublikas1, rayon vY _YhYrlYrdY vergi mfYtti_liklYri yarad1lm1_d1r. DvlYt vergi sistemi orqanlar1n1n vYzifYlYrini, hquqlar1n1 vY mYsuliyyYtini, vergi sisteminin tY_kilini, dvlYt vergi sistemi i_ilYrinin hquqi vYziyyYtini vY sosial mdafiYsini mYyyYnlY_dirmYk mYqsYdilY 21 iyun 1992-ci ildY isY  DvlYt vergi xidmYti haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1n1n Qanunu qYbul edilmi_dir. Bu qanuna YsasYn dvlYt vergi orqanlar1n1n vYzifYli _YxslYri vergi sistemi orqanlar1na tap_1r1lm1_ vYzifYlYrY uyun olaraq yksYk mYnYvi keyfiyyYtlYrY vY prinsipiall1a malik olmal1, vergi qanunvericiliyinin pozulmas1 hallar1na qar_1 bar1_maz mvqe tutmal1, zlYrinin pe_Y biliklYrini dzgnlk vY YdalYt prinsiplYri Ysas1nda qurmal1d1rlar. DvlYt vergi sistemi orqanlar1n1n vYzifYli _YxslYri qanunuluu, xidmYt intizam1n1 pozmamal1, qanuna zidd hYrYkYtlYrY yol vermYmYli, qanunvericilik aktlar1n1 rYhbYr tutmal1 vY onlara ciddi YmYl etmYlidir.  DvlYt vergi xidmYti haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1n1n Qanunu ilY ilk dYfY olaraq lkYnin vergi sisteminin qurulmas1n1n ayr1-ayr1 prinsiplYri, onun strukturu vY tYrkibi, hYminin vergi dYyicilYrinin vY vergi orqanlar1n1n hquqlar1, vYzifYlYri vY onlar1n mYsuliyyYti qanunvericiliklY mYyyYn edilmi_di. Q1sa mddYt YrzindY formala_an AzYrbaycan Respublikas1n1n vergi sistemi faktiki olaraq Rusiya Federasiyas1n1n vY bir s1ra qYrb lkYlYrinin vergi sistemindYn gtrlm_d, ona grY dY lkY iqtisadiyyat1n1n keid dvrnn btn xsusiyyYtlYrini nYzYrY ala bilmYzdi. Vergi sisteminin qurulmas1n1n qanunvericiliklY tYsbit edilmi_ ayr1-ayr1 prinsiplYri vahid tam hal1nda, vahid prinsiplYr sisteminY uyunla_d1r1lmam1_ vY mmkn qYdYr minimum itkilYrlY onun daha tez inki_af1n1n tYmin olunmas1na ynYldilmi_di. AzYrbaycan Respublikas1n1n Prezidenti HeydYr liyevin 11 fevral 2000-ci il tarixli  AzYrbaycan Respublikas1 VergilYr Nazirliyinin yarad1lmas1 haqq1nda fYrman1 ilY Ba_ DvlYt Vergi MfYtti_liyi lYv edilmi_, onun bazas1nda lkYdY dvlYtin vergi siyasYtinin hYyata keirilmYsini, dvlYt bdcYsinY vergilYrin vY digYr daxilolmalar1n vaxt1nda vY tam hYcmdY y11lmas1n1 tYmin edYn vY bu sahYdY dvlYt nYzarYtini hYyata keirYn mYrkYzi icra hakimiyyYti orqan1 - VergilYr Nazirliyi yarad1lm1_d1r [15]. DvlYt znn idarYetmY sistemini qurarkYn hYr bir sahYni qanunlar YrivYsinY salmal1 vY bu sahYlYrin idarY edilmYsi n qanunlar toplusu olan mYcYllYlYr tYsdiq etmYlidir. AzYrbaycan Respublikas1nda da mxtYlif nv vergilYrin tYtbiqi vY y11lmas1 mYqsYdilY 1992-ci ildYn mxtYlif vergi qanunlar1 tYsdiq vY tYtbiq edilmi_,bu qanunlar 9 il YrzindY, 2001-ci il yanvar1n 1-dYk qvvYdY olmu_dur. lkY prezidenti 1998-ci ilin noyabr ay1nda keirilmi_ NazirlYr Kabinetinin geni_ iclas1nda Vergi MYcYllYsinin Yn q1sa mddYtdY haz1rlan1b qYbul edilmYsini Respublika hkumYtinY, iqtisadi orqanlar1n rYhbYrlYrinY tap_1rd1. Vergi MYcYllYsi prezident tYrYfindYn 2000-ci il 11 iyul tarixindY qYbul edilmi_  AzYrbaycan Respublikas1 Vergi mYcYllYsinin tYsdiq edilmYsi, qvvYyY minmYsi vY bununla bal1 hquqi tYnzimlYmY mYsYlYlYri haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1n1n Qanunu ilY tYsdiq edildi vY 2001-ci ilin yanvar ay1n1n 1-dYn qvvYyY mindi [15,17]. Masir vergi sisteminin yaranma tarixi elY dY qYdim olmayan AzYrbaycan Respublikas1n1n vergi sisteminY nYzYr salaq. AzYrbaycan Respublikas1n1n vergi sistemi mstYqilliyimiz elan edildikdYn sonra,1991-ci ilin sonu, 1992-ci ilin YvvYllYrindY tY_Ykkl tapmaa ba_lam1_d1r [15, 16]. Bu tY_Ykkl prosesini 3 mYrhYlYyY ay1rmaq olar: 1991-1992ci illYri YhatY edYn 1-ci mYrhYlYdY YsasYn gYlirlYrY vY xYrclYrY qoyulan vergilYr haqq1nda qanunlar qYbul edilmi_dir. 1991-ci ilin dekabr1nda  lavY dYyYr vergisi vY  AksizlYr haqq1nda, 1992-ci ilin iyununda  Hquqi _YxslYrin mYnfYYtindYn vY gYlirlYrin ayr1-ayr1 nvlYrindYn vergilYr vY  Fiziki _YxslYrdYn gYlir vergisi haqq1nda, 1992-ci ilin ortalar1ndan ba_layaraq respublikan1n mstYqil vergi xidmYti orqan1 formala_maa ba_lad1 [15]. 1993-1996-c1 illYri YhatY edYn ikinci mYrhYlYdY bazar iqtisadiyyat1n1n tYlYblYrinY uyun olaraq bir s1ra yeni vergi nvlYri haqq1na qanunlar qYbul edilmi_, onlar1n normativ-hquqi bazas1 yarad1lm1_d1r. Ba_qa szlY, 1993-ci ilin fevral1nda  Torpaq vergisi , 1995-ci ilin mart1nda  mlak vergisi vY  MYdYn vergisi , 1996-c1 ilin dekabr1nda  DvlYt yol fonduna vergilYr haqq1nda qanunlar qYbul edilmi_, vergi qanunlar1n1n tYdbiqi ilY bal1 tYlimatlar, YsasnamYlYr i_lYnib haz1rlanm1_d1r [16, 17]. 1996-c1 ilin sonu 2000-ci il dY daxil olmaqla son dvr YhatY edYn 2-ci mYrhYlYdY cYmiyyYtdY vY iqtisadiyyatda ba_ verYn keyfiyyYt dYyi_ikliklYrindYn as1l1 olaraq YvvYlki mYrhYlYdY qYbu1 edilmi_qanunlar1n tYkmillY_dirilmYsi istiqamYtindY i_lYr apar1lm1_, mvafiq vergi qanunlar1nda dYyi_ikliklYr vY dzYli_lYr edilmi_, Respublika Prezidenti 1999-cu ilin yanvar1nda bilavasitY vergi orqanlar1na da aidiyyat1 olan  DvlYt nYzarYti sisteminin tYkmillY_dirilmYsi vY sahibkarl11n inki_af1 sahYsindY sni maneYlYrin aradan qald1r1lmas1 haqq1nda fYrman1 imzalanm1_d1. Bu mYrhYlYnin yekunu kimi 2000-ci ilin iyulunda  Vergi MYcYllYsi nin qYbul edilmYsini gstYrmYk olar [15]. HYr bir lkYdY istifadY olunan vergilYr hYmin lkYnin vergi sistemini tY_kil edir. Vergi sistemi lkYdY istifadY olunan btn vergi nvlYrinin mYcmusuna deyilir. Vergi sistemi he bir lkYdY bir gndY tY_kil olunmam1_d1r. MYyyYn dvr YrzindY vergilYrin inki_af1 vY formala_mas1 ilY vergi sistemi dY formala_m1_ vY inki_af etmi_dir. Vergi sisteminin inki_af1nda iqtisadiyyat1n pul iqtisadiyyat1na evrilmYsi, istehsal vY mY_ulluq normas1n1n yksYlmYsi, istehsal1n bazar iqtisadiyyat1ndak1 tYlYbin dYnilmYsinY uyun olaraq hYyata keirilmYyY ba_lanmas1, biznesin inki_af1 vY geni_lYnmYsi ox byk rol oynam1_d1r. MaliyyY statistikas1 ilY (bu statistik gstYricilYr beynYlxalq maliyyY institutlar1 tYrYfindYn hesablan1r vY yaz1l1r) yax1n tan1_ olduqda grYrik ki, inki_af etmi_ lkYlYrdYki vergi sistemlYri ilY bu lkYlYrin iqtisadi vY sosial vYziyyYtlYri aras1nda ox byk uyunluq vY YlaqY mcuddur. Vergi sisteminin mkYmmYllik sYviyyYsi lkYnin sosial  iqtisadi inki_af1n1 mYyyYn edYn gstYricilYrdYndir. Vergi sistemini tY_kil edYn vergilYrin tYtbiqi vY vergiqoyma taktikas1 iqtisadi vY sosial strukturla s1x YlaqYdard1r. Ona grY dY hYyata keirilYn vergi siyasYtinin reall1a uyun olmas1, istifadY edilYn vergilYrlY bu vergilYrin mahiyyYti aras1ndak1 uyunluun qorunmas1 vacibdir. 0nki_af etmi_ iqtisadiyyatlar yksYk sYnayelY_mY vY maddi nemYtlYr normas1na nail olmu_ iqtisadiyyatlard1r. Ona grY dY bu lkYlYrdY hYyata keirilYn vergi siyasYti ilY zYif inki_af etmi_ lkYlYrdYki vergi siyasYti bir  birindYn xeyli fYrqlYnir. YksYk inki_af etmi_, sYnayelY_mi_ bazar iqtisadiyyat1 lkYlYrinin vergi sistemindY gYlir vergisi hakim mvqe tutur. mumi gYlir vergisi _Yxsi gYlir vergisi vY hquqi _YxslYrin, yaxud tY_kilatlar1n gYlir vergilYrindYn ibarYtdir. YksYk iqtisadi inki_af etmi_ sYnaye lkYlYrindY gYlir vergisinin mumi vergi gYlirlYri iYrisindY pay1 mxtYlif lkYlYr zrY 55  60% aras1nda dYyi_ir. Vergi gYlirlYrinin yerdY qalan hissYsini xYrclYrdYn tutulan gYlirlYr tY_kil edir. Vergi gYlirlYrinin Amerika BirlY_mi_ ^tatlar1 vergi gYlirlYri tYrkibindYki pay1 75% - dir ki, bu da dnya zrY Yn yksYk gstYricidir. Bu lkYlYrdY gYlir vergisinin Ysas hissYsini _Yxsi gYlir vergilYri tY_kil edir. Vergi mkYllYflYrinin mxtYlif mYnbYlYrdYn YldY etdiyi gYlirlYr toplan1r vY toplanm1_ gYlirlYrY artan faizli gYlirlYr tYtbiq edilir [14-16]. mumiyyYtlY, vergi sistemindYn shbYt gedYrkYn qeyd etmYk laz1md1r ki, drd cr vergi sistemi mvcuddur [14]: Proqressiv (mtYrYqqi) vergi sistemi; Reqressiv (qeyri  mtYrYqqi) vergi sistemi; Qar1_1q vergi sistemi; Proporsional vergi sistemi. HYr bir lkYdY mvafiq olaraq bu vergi sistemlYrindYn biri qYbul olunur vY fYaliyYti tY min edilir. Dnya lkYlYri zrY Yn ox istifadY olunan vY geni_ yay1lm1_ vergi sistemi proqressiv vergi sistemidir. Proqressiv vergi sisteminin mahiyyYti ondan ibarYtdir ki, vergi mkYllYflYri olan hquqi vY fiziki _YxslYrin gYlirlYri artd1qca, gYlir vergisinY tYtbiq edilYn vergi dYrYcYsi dY art1r1l1r. Bu sistemin tYtbiqi _YraitindY dvlYt minimum vY maksimum vergi faizlYri dYrYcYsini mYyyYn edir. 0stehsal1lar vY digYr gYlir sahiblYri n stimulla_d1r1c1 olmayan belY vergi sisteminin tYtbiqi dvlYtin gYlirinin art1r1lmas1n1 tYmin edir. YYni iqtisadi inki_af _YraitindY iqtisadiyyatda _YxslYr tYrYfindYn daha ox pul qazan1lmas1n1 vY bu qazanc1n art1r1ld11n1 nYzYrY alsaq proqressiv vergi sisteminin tYtbiq olunmas1n1n dvlYtY gYtirdiyi mYnfYYtin xeyli artmas1 tam ayd1n olur. Bu sistem _YraitindY hYr bir dvlYt nY qYdYr gYlirdYn neY faiz gYlir vergisi tutulmas1n1 ayr1ca mYyyYn edir. YYni bu faiz dYrYcYsi lkYlYr zrY mxtYlifdir. Proqressiv vergi sisteminin bir s1ra mYnfi cYhYtlYri olsa da, bu sistem masir dnya iqtisadiyyat1nda geni_ tYtbiq edilir [14]. 0kinci vergi sistemi reqressiv vergi sistemidir ki, bu da mahiyyYt etibar1 ilY proqressiv sistemin Yksidir. YYni reqressiv vergi sistemindY _YxslYrin gYlirlYri artd1qca tYtbiq edilYn gYlir vergisinin faizi a_a1 sal1n1r. Bu vergi sistemi istehsal1 vY _Yxsi gYllir art1m1n1 hYvYslYndirsY dY, masir inki_af etmi_ lkYlYr bu sistemi tYtbiq etmirlYr. Bu sistemin tYtbiqi ilY dvlYt vergiqoymada vY gYlir blgsndY bYrabYrlik prinsipini hYyata keirY bilmir. Lakin bu sistemin msbYt xsusiyyYtlYri var. Bu sistemin Yn ox zYif inki_af lkYlYrdY tYtbiq edilir [18]. nc vergi sistemi isY qar1_1q vergi sistemidir ki, bu sistem nisbYtYn ox tYtbiq olunur. Bu sistemin mahiyYti ondan ibarYtdir ki, gYlirin art1b  azalmas1ndan as1l1 olmayaraq vergi faizi ya dYyi_mir vY btn gYlir vergisi bu faizlY toplan1r, ya da mYyyYn hYddY qYdYr art1r vY sonra azal1r, yaxud bunun YksinY olur [18]. gYr gYlirlYrin art1b  azalmas1ndan as1l1 olmayaraq vergi dYrYcYlYri dYyi_irsY, bu halda vergi sisteminY proporsional sistem deyilir ki, bu da sonuncu vergi sistemidir. YksYki iqtisadi inki_afa nail olmu_ lkYlYrin vergi sistemlYri ilY zYif inki_af etmi_ lkYlYrin vergi sistemlYri bir  birindYn xeyli fYrqlYnir. ZYif inki_af etmi_ lkYlYrdY istehsal normas1, milli gYlirin normas1 vY xYrc normas1 a_a1d1r. Bu lkYlYrin istehasl potensial1 az, _YxslYrin xYrclYri iYrisindY vergiyY cYlb oluna bilYcYk xYrclYrin pay1 YhYmiyyYtsizdir. ZYif inki_af etmi_ lkYlYrdY hYminin milli gYlir _YxslYr, blmYlYr vY blgYlYr aras1nda qeyri  bYrabYr surYtdY blnm_dr. Ona grY dY zYif iki_af etmi_ lkYlYrdY gYlir vergisinin mumi vergi gYlirlYri iYrisindYki pay1 ox azd1r. BelY olan halda, orta milli gYlir normas1n1n a_a1 olmas1 vY adamba_1na d_Yn verginin toplanmas1na YngYl olur. DemYli, zYif inki_af etmi_ lkYlYrdY gcl vergi siyasYtinin olmamas1 belY bir vYziyyYtin yaranmas1na gYtirib 1xar1r [14-15]. Haz1rk1 dvrdY AzYrbaycan Respublikas1n1n vergi sistemi lkYnin tYsYrrfat mexanizminin fYaliyyYtini tYmin edir, dvlYtin tYxirYsal1nmaz ehtiyaclar1n1 maliyyYlY_dirmYyY imkan verir, bdcY kYsirinin art1m1n1n qar_1s1n1 al1r, mumiyyYtlY bazar iqtisadiyyat1na keidin btn tYlYblYrinY cavab verir [18-19]. Masir _YraitdY respublikan1n bazar iqtisadiyyat1n1n tYlYblYrinY Ysaslanan vergi sisteminin Ysas vYzifYlYri a_a1dak1lard1r: gYlirlYrin bdcYyY tam vY vaxt1nda sYfYrdYr edilmYsini tYmin etmYk, Yks halda dvlYtin sosial-iqtisadi siyasYtinin hYyata keirilmYsi qeyri-mmkn olar; Yhalinin mxtYlif tYbYqYlYrinin gYlirlYrinin yenidYn bl_drlmYsi vY formala_mas1 xsusiyyYtlYrini nYzYrY almaqla istehsal vY istehlak1n hYm xalq tYsYrrfat1, hYm dY onun ayr1-ayr1 sahYlYri zrY tYnzimlYnmYsi n _Yraitin yarad1lmas1. AzYrbaycan1n masir vergi sistemi yarad1larkYn bir s1ra YtinliklYrlY zlY_mi_dir. vvYla o, YsasYn fiziki _YxslYri YhatY edYn vergi mnasibYtlYrinin zYif inki_af1 _YraitindY formala_m1_d1. 0kincisi, tYsYrrfat subyektlYrinin vergilYrY he dY msbYt olmayan mnasibYti ciddi uot nYzarYti tYlYb edirdi. ncs, lkYdY dYqiq vergi siyasYti i_lYnib haz1rlanmam1_d1. Drdncs, lkYdY vergitutma sahYsindY elmi mYktYb, tYcrbY demYk olar ki, yox dYrYcYsindY idi [15]. Lakin zaman kedikcY bu YtinliklYr tYdricYn aradan qald1r1lm1_, lkYnin vergi sisteminin tYkmillY_dirilmYsi, onun inki_af etmi_ lkYlYrin vergi sisteminY uyunla_d1r1lmas1 istiqamYtindY YhYmiyyYtli i_lYr grlm_dr. AzYrbaycan Respublikas1n1n masir vergi sisteminY a_a1dak1 xarakterik YlamYtlYr xasd1r: ayr1-ayr1 qanunvericilik aktlar1na deyil, hququi Ysasa arxalan1r, yYni mYcmu ictimai mYhsulun bir hissYsinin yenidYn bl_drlmYsi ilY bal1 btn maliyyY mnasibYtlYrini YhatY edir; vergi dYni_lYrinY vergi orqanlar1 tYrYfindYn vahid nYzarYt hYyata keirilir; vergi dYyicilYrinin ayr1-ayr1 kateqoriyalari aras1nda vergi yknn YdalYtlY bl_drlmYsini tYmin edir; xarici lkYlYrin tYcrbYsinin nYzYrY al1nmas1 beynYlxalq inteqrasiya proseslYrinY qo_ulmaa imkan verir. AzYrbaycan Respublikas1n1n vergi sistemi digYr lkYlYrin vergi tYcrbYsindY i_lYnib haz1rlanm1_ prinsiplYr nYzYrY al1nmaqla vergitutman1n klassik prinsiplYri Ysas1nda formala_m1_d1r. AzYrbaycan Respublikas1n1n Vergi MYcYllYsinY YsasYn lkYnin vergi sisteminin Ysas1nda a_a1dak1 prinsiplYr durur [2]: vergilYr haqq1nda qanunvericilik vergitutman1n mumi, bYrabYr vY YdalYtli olmas1na Ysaslanmal1d1r; vergilYr iqtisadi cYhYtdYn Ysasland1r1lmal1d1r; he bir _Yxs YldY etdiyi mYnfYYtdYn (gYlirdYn) eyni nv vergini bir dYfYdYn art1q dYmYyY mYcbur edilY bilmYz; vergilYr siyasi, ideoloji, etnik, konfessional vY vergi dYyicilYri aras1nda mvcud olan digYr xsusiyyYtlYr Ysas gtrlmYklY mYyyYn edilY bilmYz vY diskriminasiya xarakteri da_1ya bilmYz; mlkiyyYt formas1ndan vY ya fiziki _YxslYrin vYtYnda_l11ndan vY ya kapital1n yerindYn as1l1 olaraq vergilYrin mxtYlif dYrYcYlYrinin mYyyYn edilmYsi qadaand1r; AzYrbaycan Respublikas1n1n vergilYri yaln1z Vergi MYcYllYsi ilY mYyyYn edilir, onlar1n dYyi_dirilmYsi vY ya lYv edilmYsi Vergi MYcYllYsinY dYyi_iklik edilmYsi ilY hYyata keirilir; He _Yxsin zYrinY Vergi MYcYllYsi ilY mYyyYn edilYn vergilYrin xsusiyyYtlYrinY malik vY Vergi MYcYllYsi ilY mYyyYn edilmYyYn, yaxud Vergi MYcYllYsi ilY mYyyYn edilYn qaydalardan fYrqli olaraq mYyyYn edilYn vergilYr dYmYk vYzifYsi qoyula bilmYz [2]. 1.2. Masir _YraitdY vergitutma prinsiplYrinin modifikasiyas1 0stYnilYn lkYnin vergi sistemi dvlYtin inki_af1n1n mxtYlif iqtisadi, siyasi vY sosial _YrtlYrinin tYsiri alt1nda formala_1r vY bu proses uzun mddYt, bYzYn yz illYrlY davam edir. Ona grY dY mxtYlif lkYlYrin vergi sistemlYrinin hYm vergilYrin nvnY vY strukturuna, vergi dYrYcYlYrinY vY gzY_tlYrinY grY, hYm dY vergilYrin mYyyYn edilmYsi, lYv edilmYsi vY onlar1n inzibat1l11 sahYsindY mxtYlif sYviyyYli hakimiyyYt orqanlar1n1n sYlahiyyYtlYri dY daxil olmaqla bir s1ra digYr vacib xsusiyyYtlYri zrY bir-birindYn fYrqlYnmYsini tam _YkildY tYbii qYbul etmYk olar. Bu mxtYlifliklYrY baxmayaraq optimal vergi sistemlYrinin qurulmas1n1n Ysasland11 mumi prinsiplYr mvcuddur vY bu prinsiplYr dY vergitutma nYzYriyyYsinin mYhYk da_1 kimi 1x1_ edir. Masir dnya vergi sisteminin Ysas1nda A.Smit tYrYfindYn tYklif olunan vY sonradan A.Vaqner tYrYfindYn geni_lYndirilmi_ vergitutma prinsiplYri durur. 0qtisadi YdYbiyyatda qeyd edilir ki, hYlY A.SmitY qYdYr vergitutma prinsiplYrinY aid edilYn bir s1ra mddYalar V.R.Mirabo vY F.Yusti kimi alimlYr tYrYfindYn formala_d1r1lm1_d1r. 0stYnilYn vergi sisteminY xas olan baza ideya vY mddYalar ilkin olaraq Foma Akvinski tYrYfindYn ifadY olunmu_dur, lakin yaln1z A.Smit onlar1 dYqiq vY ayd1n _YkildY formala_d1rma1, Yn Ysas1 elmi cYhYtdYn Ysasland1rma1 bacarm1_ vY ona grY dY o, vergitutma nYzYriyyYsinin banisi olmaq hququnu YldY etmi_dir. O, znn  Xalqlar1n sYrvYtinin tYbiYti vY sYbYblYri barYdY tYdqiqat YsYrindY qeyd etmi_dir:  1. DvlYtin tYYbYlYri zlYrinin imkan1, uyun olaraq qabiliyyYti vY gc YrivYsindY hkumYtin saxlan1lmas1nda, yYni dvlYtin himayYsi vY mdafiYsi alt1nda istifadY etdiklYri gYlirY mvafiq _YkildY i_tirak etmYlidirlYr... ;  2. HYr bir ayr1ca _Yxsin dYmYli olduu vergi dYqiq mYyyYn edilmYli vY ixtiyari olmamal1d1r. dYmY mddYti, dYmY sulu, dYni_in mYblYi - btn bunlar dYyici vY istYnilYn digYr bir _Yxs n ayd1n vY dYqiq olmal1d1r... ;  3. HYr bir vergi elY bir vaxtda vY elY bir sulla tutulmal1d1r ki, onun btnlklY, necY vY nY vaxt dYnilmYsi dYyici n Ylveri_li olsun... ;  4. HYr bir vergi elY d_nlmYli vY i_lYnib-haz1rlanmal1d1r ki, onun xalq1n cibindYn ald11 vY tutduu dvlYtin xYzinYsinY gYtirdiyindYn yksYk olsun. A.Smit tYrYfindYn ifadY olunmu_ vergitutman1n bYrabYrlik (YdalYtlilik), mYyyYnlik, Ylveri_lilik, qYnaYtlilik kimi drd Ysas qaydas1 vergi dYyicilYrinin maraqlar1 nYzYrY al1nmaqla qurulmu_dur vY nYticYdY onlar  dYyicinin hquqlar1n1n bYyannamYsi ad1n1 alm1_d1. Sonradan A.Vaqner bunlara daha 5 vergitutma qaydas1n1 YlavY etmi_, dvlYtin maraqlar1n1 mYrkYzdY saxlam1_ vY onlar1 4 Ysas qrupda birlY_dirilmi_dir. 1. MaliyyY prinsiplYri: - vergitutman1n kifayYtliliyi; - elastiklik, yYni vergitutman1n evikliyi vY hYrYkYtliliyi; 2. 0qtisadi-tYsYrrfat prinsiplYri: - vergitutma mYnbYyinin (gYlirin, yaxud kapital1n) zYruri seilmYsi; - verginin dYnilmYsinin ba_qas1n1n zYrinY qoyulmas1 _Yrti nYzYrY al1nmaqla vergi sisteminin qurulmas1n1n sYmYrYliliyi; 3. dalYtlilik prinsiplYri: - vergitutman1n mumiliyi; - vergitutman1n bYrabYrliyi. 4. Vergi inzibat1l11 prinsiplYri: - vergitutman1n mYyyYnliyi; - verginin dYnilmYsinin Ylveri_liliyi; - tutulma mYsrYflYrinin maksimum azald1lmas1. Vergi sistemlYri inki_af etdikcY vY tYkmillY_dikcY vergitutman1n khnY prinsiplYri dYqiqlY_dirilmi_, yeni prinsiplYr i_lYnib haz1rlanm1_d1r vY masir dvrdY onlar mYyyYn sistem _YklindY formala_d1r1laraq vergi sisteminin qurulmas1n1n qrup prinsiplYri ilY ifadY olunmu_dur (_Ykil 1.1). AzYrbaycan Respublikas1n1n masir vergi sistemi Ysasl1 iqtisadi dYyi_ikliklYr vY bazar mnasibYtlYrinY keid dvr olan 1991-1992-ci illYrdYn ba_layaraq tY_Ykkl tapm1_d1r. lkYnin vergi sisteminin q1sa mddYt YrzindY qurulmas1n1 zYruri edYn Ysas _YrtlYrdYn biri dY AzYrbaycan1n mstYqillik YldY etmYsi nYticYsindY bdcYnin gYlir hissYsini formala_d1rmaq zYrurYti idi. 1991-ci ilin sonuna kimi Ysas vergi qanunlar1 - mYnfYYt vergisi, DV, aksizlYr, gYlir vergisi vY s. qanunlar qYbul edildi [16]. Haz1rda znn strukturuna, vergi dYni_lYrinin siyah1s1na vY vergi inzibat1l11n1n prinsiplYrinY grY AzYrbaycan1n vergi sistemi bazar iqtisadiyyat1 inki_af etmi_ lkYlYrdY mvcud olan vergitutma sisteminY uyun gYlir. AzYrbaycan1n vergi sistemi vergitutman1n iqtisadi prinnsiplYri ilY yana_1, hYm dY Vergi MYcYllYsindY tYsbit edilmi_ vY praktikada realla_d1r1lan vergi inzibat1l11 prinsiplYri ilY bal1 olan tY_kilati vY hquqi prinsiplYr zYrindY qurulmu_dur. Bunlar YsasYn a_a1dak1lard1r: - vergi sisteminin vahidliyi prinsipi:  AzYrbaycan Respublikas1n1n vahid iqtisadi mYkan1n1 pozan (xsusilY, AzYrbaycan Respublikas1n1n YrazisindY mallar1n (i_lYrin, xidmYtlYrin) vY pul vYsaitlYrinin azad yerdYyi_mYsini bilavasitY vY dolay1s1 ilY mYhdudla_d1r1lan vY ya digYr yolla vergi dYyicisinin qanuni fYaliyyYtini mYhdudla_d1ran, yaxud maneilik trYdYn) vergilYrin mYyyYn edilmYsinY yol verilmir [2, 16].                      ^Ykil 1.1. Vergi sistemlYrinin qurulmas1 prinsiplYrinin tYrkibi - hakimiyyYt sYviyyYlYri zrY vergilYrin blnmYsi prinsipi (dvlYt, muxtar respublika vY yerli vergilYr); - verginin qanunvericilik formas1nda mYyyYn edilmYsi prinsipi (vergilYr qanunla mYyyYn edilir); - bYrabYrlik vY YdalYtlilik prinsipi vergi dYyicilYrinin vY fiskal orqanlar timsal1nda dvlYtin hquq vY vYzifYlYrinin qanunvericilikdY tYsbitini nYzYrdY tutur. - vergi qanunvericiliyinin prioritetliyi prinsipi. Bununla yana_1, effektli vergi sistemi zndY iqtisadi art1m1, vYtYnda_lar1n vY iqtisadi subyektlYrin tYsYrrfat vY sahibkarl1q fYall11n1 stimulla_d1ran alYtlYrin mvcudluunu nYzYrdY tutur. Bununla bal1 olaraq vergi sisteminin qurulmas1n1n iqtisadi prinsiplYrinin gzlYnilmYsi xsusi YhYmiyyYt kYsb edir. Vergi sistemlYrinin qurulmas1n1n iqtisadi prinsiplYri sistemi iYrisindY ilk nvbYdY bYrabYrlik vY YdalYtlilik prinsipini fYrqlYndirmYk laz1md1r. Bu prinsip nYzYrdY tutur ki, vergi yknn paylanmas1 bYrabYr olmal1d1r, yYni hYr bir vergi dYyicisi dvlYt tYrYfindYn onun ya_ay1_1 vY fYaliyyYti n yarad1lan normal _YraitdY YldY etdiyi gYlirinin YdalYtli pay1n1 dvlYtin xYzinYsinY dYmYlidir. Lakin vergitutma sahYsindY vergi dYyicilYrinin bYrabYrliyi he dY o demYk deyildir ki, ham1 eyni vergilYri dYmYlidir vY vergilYr diferensasiya edilY bilmYz. Bu halda bYrabYrlik nYzYrdY tutur ki, birincisi, diferensasiya hYmin cYmiyyYtdY YdalYtlilik barYdY qYbul olunmu_ tYsYvvrlYrY uyun olaraq dYqiq kriterilYr zrY hYyata keirilmi_ olsun vY ikincisi, bu kriterilYr vergi dYyicilYrinin fYaliyyYtinin nYticYlYrinY Ysaslanm1_ olsun, fiziki _YxslYrY mnasibYtdY onlar1n anadangYlmY dYyi_mYz keyfiyyYtlYri, yaxud hquqi _YxslYrY mnasibYtdY mlkiyyYt formas1 ilY bal1 olmas1n. Dnya praktikas1nda bYrabYrlik vY YdalYtlilik prinsipinin realla_d1r1lmas1na iki yana_ma mvcuddur. Birinci yana_ma vergi dYyicisinin faydas1n1n tYmin olunmas1ndan ibarYtdir vY YldY olunan fayda prinsipi (o hYm dY _aquli YdalYtlilik prinsipi dY adland1rl1r) ilY realla_d1r1l1r. Bu prinsipin mahiyyYti ondan ibarYtdir ki, vergi dYyicilYrinY d_Yn vergi yknn kYmiyyYti mxtYlif vergi dYyicilYrinY mnasibYtdY dvlYtin fYaliyyYtinin faydal1l11na uyun olmal1d1r. Bu yana_maya YsasYn dYyici tYrYfindYn dYnilYn vergilYr (onun iqtisadi vYziyyYtindYn as1l1 olmayaraq) dvlYtin xidmYtlYrindYn (tYhsilin, elmin, sYhiyyYnin maliyyYlY_dirilmYsi, transfertlYr, kompensasiyalar vY s.) istifadY edYrYk onun ald11 faydaya mvafiq olmal1d1r. Burada bdcY xYrclYrinin strukturu ilY YlaqY dYqiqliklY gzlYnilir. MrYkkYblik ondad1r ki, bu prinsip istehlak1n fYrdi xarakterli olmas1, blnY bilmYsi vY seilY bilmYsi ilY xarakterizY edilYn dvlYt xidmYtlYrindYn YldY olunan faydan1n mqayisY edilmYsi zaman1 tYtbiq edilY bilYr vY xalis ictimai (blnmYyYn) nemYtlYrY mnasibYtdY tYtbiq oluna bilmYz. ldY olunan faydan1n dYnilYn vergilYrin sYviyyYsinY uyunluunun tYmin olunmas1 hYr bir verginin ciddi mYqsYdli tYyinat1na Ylveri_li _Yrait yarada bilYr. BelY vergilYr  markalanm1_ adland1r1l1r. BelY ki, bir s1ra lkYlYrdY yanacaa vY avtomobillYrY tYtbiq olunan aksizlYrdYn daxil olan vYsaitlYr yol _YbYkYsinin saxlan1lmas1na vY inki_af1na ynYldilir. AzYrbaycan1n vergi sistemindY dY hquqi _YxslYrdYn tutulan  markalanm1_ , yaxud tYkrar istehsal vergisi olmu_dur (avtomobil yollar1n1n istifadYilYrindYn vergi), lakin onun  markalanmas1 formal xarakter da_1m1_d1r, belY ki, bu verginin mYblYi mYhsul sat1_1ndan daxilolmalar1n hYcmindYn as1l1 olmu_dur vY he bir halda ictimai nemYtlYrin istehlak hYcmini nYzYrY almam1_d1r. Haz1rda AzYrbaycanda qeyd olunan bu prinsip qismYn dY olsa, sosial s1orta ay1rmalar1nda dvlYtin istehlak olunan xidmYtlYrinin kYmiyyYti  pensiyalar1n dYnilmYsi vasitYsi ilY z Yksini tapm1_d1r. 0kinci yana_man1n - dYni_ qabiliyyYtliliyi prinsipinin (o hYm dY fuqi YdalYtlilik prinsipi kimi xarakterizY olunur) praktiki tYtbiqi sahYsi daha geni_dir. Bu prinsip verginin dYnilmYsindY vergi dYyicisinin obyektiv qiymYtlYndirilmYsindYn ibarYtdir vY nYzYrdY tutur ki, bYrabYr iqtisadi vYziyyYtdY olan vergi dYyicilYri eyni bir vergi mvqeyindY durmal1d1rlar. Bax1lan halda bu yana_ma bdcY xYrclYrinin strukturuna balanmam1_d1r, vergi dYyicilYrinin vergi ykn da_1maq qabiliyyYti isY onlar1n tYmin etdiyi gYlirlYrin hYcmi (fiziki _YxslYrin gYlir vergisi, hquqi _YxslYrin mYnfYYt vergisi), al1_lar1n hYcmi (aksizlYr) vY s. ilY qiymYtlYndirilir. AzYrbaycan1n vergi sistemindY bu prinsip YksYr vergilYr zrY realla_d1r1lm1_d1r. MYlumdur ki, btn vergilYrin dYnilmY mYnbYyi yeni yarad1lan dYyYr hesab edilir. Bazar iqtisadiyyat1 _YraitindY bir s1ra hallarda mallar1n onlar1n maya dYyYrindYn a_a1 qiymYtlY tYqdim edilmYsi mmkndr ki, bu da vergi dYyicilYrinY xYrclYrin rtlmYsi vY mYnfYYtin YldY olunmas1 imkan1n1 vermir, lakin bu zaman o Ymlak vergisi, torpaq vergisi vY sosial s1orta ay1rmalar1 kimi vergi vY dYni_lYrin dYnilmYsindYn azad edilmir. NYticYdY praktikada bir ox hallarda vergi dYyicisi tYrYfindYn dYnilYn vergilYrin hYcmi yeni yarad1lan dYyYrin (vergilYrin dYnilmY mYnbYyinin) pul ekvivalenti hYcmindYn yksYk olur. TYsYrrfat subyektlYrinY d_Yn vergi yknn sYviyyYsi dYni_ qabiliyyYti prinsipinin gzlYnilmYsini tYsdiq edY bilYr: YgYr vergilYrin onlar1n dYnilmY mYnbYyinY nisbYti kimi hesablanan vergi yknn sYviyyYsi 100%-dYn yksYk olarsa, onda bu halda dYni_ qabiliyyYtliliyi prinsipinin pozulmas1 ba_ verir. NYzYrY alsaq ki, vergi sisteminin ayr1-ayr1 elementlYri dYni_ qabiliyyYtliliyi prinsipini mxtYlif (eyni olmayan) dYrYcYdY realla_d1r1r, onda L.J. Yakobsonun a_a1dak1 fikirlYri ilY raz1la_maq laz1m gYlir. O, qeyd edir ki, nisbi bYrabYrlik vY dYni_ qabiliyyYtliliyi prinsipi probleminY  yaln1z hYr bir konkret verginin mvqeyindYn deyil, ilk nvbYdY dvlYt qar_1s1nda mYcmu hdYliklYri vacib olan vergi dYyicilYrinin nqteyi-nYzYrindYn baxmaq laz1md1r [16]. Vergi sisteminin qurulmas1nda bu iki yana_man1n maksimum dYrYcYdY uyunla_d1r1lmas1 zaman1 vergitutman1n bYrabYrlik vY YdalYtlilik prinsipinin realla_d1r1lmas1 n daha Ylveri_li _Yrait tYmin olunur. Dnya vergitutma praktikas1nda dYni_ qabiliyyYtliliyi vY faydal1l1q prinsiplYri bir qayda olaraq birgY, lakin dYni_ qabiliyyYtliliyi prinsipinin a_kar stnly ilY istifadY olunur. Lakin onlar1n birgY istifadYsi dY a_a1dak1 Ysas problemin hYll olunmas1na imkan vermir: vergi dYyicilYrinin bYrabYr olmayan iqtisadi vYziyyYti onlar1n eyni olmayan vergi mvqeyinY hans1 _YkildY uyunla_d1r1la bilYr? BYrabYrsizliyin artmas1 zaman1 vergi dYrYcYlYri necY dYyi_mYlidir? Bu problemi hYr bir lkY mstYqil _YkildY vergi sisteminY daxil olan ayr1-ayr1 vergilYr zrY proqressiv, reqressiv vY neytral vergi dYrYcYlYri tYtbiq etmYklY hYll edir. Haz1rda vergi sistemlYrinin formala_mas1n1n dnya tYcrbYsi vergitutman1n mlayim proqressiv _kalalar1ndan istifadYyY meyl edir ki, bu da zn doruldur. Ona grY ki, proqressiv vergitutma vergi dYyicilYrinin yksYk bYrabYrliyini tYmin edir. Lakin vergilYrin hYddindYn yksYk proqressiv dYrYcYlYri isY YksYr hallarda gYlirlYrin iqtisadiyyat1n gizli sektoruna doru yerdYyi_mYsinY gYtirib 1xar1r. BYrabYrlik vY YdalYtlilik prinsipi Vergi MYcYllYsinin 3.1-ci maddYsindY z Yksini tapm1_d1r:  VergilYr haqq1nda qanunvericilik vergitutman1n mumi, bYrabYr vY YdalYtli olmas1na Ysaslanmal1d1r [2]. Qeyd etmYk laz1md1r ki,  bYrabYrlik vY YdalYtlilik  anlay1_1n1n izah1n1n hYmin sYnYddY verilmYmYsinY baxmayaraq bu AzYrbaycan Respublikas1n1n Konstitusiyas1nda z Yksini tapm1_d1r:  DvlYt irqindYn, milliyYtindYn, dinindYn, dilindYn, cinsindYn, mYn_YyindYn, Ymlak vYziyyYtindYn, qulluq mvqeyindYn, YqidYsindYn, siyasi partiyalara, hYmkarlar ittifaqlar1na vY digYr ictimai birliklYrY mYnsubiyyYtindYn as1l1 olmayaraq hYr kYsin hquq vY azadl1qlar1n1n bYrabYrliyinY tYminat verir. 0nsan vY vYtYnda_ hquqlar1n1 vY azadl1qlar1n1 irqi, milli, dini, dil, cinsi, mYn_Yyi, YqidY, siyasi vY sosial mYnsubiyyYtY grY mYhdudla_d1rmaq qadaand1r [1]. Vergi MYcYllYsindY z Yksini tapm1_ vY tYcrbYdY realla_d1r1lan  VergilYr siyasi, ideoloci, etnik, konfessional vY vergi dYyicilYri aras1nda mvcud olan digYr xsusiyyYtlYr Ysas gtrlmYklY mYyyYn edilY bilmYz vY diskriminasiya xarakteri da_1ya bilmYz , hYminin  MlkiyyYt formas1ndan vY ya kapital1n yerindYn as1l1 olaraq vergilYrin mxtYlif dYrYcYlYrinin mYyyYn edilmYsi qadaand1r kimi tYlYblYr bYrabYrlik vY YdalYtlilik prinsipinin realla_d1r1lmas1na imkan verir vY iqtisadi YdYbiyyatda vergitutman1n universall11 prinsipi kimi mYyyYn edilYn AzYrbaycan1n vergi sisteminin qurulmas1n1n daha bir istiqamYtini tYsbit edir [2]. Vergi sisteminin qurulmas1 zaman1 vergitutman1n effektliliyi prinsipinin gzlYnilmYsi vacib YhYmiyyYt kYsb edir. Bu prinsip effektliliyin mumi ideologiyas1n1 birlY_dirYn a_a1dak1 bir s1ra mddYalar1 zndY cYmlY_dirir: vergilYr iqtisadi qYrarlar1n qYbul edilmYsinY tYsir gstYrmYlidir; vergilYr istehsal1n inki_af1na mane olmamaqla sabitlY_mY siyasYtinY vY lkY iqtisadiyyat1n1n inki_af1na kmYk etmYlidir; hYr bir konkret verginin tutulmas1 dvlYtin minimum mYsrYflYri ilY, hYminin vergilYrin dYnilmYsi prosesinin tY_kili zrY vergi dYyicilYrinin minimum xYrclYri ilY m_aiyYt olunmal1d1r. Bir s1ra digYr mddYalar kimi sadalanan qaydalar1n bir qismi Vergi MYcYllYsinin 3.10-cu bYndindY a_a1dak1 kimi ifadY olunmu_dur:  Vergi sistemi sahibkarl1q vY investisiya fYaliyyYtini tY_viq etmYlidir . Vergi sisteminin effektliliyi mYsYlYsinY maraql1 bir yana_ma L.J.Yakobson tYrYfindYn ifadY olunmu_dur. O hesab edir ki, belY effektlilik iqtisadi neytrall1q kriterisi vasitYsi ilY ifadY oluna bilYr [14, 16]. Vergi sisteminin iqtisadi effektliliyi problemini o, iki mxtYlif mstYvidY tYhlil edir: bir tYrYfdYn, yuxar1da qeyd edildiyi kimi, effektliliyin yksYlmYsi vergi yknn ictimai nemYtlYrY olan tYlYbatlarla uyunla_d1r1lmas1n1 nYzYrdY tutur, digYr tYrYfdYn isY vergi tutulmalar1n1n sYviyyYsi resurslar1n ictimai sektorun hdudlar1ndan kYnara yerdYyi_mYsinY tYsir gstYrir. gYr sahibkarl1q fYaliyyYtindYn gYlirlYr yksYk vergitutmaya cYlb olunarsa, onda sahibkarlar1n istehsal1n inki_af1na olan mara1 da getdikcY azal1r. gYr idxal (ixrac) rsumlar1 ox yksYk olarsa, onda mYhsulun dnya bazar1nda rYqabYt qabiliyyYtliliyini yksYldYcYk tYdbirlYrin realla_d1r1lmas1na stimul da getdikcY a_a1 d_r. Masir iqtisadi YdYbiyyatda bu prinsipY  tarazl1q prinsipi , yaxud  dvlYtin vY vergi dYyicilYrinin maraqlar1n1n iqtisadi balansla_d1r1lmas1 prinsipi uyun gYlir [30]. VergilYrin mYyyYn edilmYsi zaman1 hYm bdcY n fayda nqteyi-nYzYrindYn, hYm dY iqtisadiyyat n itki bax1m1ndan nYticYlYrin mqayisYli _YkildY qiymYtlYndirilmYsi, yYni strateji (perspektiv) effektliliyin mYyyYn edilmYsi laz1m gYlir. Bu zaman bu fayda vY itkilYrin tYkcY hYmin, yYni cari zaman dvrndY deyil, gYlYcYkdY vergitutma bazas1n1n azalmas1 nYticYsindY vergi daxilolmalar1n1n azalmamas1 n hYm dY perspektivdY mqayisY etmYk laz1md1r. Bu mYqsYdlY vergi multiplikatoru gstYricisindYn istifadY olunmal1d1r vY bunun Ysas1n1 vergi sisteminin elastikliyi Ymsal1 tY_kil edir: verginin dYrYcYsi nY qYdYr yksYk vY istehlaka son meyllilik nY qYdYr a_a1 olarsa, vergi multiplikatorunun kYmiyyYti dY bir o qYdYr kiik olacaqd1r. Onun kmYyi ilY vergi dYrYcYlYrinin dYyi_mYsindYn vY istehlak1n sYviyyYsindYn as1l1 olaraq DM-in kYmiyyYtinin dYyi_mYsini a_a1dak1 dsturla mYyyYn etmYk mmkndr:  EMBED Equation.3 , (1.1) burada,  EMBED Equation.3  - DM-in dYyi_mYsi (+, -);  EMBED Equation.3  EMBED Equation.3 - vergi daxilolmalar1n1n dYyi_mYsi (+, -);  EMBED Equation.3  - istehlaka son meyllilik;  EMBED Equation.3 - son vergi dYrYcYsidir. EMBED Equation.3  Grndy kimi, vergi daxilolmalar1n1n mYyyYn art1m1na gYtirib 1xaran vergi dYrYcYlYrinin art1m1 vY istehlak sYviyyYsinin a_a1 d_mYsi hYqiqYtYn dY DM-in mmkn art1m1n1 kifayYt qYdYr byk hYcmdY azald1r. Vergi sisteminin effektliliyi prinsipinin realla_d1r1lmas1 problemi ondan ibarYtdir ki, ictimai nemYtlYrin istehsal1 n laz1m olan resurslar1n hYcmi mYyyYn edildikdYn sonra vergi dYyicilYri n daha az ar1l1 olan vY tYsYrrfatlara daha az itki yaradan bdcY gYlirlYrinin y11lmas1n1n konkret sullar1n1n (vergilYrin nvlYri, dYrYcYlYr, gzY_tlYr vY i.a.) mYyyYn edilmYsi sahibkarlar1 vergidYn yay1nmaa ynYldilmi_ qYrarlar1n qYbul edilmYsinY mYcbur etmYmYli, YksinY sahibkarl1q fYall11n1n inki_af1n1 stimulla_d1rmal1, iqtisadiyyatda investisiya-innovasiya proseslYrinin inki_af1na imkan vermYlidir. Burada YlbYttY ki, ictimai nemYtlYrY olan tYlYbat1n diferensasiyas1 barYdY informasiyan1n tYhlilinY, hYminin vergilYrin hYm iqtisadiyyat1n mxtYlif sahYlYrindY, hYm dY lkYnin konkret YrazisindY sat1c1lar1n vY istehlak1lar1n, sat1c1lar1n vY al1c1lar1n, i_YgtrYnlYrin vY i_ilYrin bazar rYftar1na tYsirinin tYhlilinY geni_ yer verilir. BelY tYhlilin apar1lmas1 bu vY ya digYr verginin vergi dYyicilYri tYrYfindYn iqtisadi qYrarlar1n qYbul edilmYsinY tYsirini a_kar etmYyY vY vergi qanunvericiliyinY YlavY vY dYyi_ikliklYrin edilmYsi yolu ilY arzuolunmaz tYhriflYrin nisbi azalmas1n1n YldY olunmas1na imkan verir. AzYrbaycan1n vergi sistemindY tYhrif etmYyYn verginin nmunYsi olaraq sadYlY_dirilmi_ vergini misal gstYrmYk olar. QanunvericilikdY sadYlY_dirilmi_ verginin mYyyYn edilmYsi kiik biznesin vergitutma sahYsindY sabitlik yaratm1_d1r. mumi vergitutma rejimindYn fYrqli olaraq sadYlY_dirilmi_ vergitutma _Yraiti hYm maliyyY, hYm dY vergitutma obyektlYrinin uotunun tY_kili plan1nda sahibkarlar n daha Ylveri_lidir. Son illYrdY sadYlY_dirilmi_ verginin geni_ yay1lm1_ hal olduuna baxmayaraq bu onu proqressiv vergi etmYmi_dir. SadYlY_dirilmi_ verginin prinsipial at1_mazl11 ondad1r ki, o, vergi dYyicisinin fYaliyyYt miqyas1n1 sni _YkildY mYhdudla_d1rmaqla vY gzY_tli vergitutma rejimi naminY hquqi _YxslYrY mnasibYtdY son 12 ayl1q dvriyyYsini 150,0 min manat vY hquqi _Yxs yaratmadan sahibkarl1q fYaliyyYti gstYrYn fiziki _YxslYrY mnasibYtdY 90,0 min manat vY hYmin mYblYlYrdYn az olmaa mYcbur etmYklY onun cari vYziyyYtini konservasiya edir. Dnya iqtisadiyyat1 tYcrbYsindYn mYlumdur ki, hYr bir kYmiyyYt art1m1 (geni_lYndirmY) keyfiyyYt art1m1n1n zYruri vY xYbYrdaredici _Yrtidir. Ona grY dY vergitutman1n bu formas1 iqtisadi inki_af vektoru ilY Yks istiqamYt tY_kil etmYklY elY YvvYldYn dY kiik sahibkarlar n tYkaml art1m1 perspektivlYrini mYhdudla_d1r1r. 0stehlak1lar hYr add1mda bunun nYticYlYri ilY rastla_1rlar vY bunun sonu da he grnmr. Bu oxlu sayda kiik istehsallard1r (mYssisYlYrdir) ki, onlar1 da sadYcY fiziki olaraq yksYk keyfiyyYtli i_ vY xidmYtlYrlY tYmin etmYk mmkn deyildir. Bunlar elY mYssisYlYrdir ki, onlar1n maksimum hasilat hYcmi sahibkara bahal1, lakin keyfiyyYtli mYhsul istehsal etmYyY imkan vermir, yaxud da keyfiyyYtli mYhsulu ucuz mYhsul kimi satmaqla qiymYt fYrqini nad _YkildY uotda Yks etdirmYmYyY mYcbur edir. Kiik sahibkarl1q subyektlYri vergitutman1n qeyd olunan gzY_tli formas1n1n ziyanl1 olduunu yax_1 ba_a d_rlYr. Bununla yana_1, onlar hYlYlik bu gzY_tli vergitutma rejimindYn yap1_maa mYcburdurlar, ona grY ki, adi vergitutma rejimindY dYnilYn vergilYrin mYblYi bir qYdYr yksYk olur. Eyni zamanda, sadYlY_dirilmi_ vergi barYdY qanunvericilikdY vergitutma obyektinin, vergi dYrYcYlYrinin, dzYli_ Ymsallar1n1n mYyyYn edilmYsi istiqamYtindY daim apar1lan dYyi_ikliklYr sahibkarlar1 zlYrinin biznesinin tY_kili zrY YlavY xYrclYr tYlYb edYn yeni qYrarlar1n qYbul edilmYsinY mYcbur edir. Btn bunlar da sadYlY_dirilmi_ verginin sonradan tYhrif edYn vergi xarakterini almas1na _Yrait yarada bilYr. Verginin tYhrifedici xarakterinY vergi mYblYinin kYmiyyYti deyil, vergitutma formas1, vYsaitlYrin tutulmas1 sulu, vergitutma obyektlYrinin qiymYtlYndirilmYsi metodu da tYsir edir. Ona grY dY verginin tYhrifedici xarakterinin minimuma endirilmYsi problemi - vergitutma texnikas1n1n tYkmillY_dirilmYsi problemidir vY onun hYll edilmYsi effektli vergi sisteminin qurulmas1 zaman1 hYddindYn art1q vacibdir. Bax1lan halda vergitutma texnikas1 dedikdY, ba_ verYn proseslYrin dYrin tYhlilinY, bu vY ya digYr fYaliyyYt nvnn xsusiyyYtlYrinY, dYyicilYrin mmkn rYftar1 proqnozlar1na Ysaslanan vY xsusilY dY  vergitutma obyekti ,  vergi bazas1 ,  gzY_tlYr kimi anlay1_lar1n dYqiq mYyyYnlY_dirilmYsini zndY birlY_dirYn d_nlm_ vergitutma mexanizmi ba_a d_lr. Effektlilik prinsipinin realla_mas1 yaln1z o halda mmkndr ki, mxtYlif vergitutma obyektlYrinY (Ymlaka, torpaa vY s.) mYyyYn edilYn vergilYr mYhsuldar kapital1n hYcmini mYhdudla_d1rmas1n. Mvafiq olaraq YgYr vergi yknn sYviyyYsi nin kifayYt qYdYr yksYk olmas1 zaman1 vergilYrin dYnilmYsinY yaln1z YldY olunan mYnfYYtin hYcmi deyil, eyni zamanda hYm dY istehsal fondlar1n1n bYrpas1 n nYzYrdY tutulmu_ y11lm1_ amortizasiya ay1rmalar1 sYrf olunarsa, onda bu hal belY vergi sisteminin qurulmas1n1n Ysas1nda effektlilik prinsipinin olmad11n1 gstYrYcYkdir. VergilYrin y11lmas1 prosesi hYm vergitutma obyektlYrinin uotunun tY_kili vY verginin bdcYyY bilavasitY krlmYsi ilY bal1 vergi dYyicilYri tYrYfindYn, hYm dY vergi orqanlar1n1n saxlan1lmas1 ilY YlaqYdar dvlYt tYrYfindYn mYyyYn xYrclYrin YkilmYsini tYlYb edir ki, bu da vergi mYsrYflYrinin sYviyyYsinY YhYmiyyYtli tYsir edir vY vergitutma a1rl11n1 yksYldir. Masir dildY  effektlilik tYlYbi vergi hdYliklYrinin yerinY yetirilmYsi ilY bal1 olan btn YlavY YmYk vY maliyyY xYrclYrinin minimum olmas1n1, hYminin verginin dYnilmYsinY mnasibYtdY rahatl11 ifadY edir. Mhasibat uotu ilY paralel olaraq vergi uotunun da apar1lmas1 zrY qanunvericiliyin tYlYbini diqqYtY alsaq, daim dYyi_Yn hesabat formalar1 zrY vergi hesabatlar1n1n tYqdim edilmYsi vergi dYyicilYrinin vaxt xYrclYrini mYyyYn qYdYr art1rm1_d1r. XsusilY dY hquqi _YxslYr n nYzYrdY tutulan demYk olar ki, btn vergilYrin dYyicisi olan iri _irkYtlYr YhYmiyyYtli xYrclYr da_1mal1 olurlar. 0qtisadi itkilYr nqteyi-nYzYrindYn vergilYrin y11lmas1 ilY bal1 xYrclYr (xsusilY dY bu xYrclYr kifayYt qYdYr yksYk olduqda) vergi sisteminin effektliliyi xarakteristikas1 n vergilYrin tYhrifedici xsusiyyYtinY nisbYtYn he dY az YhYmiyyYtli deyildir. 0qtisadi YdYbiyyatda bu vY ya digYr verginin y11lmas1 ilY bal1 dvlYt xYrclYrinin minimuma endirilmYsi nqteyi-nYzYrindYn verginin effektliliyi mYsYlYsinin tYhlili zaman1 demYk olar ki, YksYr hallarda dvlYt tYrYfindYn vergi orqanlar1n1n saxlan1lmas1na YkilYn xYrclYr tYhlil olunur. Vergi hdYliklYrinin yerinY yetirilmYsinin tY_kili ilY bal1 sahibkarlar1n xYrclYrinin mYyyYn edilmYsi mYsYlYsi ba_qa _YkildY qoyulur. Bu mYsYlY zrY tYdqiqatlar demYk olar ki, apar1lm1r. Bir tYrYfdYn bu, onun YmYktutumlu olmas1 ilY bal1d1rsa, digYr tYrYfdYn belY uotun apar1lmas1n1n YhYmiyyYtli olmamas1 ilY YlaqYlYndirilir (biznes mvqeyindYn tez-tez  son nYticYdY he nY dYyi_mYyYcYk kimi fikirlYr sYslYnir). BelY xYrclYr, tYYssf ki, mhasibat uotunun xsusi hesablar1nda ayr1ca olaraq y11lm1r vY nYticYdY statistik hesabatlarda znn Yksini tapm1r.  Bir s1ra qYrb lkYlYrindY vergi dYyicilYrinin belY xYrclYri oxdan qYbul edilmi_ vY onlara ciddi nYzarYt olunur (mYsYlYn, AB^-da gYlir vergilYrinin tutulmas1 sistemindY istYnilYn ciddi dYyi_ikliyin apar1lmas1 zaman1 vergi bYyannamYlYrinin (hesabatlar1n1n) yeni qaydalar zrY doldurulmas1 n orta statistik vergi dYyicisinY laz1m olan vaxt hesablan1r vY onun kYmiyyYti nY_r olunur [24]. Mvafiq olaraq daha ox tYhrif etmYyYn, normal vergilYr Ysas1nda qurulmu_ vergi sistemi hYm dvlYt tYrYfindYn, hYm dY vergi dYyicilYri tYrYfindYn daha az xYrclYrin YkilmYsini tYlYb edir. Verginin tY_kilati sadYliyi daha ox vergi sisteminin fYaliyyYtinin cari effektliliyini mYyyYn edir. BYzi masir iqtisad1lar vY alimlYr vergi sisteminin qurulmas1n1n mstYqil prinsipi kimi vergi dYyicilYri n verginin tutulmas1 vaxt1n1n Ylveri_liliyi vY onun dYnilmYsinin rahatl11 prinsipini fYrqlYndirir vY bu zaman onu tY_kilati prinsiplYr kateqoriyas1na aid edirlYr. NYzYrY alsaq ki, verginin dYnilmYsi vaxt1 ilY gYlirin al1nmas1 vaxt1 aras1ndak1 fYrq vergi dYyicilYrinin rYftar1na (vergi bazas1n1n formala_mas1na tYsir edYn hadisYlYrin bilYrYkdYn yubad1lmas1ndan tutmu_, yYni i_lYrin yerinY yetirilmYsi vY xidmYtlYrin gstYrilmYsi aktlar1n1n imzalanmamas1, al1nm1_ Ymlak1n vaxt1nda uota al1nmamas1 vY s., onun qYsdYn gizlYdilmYsinY qYdYr) YhYmiyyYtli tYsir gstYrY bilYr, onda bu prinsipin vergi sisteminin formala_mas1n1n iqtisadi prinsiplYr qrupunda nYzYrY al1nmas1 daha mYntiqli olard1. Effektli vergi sisteminin formala_d1r1lmas1 vY istYnilYn vergi mYyyYn edilYrkYn vergi tYzyiqinin a_a1 sal1nmas1 zaman1 onun dYnilmYsi mexanizmi maksimum sadY olmal1d1r: verginin tutulmas1n1n gYlirin dYnilmYsi mYnbYyindY apar1lmas1 mYqsYdYuyundur, verginin dYnilmYsi vaxt1 isY gYlirin al1nmas1 vaxt1na maksimum yax1n olmal1d1r. Lakin burada maraqlar1n ziddiyyYti yaran1r: vergi dYyicisi n Ylveri_li vY faydal1 olan he dY hYr bir _ey dvlYt n dY Ylveri_li vY faydal1 olmaya bilYr. Masir vergi sistemlYrindY Ysas vergilYrin (DV-nin, mYnfYYt vergisinin) kassa metodu zrY deyil, hesablama metodu zrY mYyyYn edilYn vergi bazas1ndan dYnilmYsi mYqsYdYuyun hesab edilir. Bu da bir tYrYfdYn vYsaitlYrin dvlYt bdcYsinY tYmin olunmas1 srYtinin yksYlmYsinY imkan verir, digYr tYrYfdYn isY vergi dYyicilYrinin vergi a1rl11n1 art1r1r vY onlar1n maliyyY vYziyyYtinY znn mYnfi tYsirini gstYrir. VergilYr zrY cari (avans) vY yekun mYblYlYrin dYnilmYsinin mxtYlif mddYtlYrinin mYyyYn edilmYsi yolu ilY hYr iki tYrYfin maraqlar1n1n optimal uyunluunun YldY olunmas1 mYsYlYsi bu gn dY aktual olaraq qal1r. Effektli vergi sisteminin qurulmas1 n vergilYrin oxluu prinsipinin gzlYnilmYsi mhm YhYmiyyYtY malikdir. Bu prinsipin mahiyyYti mxtYlif vergilYrin vY vergitutma obyektlYrinin sYmYrYli kombinYsindYn ibarYtdir, hans1 ki, onun tYmin olunmas1 nYticYsindY vergi sistemi vergi yknn vergi dYyicilYri aras1nda optimal paylanmas1na imkan verir vY eyni zamanda lkYdYki iqtisadi, yaxud siyasi situasiyadan as1l1 olmayaraq vergi daxilolmalar1 ilY dvlYt bdcYsinin tYmin olunmas1na _Yrait yarad1r. Lakin bu zaman  Vergi sistemindY hans1 sayda vergilYr olmal1d1r vY bYrabYrlik vY YdalYtlilik prinsipinin realla_mas1 mYqsYdilY kimlYr vY hans1 vergilYri dYmYlidirlYr? kimi Ysas suallardan biri a1q olaraq qal1r. 0qtisadi YdYbiyyatda btn vergilYrin mYcmusunun vahid vergi ilY YvYz olunmas1 ideyas1 bir neY dYfY sYslYnmi_dir, lakin bu nYzYriyyY  vahid vergili bdcY situasiyas1n1n yaranmas1 vY bhran dvrlYrindY bdcYnin gYlirlYrinin tYmin olunmas1n1n onun tutulmas1 _YrtlYrindYn gcl as1l1l11 sYbYbindYn he bir lkYdY z dYstYyini tapmam1_ vY qYbul edilmYmi_dir. Vergitutmaya mnasibYtdY ilk dYfY A.Smit tYrYfindYn ifadY olunmu_ mYyyYnlik prinsipi masir _YraitdY verginin btn elementlYrinin dYqiq mYyyYnlY_dirilmYsinin tYmin olunmas1n1 zndY ifadY edir. Bu elementlYr a_a1dak1lard1r: vergini dYyYn _YxslYr, gzY_tlYr, dYrYcYlYr, verginin obyekti, vergi bazas1, dYnilmY qaydas1 vY mddYtlYri. Eyni zamanda, vergi sistemi ixtiyari _YrhY yol verilmYsinY imkan yaratmamal1 vY cYmiyyYtin YksYr hissYsi n sadY, ayd1n vY ba_a d_lYn olmal1d1r. Bu mddYa Vergi MYcYllYsinin 3.9-cu maddYsindY dYqiq ifadY olunmu_dur:  VergilYr haqq1nda qanunvericilik elY tYrzdY formala_d1r1lmal1d1r ki, hYr kYs hans1 vergilYri, hans1 qaydada, nY vaxt vY hans1 mYblYdY dYmYli olduunu dYqiq bilsin [2]. Verginin bir dYfY tutulmas1 prinsipi nYzYrdY tutur ki, normal fYaliyyYt gstYrYn vergi sistemindY eyni bir mYnbY, yaxud obyekt iki, yaxud daha art1q nv vergiyY cYlb olunmamal1d1r. Bu prinsip Vergi MYcYllYsinin 3.5-ci maddYsindY z Yksini tapm1_d1r:  He bir kYs YldY etdiyi mYnfYYtdYn (gYlirdYn) eyni nv vergini bir dYfYdYn art1q dYmYyY mYcbur edilY bilmYz. . Lakin ilk bax1_dan elY tYYssrat yaran1r ki, lkY verginin sistemindY eyni bir gYlir mYblYinin iki- vY daha art1q dYfY vergiyY cYlb olunmas1 hallar1 mvcuddur. BelY ki, mYsYlYn, Vergi MYcYllYsinin 105-ci maddYsinY uyun olaraq rezident mYssisYnin mYnfYYti YvvYlcY 20 % dYrYcY zrY, sonra isY 122-ci maddYsinY YsasYn dYnilYn dividenddYn 10 % dYrYcY zrY vergi tutulur. Lakin bu _YkildY yana_ma he dY dzgn deyildir. NYzYrY al1nmal1d1r ki, bu zaman tutulan verginin dYyici eyni bir _Yxs deyil, ayr1-ayr1 _YxslYrdir. Effektli vergi sisteminin qurulmas1 n vergi sisteminin _Yffafl11 prinsipi (bYzYn o, a_karl1q prinsipi dY adland1r1l1r) yksYk YhYmiyyYt kYsb edir. Vergi sisteminin _Yffafl11 mYsYlYsi seicilYrin dvlYtin vergi siyasYtinY dYyi_ikliklYrin edilmYsi ilY bal1 hquqlar1n1n realla_d1r1lmas1, praktikada vYtYnda_lar1n bu vY ya digYr vergilYrin tYsYrrfat fYaliyyYtinY tYsirinin qiymYtlYndirilmYsi vY onlar1n vYtYnda_lar1n zYl maliyyY vYziyyYtinY tYsiri nYticYlYrinin proqnozla_d1r1lmas1 imkan1 vasitYsilY cYmiyyYt tYrYfindYn ona nYzarYtin edilmYsi n _Yraitin yarad1lmas1 mstYvisindY zn ifadY edir. 0qtisadi YdYbiyyatda bu prinsipin daha sadY izah1na rast gYlmYk mmkndr ki, bu da yaln1z vergi qanunlar1n1n vY digYr normativ aktlar1n rYsmi nY_r olunmas1 tYlYbi, hYminin vergi orqanlar1n1n vergilYrin hesablanmas1 qaydalar1 barYdY mvafiq izahlar vermYsi hdYliyi (vYzifYsi) ilY bal1d1r. Vergi MYcYllYsinin 24.0.3-c maddYsinY uyun olaraq  Vergi orqanlar1 ... vergi qanunvericiliyi vY vergi qanunvericiliyindY edilYn dYyi_ikliklYr barYdY vergi dYyicilYrinY ktlYvi informasiya vasitYlYri ilY vY ya fYrdi qaydada YvYzsiz olaraq mYlumat vermYyY, mYyyYn edilmi_ hesabat formalar1n1n doldurulmas1 qaydalar1n1 izah etmYyY, vergilYrin hesablanmas1 vY dYnilmYsi barYdY izahatlar vermYyY, vergi dYyicilYrinY onlar1n hquq vY vYzifYlYrini izah etmYyY ... borcludurlar. [2]. Praktikada sYmYrYli vergi sisteminin qurulmas1 zaman1 vergitutmada iqtisadi effektlilik vY YdalYtlilik tYlYblYrinin birgY tYmin olunmas1 ox Ytindir. XsusilY dY, proqressiv vergitutma dYrYcYlYrindYn istifadY edilmYklY fiziki _YxslYrin gYlir vergisi nisbi YdalYtlilik vY bYrabYrlik prinsipinin realla_mas1na imkan verir, lakin gYlirlYrin uotu vY onlara nYzarYtin tY_kili nqteyi-nYzYrindYn onu sadY vY hYtta neytral adland1rmaq olmaz. Eyni zamanda, qurulu_ tY_kili bax1m1ndan sadY hesab edilYn vergilYr neytral ola bilYrlYr, lakin bu zaman onlar nisbi YdalYtlilik prinsipinin tam _YkildY realla_mas1 n evikliyY vY imkana malik olmaya bilYrlYr. Yuxar1da qeyd edildiyi kimi, iqtisadi effektlilik tYlYbi vergilYrin neytall1l11, tY_kilati sadYliyi vY evikliyi yolu ilY, YdalYtlilik tYlYbi isY - mtlYq vY nisbi bYrabYrlik vY vergi sisteminin _Yffafl11 vasitYsilY YldY olunur. Bu tYlYblYr aras1ndak1 ziddiyyYtlYr dvlYtin vergi siyasYtinin realla_d1r1lmas1 vY bir s1ra problemlYrin hYlli zaman1 zn gstYrir vY tam _YkildY aradan qald1r1la bilmYz. XsusilY dY bu ziddiyyYtlYr vergi gzY_tlYrinin mYyyYn edilmYsi zaman1 zn a1q _YkildY gstYrir. BelY ki, bu gzY_tlYr bir tYrYfdYn, vergitutmada YdalYtlilik vY bYrabYrliyi  bYrpa etmYyY ynYldilmi_dir, digYr tYrYfdYn isY, onlar vergilYrin hesablanmas1 mexanizmini mrYkkYblY_dirir vY onlar1n tYhrifedici fYaliyyYtini gclYndirir. MYlumdur ki, effektli vergi sistemi elm vY texnikan1n Yn yeni nailiyyYtlYrinY, istehsal1n vY YmYyin yeni tY_kilinY Ysaslanan, masir elmi sYviyyY ilY m_ayiYt olunan texnoloji bazan1n kmYyi ilY daha ox innovasiya xsusiyyYtinY malik innovasiyal1-investisiyal1 istehsal tipinin, yeni maddi nemYtlYrin geni_ tYkrar istehsal1n1n inki_af1na _Yrait yaratmal1d1r. Bu mYqsYdlY dY vergitutma elementlYrini zndY birlY_dirYn elY bir vergi mexanizmi laz1md1r ki, bu yeni yarad1lan dYyYrin bir hissYsinin tutulmas1 zaman1 investisiyalar1n hYcminin, istehsal1n inki_af1n1n art1m1na tYkan vermi_ olsun. 1.3. VergilYrin fiskal vY stimulla_d1r1c1 funksiyalar1n1n sintezi Vergi mnasibYtlYrinin tYkmillY_dirilmYsi btn dvlYtlYrin fYaliyyYtinin Yn vacib, eyni zamanda mrYkkYb sahYlYrindYn hesab olunur. Sosial ynml bazar iqtisadiyyatl1 btn lkYlYrdY vergi sistemi iqtisadiyyat1n tYnzimlYnmYsindY, bdcY gYlirlYrinin formala_mas1nda, qiymYt art1m1n1n mYhdudla_d1r1lmas1nda, inflyasiyan1n qar_1s1n1n al1nmas1nda dvlYt maraqlar1n1n Ysas da_1y1c1s1 kimi 1x1_ edir. Vergi sistemi tYkrar istehsal prosesinin i_tirak1lar1n1n iqtisadi maraqlar1n1 ifadY etmYklY, onlar1n tarazl1l11n1 vY bununla da ictimai tYrYqqini tYmin edir [17]. Btn bunlar vergi sisteminin nYzYri vY praktiki mYsYlYlYrinin hYrtYrYfli ara_d1r1lmas1n1n vacibliyini n plana Ykir. Optimal vergi sisteminin qurulmas1 vergitutman1n metodoloji vY metodiki Yslar1na yenidYn bax1lmas1n1 tYlYb edir. VergilYr yaln1z proqnozla_d1r1lm1_ bdcYnin tYmin edilmYsi alYti deyil, hYm dY iqtisadiyyat1n inki_af1n1n gcl stimuluna evrilmYlidirlYr. Onlar iqtisadi mnasibYtlYrin tYkmillY_mYsinY, maraqlar1n tarazla_mas1na, paritet Ysaslarla mlkiyyYtin btn formalar1n1n inki_af1na kmYk etmYlidir [16, 17]. Vergi sistemi dinamik bir anlay1_d1r. MaliyyY, iqtisadi, sosial, siyasi vY hquqi amillYrin tYsiri alt1nda hYr lkYnin vergi sistemi bir-birindYn fYrqlYnmYklY yana_1 bu sistem zaman anlay1_1n1n tYsiri alt1nda da inki_af vY dYyi_ikliklYrY mYruz qal1r. MYsYlYn, vergiqoymada qar_1ya qoyulan Ysas mYqsYd dvlYtY daha ox gYlir tYmin etmYkdirsY (inki_af etmYkdY olan lkYlYrdY olduu kimi) o zaman vergi sistemindY dolay1 vergilYr a1rl1q tY_kil edir. Vergi sisteminin xarakteri btn digYr eyni _YrtlYr daxilindY tYtbiq olunduu lkYdY mvcud olan iqtisadi sistemin mahiyyYti vY formas1ndan as1l1d1r. MYsYlYn, qapal1 vY ya a1q iqtisadi recimlYrdY tYtbiq edilYn vergi sistemlYri tYbii olaraq bir-birindYn fYrqlidir. AzYrbaycanda inzibati-amirlik sisteminin squtu vY bazar iqtisadiyyat1n1n tYtbiqi prosesindY vergi sistemindY mYzmun vY formaca edilYn dYyi_ikliklYr indiki nYslin gz qaba1nda ba_ verir. BelYliklY, hYr bir dvlYt qar_1ya qoyduu iqtisadi, maliyyY, sosial vY siyasi mYqsYdlYrY uyun olaraq mxtYlif vergi nvlYrindYn vY onlar1n mxtYlif kombinasiyas1ndan istifadY edYrYk vergi sistemini tY_kil edir. Lakin nYzYriyyYyY grY tYk vergili sistem dY mvcud ola bilYr. BelY nYzYriyyYlYr XX Ysrin ikici yar1s1nda yenidYn aktualla_maa ba_lam1_d1r. HYmin nYzYriyyYnin mYlliflYri aras1nda mYhz hans1 vergi nvnn tYtbiqinin mYqsYdYuyunluu haqq1nda fikir mxtYlifliyi mvcud olsa da, onlar1n ham1s1 belY bir vergi sisteminin sadY, Ylveri_li, qYnaYtli vY YdalYtli olca1 mYsYlYsindY yekdildirlYr. Vergi lkYnin dvlYt suverenliyinin Ysas tYzahr formalar1ndan biridir. VergilYr dvlYt tYrYfindYn birtYrYfli qaydada, yYni ayr1-ayr1l1qda gtrlm_ hYr bir vergi dYyicisi ilY raz1la_d1r1lmadan mYyyYn edilir. Vergi dYyicisindYn hYr hans1 bir verginin tutulmas1 n hYmin vergi nv mYyyYn edilmYli vY daxil olunmal1d1r [15, 16]. Verginin mYyyYn edilmYsi dedikdY, konkret vergi dYni_ini mYyyYn edYn vY dvlYtin fYaliyyYtdY olan vergi sistemindY ona yer ay1ran normativ akt1n qYbul edilmYsi ba_a d_lr. Bu bir nv verginin hquqi cYhYtdYn yaranmas1, qanunvericiliklY bYyan edilmYsi demYkdir. Vergi sisteminin sYmYrYliliyinin art1r1lmas1, iqtisadi inki_af1n art1m srYtini zYiflYdYn vergi maneYlYrinin aradan qald1r1lmas1 dvlYti vergi islahatlar1 aparmaa svq edYn Ysas amillYrdir. Vergi orqanlar1 pul vYsaitlYrinin hYrYkYtinin btn ax1n1n1 zY 1xarmaq, lkY daxilindY balanan btn kommersiya svdYlY_mYlYrinY nYzarYt etmYk iqtidar1nda deyildir. Vergi dYyicilYrinY nYzarYtin sYmYrYliliyinin yksYldilmYsinin tYmin edilmYsi n dvlYt vergi dYyicilYrinin zYrinY bir s1ra vYzifYlYr qoyur. Lakin mYyyYn mddYt kedikdYn sonra ayr1-ayr1 vergi dYyicilYri aras1nda vergi yknn qeyri-bYrabYr bl_drlmYsi haqq1nda fikirlYr formala_maa ba_lay1r. Bu isY gYlirlYrin gizlYdilmYsi, vergidYn yay1nma hallar1n1n artmas1na sYbYb olur. Btn bunlar isY dvlYti yeni vergi islahatlar1 aparmaa svq edir. 0nki_af etmi_ lkYlYrdY hYr 5-7 ildYn bir Ysasl1 vergi islahatlar1, hYr 2-3 ildYn bir isY fYaliyyYtdY olan vergi normalar1n1n sYmYrYliliyinin dYrin tYhlili apar1l1r [14, 15]. UzunmddYtli tarixi tYkaml prosesi kemi_ vergilYr masir dvrdY a_a1dak1 Ysas funksiyalar1 yerinY yetirir: 1. DvlYt mYsrYflYrinin maliyyYlY_dirilmYsini tYmin edYn  fiskal funksiya; 2. Ayr1-ayr1 sosial qruplar1n gYlirlYri aras1nda mvcud olan qeyri-bYrabYrliyi azaltmaq vY sosial tarazl11 dYstYklYmYk mYqsYdi gdYn bl_drc (sosial) funksiya; 3. TYnzimlYyici funksiya. 4. NYzarYtedici funksiya. Fiskal funksiya vergilYrin ilkin vY Ysas funksiyas1d1r. QYdim Romada pullar saxlan1lan (paylanmaq n) hYrbi kassaya fisk (lat1nca fiskus, hYrfi mYnas1 zYnbil, sYbYt) deyilirdi. Bizim eradan YvvYl I YsrdY 0mperator YyalYtlYrindYn toplanan gYlirlYr hesab1na yaranan vY mYmurlar1n sYrYncam1nda olan xsusi kassalar da fisk adland1r1lmaa ba_land1. Bizim eran1n IV YsrindYn etibarYn isY Roma 0mperiyas1nda fisk-btn dvlYt gYlirlYri, vergi vY rsumlar1n1n topland11 vY btn dvlYt mYsrYflYrinin hYyata keirildiyi vahid mumi dvlYt YhYmiyyYtli mYrkYz rolunu oynad1 vY hYmin termin dvlYt xYzinYsi anlay1_1n1 ifadY etmYyY ba_lad1. TarixYn fiskal funksiya vergilYrin YnYnYvi funksiyas1d1r. Bu funksiya vasitYsi ilY vergilYrin Ysas tYyinat1, yYni dvlYtin maliyyY ehtiyatlar1n1n toplanmas1 vY formala_mas1, habelY mumidvlYt yaxud mYqsYdli dvlYt proqramlar1n1n yerinY yetirilmYsi n bdcYyY vYsait y11lmas1 tYmin edilir. XX Ysrin 30-cu illYrindYn sonra vergilYr z fiskal funksiyas1n1 yerinY yetirmYklY yana_1, dvlYtin YlindY iqtisadi vY sosial hYyata mdaxilY etmYk n tYsirli bir alYtY evrilmi_dir. Bu, hYmin dvrdYn dvlYtin sosial-iqtisadi hYyatda rolunun geni_lYnmYsi, mdaxilYi dvlYt anlay1_1n1n formala_1b inki_af etmYsi prosesi ilY YlaqYdard1r. GetdikcY iqtisadi vY sosial hYyata daha ox mdaxilY etmYsi nYticYsindY dvlYt YnYnYvi funksiyalar ilY yana_1 ictimai hYyatda yeni funksiyalar da yerinY yetirmYyY ba_lam1_d1r. TYbiidir ki, hYr yeni funksiya yeni bir mYsrYf, bu isY vergi gYlirlYrindY mYyyYn art1m tYlYb edir. MYhz bunun nYticYsindY vergilYrin mYcmu milli gYlir iYrisindY xsusi Ykisi XX Ysrin YvvYllYrindY cYmi 5-10% tY_kil edirdisY, hYmin nisbYt Ysrin sonunda inki_af etmi_ lkYlYrdY 20-40% sYviyyYsinY yksYlmi_dir. Bu isY milli gYlirin yar1s1na yax1n bir hissYsinin vergilYr vasitYsilY yenidYn bl_drldyn gstYrir. Bunun nYticYsindY iqtisadi fikrin monetarizm qanad1n1 tYmsil edYn iqtisad1lar iqtisadiyyat1n vergilYr vasitYsi ilY idarY edilmYsi fikrini dY ortaya atd1lar. Bu fikir masir dvrdY bir s1ra inki_af etmi_ lkYlYrdY hYyata keirilYn rYsmi iqtisadi siyasYtin apar1c1 istiqamYtlYrindYn birinY evrilmi_dir. Hesab edilir ki, vergilYr vasitYsilY hYr _eydYn YvvYl iqtisadi strukturun formala_mas1 vY inki_af1 istiqamYtlYrinY tYsir gstYrmYk mmkndr. Toplanan vergilYr bir tYrYfdYn zYl blmYnin maliyyY imkanlar1n1 mYhdudla_d1r1r, digYr tYrYfdYn dY onlar dvlYt tYrYfindYn iqtisadi vY sosial mYqsYdlYr n istifadY olunarkYn lkYdY istehsal vY gYlir sYviyyYsinY msbYt tYsir gstYrir. HYr hans1 bir lkYnin vergi yk beynYlxalq statistikada vergi baxilolmalar1n1n mumi Daxili MYhsulda xsusi Ykisi kimi mYyyYn edilir. BelY ki, vergi daxilolmalar1n1n DM-da xsusi Ykisi AB^-da 29,8%-dYn 0sverYdY 55,3%-dYk tY_kil edir; Avropa Birliyi lkYlYrindY  40,8%, Rusiyada  43,3% tY_kil edir. VergilYrin fiskal funksiyas1 hquqi vY fiziki _YxslYrin onlara mYnsub kapital vY ya gYlir formas1nda mlkiyyYtin mYcburi zgYninkilY_dirilmYsi formas1n1 Yks etdirir. Buna dvlYt tYrYfindYn istismar1n znYmYxsus formas1 kimi bax1l1r. Ona yeganY xsusiyyYt  dvlYt bdcYsinin gYlirlYrinY maliyyY resurslar1n1n maksimum mobilizasiyas1 xasd1r; o bdcYnin gYlir hissYsini fasilYsiz tYmin edir. BdcY gYlirlYrinin formala_mas1nda vergilYrin rolunu qiymYtlYndirmYk n bdcYyY vergi daxilolmalar1n1n mYblYi ilY mYyyYn YlamYt qruplar1na grY tYsnif-lY_dirilmi_ bir neY verginin mYblYi aras1ndak1 nisbYti vY sonra hYr bir verginin mumi bdcY gYlirlYrindY xsusi Ykisini tapmaq laz1md1r. Bu vY ya digYr vergi qruplar1n1n, vergi nvlYrinin xsusi Ykili dvlYt bdcYsinin gYlirinin formala_-mas1nda rolunu gstYrir. Bu tYhlil dinamika formas1nda, mqayisYli qiymYtlYrlY gstYrilir ki, bu da bdcY siyasYtinin sabitlY_mYsindY vergitutman1n mahiyyYtini mYyyYn edir, sosial problemlYrin hYllindY vergilYrin rolunu a_kar edir. BdcYnin gYlirlYrinin vY xYrclYrinin nisbYtinin tYhlili tYkcY bdcYnin vYziyyYtini xarakterizY etmir, o hYminin vergitutman1n rolunu xaraktkrizY edir. VergilYrin oxluu geni_ fiskal aparat1n olmas1n1, vergi uotunun vY nYzarYtinin hYyata keirilmYsinY xYrclYrin ox olmas1n1 tYlYb edir. DvlYt vergilYrdYn iqtisadiyyat1n sabitlY_dirilmYsi, inflyasiyan1n qar_1s1n1n al1nmas1, investisiyalar1n art1r1lmas1, ixracat potensial1n1n inki_af etdirilmYsi vY yaxud idxalat1n mYhdudla_d1r1lmas1, mY_ulluun art1r1lmas1 mYqsYdi ilY dY tYsirli bir vasitY kimi istifadY etmYk imkan1na malikdir. VergilYrin bl_drc (sosial), tYnzimlYyici vY ya tY_viqedici funksiyalar1 isY dvlYtin iqtisadi vY sosial hYyata mdaxilYsinin XX YsrdY srYtlY artmas1 ilY YlaqYdard1r. Fiskal funksiya YmYkdYn, kapitaldan, tYbii ehtiyatlardan  mvcud ehtiyatlardan daha sYmYrYli istifadYnin stimulla_d1r1lmas1n1n Yksidir. Verdiqoyma isY maliyyY-bdcY mnasibYtlYrinin yenidYn blgs sferas1 kimi zndY stimulla_d1r1g1 xsusiyyYtlYri da_1y1r. 0qtisadi stimullar fiskal funksiyada da tYzahr udir, belY ki, bdcY resurslar1n1n bilavasitY vergi metodu Ysas1nda yarad1lmas1 qeyri-istehsal sferas1n1n inki_af1, elmin, sYhiyyYnin, mYdYniyyYtin vY digYr tYlYblYrini hYyata keirilmYsini tYmin etmYk n nYzYrdY tutlmu_dur. BdcY resurslar1edan sYmYrYli istifadY edilmYsi ictimai tYrYqqini stimulla_d1r1r. 0stehsalda btn fYaliyyYt sferas1n1 inki_af etdirmYk n ba_l1ca obyekt olan vergi stimulla_d1r1lmas1ndan istifadY edilir. Bu o demYkdir ki, vergi sYrbYst stimulla_d1r1c1 funksiyaya malikdir. Stimul mYyyYn fYaliyyYtY tYhrik etmYk kimi ba_a d_lr. Mkafatland1rmaa vY cYrimYlYmYyY dY tYhrik etmYk mmkndr. Vergitutmada mkafatland1rma vY ya cYrimYlYr tYtbiq etmYk stimulla_d1r1c1 fYaliyyYt kimi ba_a d_lr, belY ki, hYr bir metoddan mYyyYn obyektiv mdaxilY tYlYb edYn maliyyY-tYsYrrfat fYaliyyYtinin bu vY ya digYr sferan1n vYziyyYtinY reaksiya kimi istifadY edilir. VergilYrin stimulla_d1r1c1 funksiyas1 imtiyazlar, gzY_tlYr vY digYr azadolmalar vasitYsilY hYyata keirilir. Bunlar vergitutma obyektinin dYyi_dirilmYsindY, vergitktma bazas1n1n azald1lmas1nda, vergi dYrYcYsinin a_a1 sal1nmas1nda zn biruzY verir. Bunlarla bal1 Vergi MYcYllYsindY bir s1ra imtiyaz vY gzY_tlYr nYzYrdY tutulmu_dur. GYlir vergisinin xarakterik xsusiyyYtlYrindYn biri bu verginin hesablanmas1 zaman1 mxtYlif azadolmalar1n vY gzY_tlYrin tYtbiqidir. DvlYt mYyyYn kateqoriyal1 _YxslYri vY yaxud da mYyyYn gYlirlYri ya vergidYn azad edir, ya da vergi gzY_ti verir. HYtta dnyan1n iqtisadi cYhYtdYn inki_af etmi_ dvlYtlYrindY belY gYlir vergisindYn gzY_tlYr mvcuddur. DvlYt gYlir vergisindYn azaldolmalar vY gzY_tlYr vasitYsilY bYzi az tYminatl1 sosial tYbYqYlYrin (mYsYlYn, YlillYrin, oxu_aql1 ailYlYrin, veteranlar1n vY s.) maddi vYziyyYtinin yax_1la_d1r1lmas1na vY vergitutmada maksimum YdalYt prinsipinin bYrqYrar olmas1na al1_1r. MtYxYssislYrin YksYriyyYti belY hesab edir ki, iqtisadiyyat1n sahYlYrinY vergi gzY_tlYrinin tYtbiqi YhYmiyyYtli art1ma gYtirib 1xar1r. Konkret sahYlYrin dYstYklYnmYsi bdcY xYrclYri hesab1na hYyata keirilmYlidir. nki iqtisadiyyat1n inki_af1n1 tYnzimlYmYk mYhz bdcYnin Ysas funksiyalar1ndan say1l1r. Bu da gYlirlYrin azald1lmas1na istiqamYtlYnmi_ yox, konkret layihYnin maliyyYlY_dirilmYsinY (dotasiyalar1n ayr1lmas1, subsidiyala_d1rma proqramlar1 vY s.) ynYlmi_ siyasYt olmal1d1r. MYhz buna grY dY, vergi gzY_tlYri praktikas1ndan tYdricYn imtina etmYk gYrYkdYr. Qeyd edYk ki, hkumYtin yeni dYstYklYnmY siyasYtinY uyun olaraq, istYnilYn gzY_tlYr nvanl1 xarakter da_1mal1d1r. AzYrbaycan Respublikas1 Prezidentinin 2003-ci ilin bdcYsinin tYsdiqi barYdY iqtisadi inki_af1 problemli olan regionlarda vergi tYtillYrinin tYtbiqi imkanlar1n1n ara_d1r1lmas1 n1z1rd1 tutulur. DemYli, prioritetlYr dYyi_ir  vergi gzY_tlYri vergi tYtillYri vY vergi kreditlYri ilY YvYz oluna bilYr. Stimulla_d1r1c1 funksiya n, fiskal funksiyadan fYrqli olaraq Ysas xsusiyyYt dvlYtin prioritet sahYlYrinin sosial-iqtisadi fYaliyyYtinin stimulla_d1r1lmas1 n mxtYlif vergi imtiyaz vY gzY_tlYrinin tYtbiq edilmYsi xarakterikdir. VergilYrin fiskal vY stimulla_d1r1c1 funksiyalar1 vYhdYt tY_kil etmYklY vergi siyasYtinY xidmYt edir. Vergi siyasYtinin ba_l1ca istiqamYti isY sahibkal1q fYaliyyYtinin inki_af etdirilmYsindYn ibarYtdir. Bu istiqamYtdY VergilYr Nazirliyi vergi dYrYcYlYrinin a_a1 sal1nmas1 istiqamYtindY xeyli i_lYr grm_dr. Hquqi _YxslYrin mYnfYYt vergisinin dYrYcYsi a_a1 sal1nm1_ vY blgYlYrdY YvvYllYr mvcud olmu_ diferensialla_d1r1lm1_ vergilYr lYv edilmi_, sadYlY_dirilmi_ vergi zrY vergiyY cYlb edilYn YmYliyyatlar1n dvriyyYsinin hYcmi art1r1lm1_d1r. Hquqi _YxslYrin mYnfYYt vergisi  hYr bir dvlYtin vergi siyasYtinin mhm elementidir. MYnfYYt vergisi bdcYnin gYlir hissYsinin formala_mas1n1n mhm hissYsini tY_kil edir. DvlYt bdcYsinin gYlirlYrindY mYnfYYt vergisi z hYcminY grY son ildY birinci yerY kemi_dir. 2008-ci ildY dvlYt bdcYsinY 2863,9 min manat mYnfYYt vergisi daxil olmu_dur ki, bunun da DM-da xsusi Ykisi 7,5% olmu_dur. 2007-ci ildY vergi daxilolmalar1nda mYnfYYt vergisinin xsusi Ykisi 54.1% tY_kil etdiyi halda, 2008-ci ildY 49,4%-dYk enmi_dir. Bu cr cabit artman1n ba_l1ca sYbYbi vergi dYyicilYrinin mYnfYYtlik sYviyyYsinin yksYlmYsi, iri vergi dYyicilYrinin say1n1n artmas1 kimi qiymYtlYndirilir. Vergi dYrYcYsinin dY 22%-dYk endirilmYsi verginin sYviyyYsinin artmas1na sYbYb olmu_dur. II fYsil. AZRBAYCANDA LVER0^L0 0NVEST0S0YA MH0T0N0N FORMALA^MASINDA ST0MULLA^DIRICI VERG0 S0STEM0N0N ROLU 2.1. 0nvestisiya anlay1_1n1n mahiyyYti vY investisiya mhiti MYrkYzlY_dirilmi_ iqtisadiyyat _YraitindY vYsait qoyulu_lar1 mhiti sYrbYst iqtisadi sistemY keiddY prinsipial keyfiyyYt dYyi_ikliklYrinY mYruz qal1r. SYrbYst pul resurslar1n1n demYk olar ki, vahid sYrYncam1s1 rolunda 1x1_ edYn dvlYt Ysas fondlar1n art1r1lmas1 vY modernlY_dirilmYsinY vYsait qoyulu_lar1n1 tam planla_d1r1lm1_ _YkildY hYyata keirirdi. MahiyyYt etibarilY vYsaitlYrin sYfYrbYr edilmYsinin belY qaydas1 prioritet istiqamYtlYrin maliyyYlY_dirilmYsi n Ylveri_li _Yrait yaratmal1 idi. Bununla belY, kapital qoyulu_u sahYsindY dvlYtin, belY demYk mmknsY, inhisar1l11 proseslYrin intensivliyinY mYnfi tYsir gstYrirdi. DigYr tYrYfdYn ictimai mlkiyyYt formas1nda tYqdim edilYn dvlYt mlkiyyYti kapital qoyulu_lar1ndan istifadYnin laz1mi sYmYrYliliyini tYmin edY bilmirdi [9, 11]. MYrkYzlY_dirilmi_ iqtisadiyyat _YraitindY kapital qoyulu_lar1n1n mYnbYlYri kimi YnYnYvi olaraq a_a1dak1lar 1x1_ edirdi : - bdcY vYsaitlYri ; - mYssisY vY tY_kilatlar1n z vYsaitlYri ; - bank kreditlYri. Kemi_ sovet mYkan1nda bazar iqtisadiyyat1na keid yeni investisiya mhitinin tY_Ykklnn Ysas1n1 qoymu_dur. TYbii ki, tY_Ykkl prosesi uzunmddYtli olub, mYyyYn gerilYmYlYrlY m_ayiYt olunur. Bunun iki sYbYbi vard1r. Birincisi, sahibkarl11n maddi bazas1 olan zYllY_dirmYdY lYngimYlYr, bir s1ra hallardak1 sistemsizlikdir. MxtYlif zYllY_dirmY formalar1ndan istifadY mexanizminin tam ayd1nla_d1r1l1b Ysasland1r1lmad11 bir _YraitdY metodoloji problemlYr n plana 1x1r [9]. 0nvestisiya mhitinin tY_YkklndY mvafiq qanunvericilik bazas1n1n mhkYmlYndirilmYsi mhm rol oynay1r. Son illYrdY bu sahYdY grlYn i_lYr mYyyYn msbYt nYticYlYr vermi_dir. Hquqi bazan1n formala_mas1nda 1995-ci ildY qYbul edilmi_  AzYrbaycan Respublikas1nda investisiya fYaliyyYti haqq1nda qanunun rolunu xsusi qeyd etmYk laz1md1r. 0nvestisiya mhiti uzunmddYtli vYsait qoyulu_u, rYqabYt mhitinin inki_af1, antiinhisar tYdbirlYri, istehsala mYnfYYt gYtirYn qoyulu_lar1n tYmin edilmYsi, onun regionlar vY sahYlYr aras1nda sYrbYst ax1n1ndan vY sair amillYrdYn as1l1d1r. Onu da qeyd edYk ki, bu mhit hYminin mYqsYdynl investisiya fYaliyyYtinin dvlYt tYnzimlYnmYsi zrY tYdbirlYr kompleksinin tYsiri alt1nda tY_Ykkl tap1r. 0nvestisiya mhiti sosial-iqtisadi, siyasi vY ya investisiyan1 qaytaran maliyyY amillYrinin mYcmusudur [9]. Milli iqtisadiyyat n nYmli olan cYhYt istehsal1n art1m1n1n tYmin edilmYsi bax1m1ndan investisiya mhitinin tY_Ykkldr. Bu proses kortYbii ba_ vermir. Bazar avtomatizmi bu problemi hYll etmYk iqtidar1nda deyil vY at1lan mvafiq add1mlar investisiya proseslYrinin mYqsYdynl intensivlY_dirilmYsindY YhYmiyyYtli rol oynaya bilYr. DigYr mhm amil maliyyY sabitliyidir. Bu sabitliyin YldY olunmas1 xeyli dYrYcYdY investisiya ehtiyatlar1n1n formala_mas1 vY investisiya layihYlYrinin sYmYrYliliyinin tYmin olunmas1n1 vY mumYn Ylveri_li investisiya mhitinin _YrtlYridir [14]. 0nvestisiya mhitinin tY_kili xeyli dYrYcYdY zYl sektorun fYall11ndan, xsusi YkisindYn, YlaqYlYrinin intensivliyindYn, kiik vY orta sahibkarl11n inki_af sYviyyYsindYn as1l1d1r. BeynYlxalq tYcrbYyY grY iqtisadi sabitliyi vY Ylveri_li investisiya mhitini _YrtlYndirYn Ysas amillYrdYn biri cYmiyyYtdY iqtisadi rifah bax1m1ndan mYyyYn edilYn  orta sinfin xsusi Ykisidir. MYhz bu sinif mnasibYtlYrin dinamikliyini vY ahYngdarl11n1 tYmin edYn YhYmiyyYtli amil olmaqla keid dvr iqtisadiyyat1 ilY YvYzlYnmYsini srYtlYndirir. Bir qayda olaraq AzYrbaycan1n investisiya mhitindYn dan1_arkYn onun Ylveri_li geosiyasi vY corafi mvqeyi, yksYk ixtisasl1 kadr potensial1, zYngin tYbii sYrvYtlYri nY Ykilir. slindY Ylveri_li investisiya mhiti yaratmaq n bunlar yaln1z ilkin _YrtlYrdir, sYmYrYli yana_ma olmad1qda bu zYnginlik lkY iqtisadiyyat1 vY hYtta, mumiyyYtlY, lkY n ciddi problemlYr mYnbYyi ola bilYr. Bu problemlYrY ilkin yana_mada a_a1dak1lar aid edilY bilYr [9]: - regionda mara1 olan dvlYtlYrin mYnafelYrinin toqqu_mas1 ; - milli iqtisadiyyat1n birtYrYfli geni_lYnmYsi, lkYnin byk dvlYtlYr n xammal YlavYsinY evrilmYsi tYhlkYsi vY s. AzYrbaycanda hYyata keirilYn torpaq islahat1 kemi_ sovet respublikalar1n1n bir oxundan fYrqli olaraq investisiya mhitinin Ylveri_li olmas1 n obyektiv zYmin yaratm1_d1r. BelY ki, gYlYcYkdY tY_Ykkl tapacaq normal torpaq bazar1 investisiya fYall11na tYkan verYn amilY evrilir. Bununla belY hYmin fYall11n tYmin edilmYsinin, ciddi haz1rl1q vY sistemli yana_ma tYlYb etdiyi _bhYsizdir. 0nvestisiya mhitinin xsusiyyYtlYrindYn irYli gYlYn neqativ cYhYtlYr dY yox deyildir. 0lk nvbYdY qiymYtli ka1zlar bazar1n1n hYlY tY_Ykkl tapmad11 AzYrbaycanda portfel investisiyalar1n1n cYlb edilmYsi ciddi YtinliklYrlY zlY_ir. DigYr mYsYlYlYrdY dY keid dvr problemlYri, investisiya mhitindY z Yksini tap1r vY az-ox ciddi ziddiyyYtlYr _YklindY tYzahr edir. 0nvestisiya (lat1nca  invest szndYn olub, tYrcmYsi  geyindirirYm mYnas1n1 verir) mYnfYYt (gYlir) vY ya mYyyYn sosial sYmYrY YldY olunmas1 mYqsYdilY sahibkarl1q vY yaxud digYr fYaliyyYt nvlYri obyektlYrinY uzun mddYtY qoyulan maliyyY vYsaitindYn, habelY maddi vY intellektual sYrvYtlYrdYn ibarYtdir. BelY vYsait vY sYrvYtlYr a_a1dak1lard1r [9, 11]: pul, mYqsYdli bank YmanYtlYri, kreditlYr, paylar, sYhmlYr vY ba_qa qiymYtli ka1zlar; da_1nan vY da_1nmaz Ymlak (binalar, qurular, avadanl1q vY ba_qa maddi sYrvYtlYr); mvafiq qaydada rYsmilY_dirilmi_ elmi-tYcrbi vY digYr intellektual sYrvYtlYr; bu vY ya digYr istehsal nvnn tY_kili n zYruri olan , ancaq patentlY_dirilmYmi_, texniki sYnYdlY_dirmY, vYrdi_ vY istehsalat tYcrbYsi kimi tYrtib edilmi_ texniki, texnoloji, kommersiya vY digYr biliklYrin mYcmusu ( nau-hau ); torpaqdan, sudan vY digYr tYbii ehtiyatlardan, binalardan, qurulardan, avadanl1qlardan istifadY hquqlar1, habelY mYlliflik hququndan irYli gYlYn ba_qa Ymlak hquqlar1; ba_qa sYrvYtlYr. MaliyyY bax1m1ndan investisiya  mYnfYYt (fayda) YldY edilmYsi mYqsYdilY iqtisadi (tYsYrrfat) fYaliyyYtinY ynYldilYn btn nv aktivlYrdir  vYsaitlYrdir. 0qtisadi bax1mdan investisiya - Ysas (mYyyYn hallarda hYtta dvriyyY) fondlar1n1n yarad1lmas1na, geni_lYndirilmYsinY, yenidYn qurulmas1na vY rekonstruksiyas1na YkilYn xYrclYrdir. slindY investisiya anlay1_1na mnasibYt hYlY dY bir mYnal1 deyildir. 0nvestisiya qoyulu_u nYd pulun vY ya gerbli ka1zda Yks olunmu_ bank hesab1n1n mbadilYsi zrY xalis maliyyY YmYliyyat1 yox, ma_1n avadanl1q vY yeni fabrik binas1 tikintisi kimi real aktivlYrin al1nmas1 demYkdir. TYbii ki, investisiya anlay1_1 mYnfYYt YldY edilmYsini (vY yaxud sosial mYqsYdin hYyata kemYsini) nYzYrdY tutan qoyulu_lar1 YhatY edir. Bu qoyulu_lara sahibkarl1q obyektlYrinY vY sair sahYlYrY pul vYsaitlYri, sYhmlYr, qiymYtli ka1zlar, texnologiyalar, avadanl1qlar, intellektual dYyYrlYr aid edilir [9, 11]. 0nvestisiyalar istehsal resurslar1n1n art1r1lmas1n1 vY nYticY etibarilY iqtisadi art1m1n tempini tYmin edir. 0nvestisiyalar elY kapitald1r ki, onun kmYyi ilY milli sYrvYt art1r1l1r. 0nvestisiya sabaha qoyulan vYsaitdir vY mahiyyYt etibarilY insan kapital1na ynYldilir. 0nvestisiya iqtisadiyyat1n istehsal vY qeyri-istehsal sferalar1n1n uzunmddYtli kapital qoyulu_lar1 proseslYrini Yks etdirir. MYyyYn qeyd  _YrtlYrlY investisiyalar1 a_a1dak1 kimi qrupla_d1rmaq olar [9]: istehsal1n geni_lYnmYsi vY modernlY_dirilmYsinY investisiyalar; istehsal infrastrukturunun yarad1lmas1na investisiyalar; mal  material ehtiyatlar1n1n yarad1lmas1na investisiyalar; sosial infrastrukturun yarad1lmas1na investisiyalar; i_i heyYtin haz1rlanmas1 vY yenidYn haz1rlanmas1na investisiyalar; elm vY elmi xidmYt. 0nki_af etmi_ lkYlYrin iri _irkYtlYri kadrlar1n haz1rlanmas1na, onlar1n ixtisas1n1n art1r1lmas1na ynYldilYn investisiyalara mhm YhYmiyyYt verir vY bunu dnya bazar1nda mvqelYrinin mhkYmlYndirilmYsinin mhm istiqamYti hesab edirlYr. Get-gedY daha dYrindYn anla_1l1r ki, iqtisadi inki_af1n Ysas amili olan intellektual mYhsul  ona ynYldilYn investisiyalardan as1l1d1r [11]. 0nvestisiyalar1 formala_ma xarakterinY grY avtonom vY indusirovan kimi fYrqlYndirirlYr. Faiz dYrYcYsindYn vY ya milli gYlirin sYviyyYsindYn as1l1 olmayaraq hYyata keirilYn avtonom investisiyalar, bir qayda olaraq xarici amillYrlY _YrtlYnir. Buna hYr _eydYn YvvYl texniki tYrYqqi ilY YlaqYdar olan investisiyalar, xarici bazarlarda mvqenin mhkYmlYnmYsi, Yhalinin artmas1 vY s. amillYr aid edilY bilYr. Sz gedYn investisiyalar iqtisadi art1ma tYkan verir. Artan gYlirlYrin nYticYsindY yaranan indusirovan investisiyalar hYmin tYkanlar1n zvi davam1 olursa, inki_af1 dinamik hesab etmYk olar. Ba_qa szlY , indusirovan investisiya DM-in (mumi daxili mYhsul) art1m1n1n funksiyas1 olmaqla srYtlYndirici (akselerator) rolunu oynay1r [9, 11]. 0nvestisiyalar xarakter vY tYyinat bax1m1ndan fYrqli olan hissYlYrinin iqtisadi artma tYsirinin qiymYtlYndirilmYsinY mvafiq YdYbiyyatda xsusi diqqYt yetirilir. HYtta avtonom investisiyalar1 istehsal1n dvri olaraq art1b-azalmas1n1n Ysas sYbYbi hesab edYnlYr dY vard1r. 0nvestisiya fYaliyyYti anlay1_1na gYldikdY isY onu demYk olar ki, Yn mumi halda bu, vYsait qoyulu_u vY hYmin vYsaitin realla_mas1 n hYyata keirilYn praktiki fYaliyyYtin mYcmusu say1la bilYr. sas fondlar1n yarad1lmas1na vY geni_ tYkrar istehsal1na investisiya kapital qoyulu_u _YklindY hYyata keirilir. Bu Ysas kapitala investisiya adlan1r [9]. 0qtisadi sistemlYrdY investisiyalar1n icra etdiyi Ysas funksiyalara - Ysas kapital1n art1m1 vY keyfiyyYtcY tYkmillY_dirilmYsinin mikro vY makro sYviyyYlYrdY tYmin olunmas1; mtYrYqqi struktur dYyi_ikliklYrinin dYstYklYnmYsi; mxtYlif sYviyyYlYrdY istehsal1n sYmYrYliliyinin elmi-texniki nailiyyYtlYr bazas1nda realla_d1r1lmas1 aid edilir. 0nvestisiya fYaliyyYtinin subyektlYri tYrkibcY mxtYlifdir. Bu tYrkibY a_a1dak1lar aiddir : investorlar, sifari_ilYr, i_ icra1lar1, investisiya fYaliyyYti obyektlYrinin istifadYilYri, malgndYrYnlYr vY s. Bu siyah1da hquqi _YxslYri ayr1ca qeyd etmYk laz1md1r. Hquqi _YxslYrY banklar, s1orta vY vasitYi tY_kilatlar, investisiya fondlar1 aid edilir. Sahibkarl1q vY digYr fYaliyyYtlYrY ynYldilmi_ pul vYsaiti, mYqsYdli bank depoziti, sYhm vY digYr qiymYtli ka1zlar, Ymlak, intellektual mlkiyyYt vY sairY bank investisiyas1 hesab edilY bilYr. BYzYn banklar1n investisiya fYaliyyYtinY gYlir YldY edilmYsi mYqsYdilY mYyyYn mddYtY pul vYsaitinin yerlY_dirilmYsi zrY btn YmYliyyatlar aid edilir, ba_qa szlY, banklar1n btn aktiv YmYliyyatlar1 investisiya hesab edilir. slindY isY bu yana_ma dzgn deyildir. BelY ki, mYrkYzi bankda olan vYsaitlYr kimi aktivlYr, bank n i_lYmYdiyinY grY investisiya hesab oluna bilmYz [11]. 0nvestorlar vY ya investorlar1n mvYkkili olan fiziki vY hquqi _YxslYr sifari_ilYr ola bilYr. 0nvestisiya layihYsinin hYyata keirilmYsindY bu _YxslYr i_tirak edir vY mqavilYdY nYzYrdY tutulmam1_d1rsa, digYr i_tirak1lar sahibkarl1q fYaliyyYtinY qar1_m1rlar. 0nvestisiya qoyulu_unda yol verilYn yaln1_l1q, bir s1ra hallarda informasiya tYminat1ndak1 problemlYrlY YlaqYdar olur.  SYhv investisiya resurslar1n1n sYpYlYnmYsinY sYbYb olur, proqnozla_d1r1lan iqtisadi art1m1 _YrtlYndirmYyYn layihYlYrdY vYsaitin  bat1b qalmas1 ilY nYticYlYnir. Odur ki, konyukturan1n yrYnilmYsinY ynYldilmi_ tYdqiqatlar investisiyan1n sYmYrYliliyini _YrtlYndirYn Ysas amillYrdYn hesab olunmal1d1r [9]. 0nvestisiya bazar1n1n dinamikliyi dY onun sYmYrYliliyini _YrtlYndirir. MYlumdur ki, investisiyalar, digYr _YrtlYr bYrabYr olduqda tYnYzzl edYn mYssisYlYrdYn (sahYlYrdYn) ox sYmYrY verYn mYssisYlYrY ax1r. Odur ki, daim risklY YlaqYdar vY uzunmddYtli dvr YhatY edYn istehsala investisiyalar1n Ylveri_li olmas1 tYmin edilmYlidir. MYsYlYn, elY mhit yarad1lmal1d1r ki, istehsala investisiyalardan gYlirlYr alternativ qoyulu_lardan (bank YmanYtlYrinY, lYl-cYvahirata qoyulu_lardan vY s.) yksYk olsun [14]. 0nvestorlar azad iqtisadiyyat1n prinsiplYrinY uyun olaraq, investisiya fYaliyyYtinin hYyata keirilmYsindY bYrabYr hquqlara malikdirlYr. 0nvestisiyan1n hYcmi, istiqamYti vY sYmYrYliliyinin mYyyYnlY_dirilmYsindY investor, mYlum dYrYcYdY sYrbYstdir. BelY ki, investor znY sYrf edYn formada investisiyan1n realla_d1r1lmas1 n laz1m olan hquqi vY fiziki _YxslYri mqavilY vY msabiqY yolu ilY cYlb edY bilYr. z vYsaiti vY ya cYlb edilmi_ vYsait olmas1ndan as1l1 olmayaraq investor qoyduu vYsaitin mYqsYdli tYtbiqini tYlYb etmYk hququndan demYk olar ki, hYmi_Y istifadY edir. 0nvestisiya fYaliyyYtinin obyektlYri kimi a_a1dak1lar qYbul edilir [9]: - qiymYtli ka1zlar (sYhmlYr, istiqrazlar vY s.) - iqtisadiyyat1n btn sahYlYrindY yeni yarad1lan vY modernlY_dirilYn Ysas fondlar vY dvriyyY vYsaiti ; - mYqsYdli pul YmanYtlYri ; - elmi  texniki mYhsul vY mlkiyyYtin digYr obyektlYri ; - Ymlak hququ vY intellektual mlkiyyYt hququ. 0nvestisiya btvlkdY gYlir (mYnfYYt) vY ya sosial sYmYrY YldY etmYk mYqsYdilY sahibkarl1q vY digYr fYaliyyYt nvlYri obyektlYrinY qoyulan maliyyY vYsaitindYn, hYminin maddi vY intellektual sYrvYtlYrdYn ibarYtdir. 0nvestisiya mhitini qrupda birlY_dirmYk olar: ictimai-siyasi, iqtisadi-sosial vY hquqi-tY_kilati tYminat. Bu cYhYtdYn ictimai-siyasi amillY lkYnin daxili vY xarici siyasi rejimi, ictimai vYziyyYtin sabitliyi; iqtisadi-sosial amillYrY lkYnin iqtisadi inki_af sYviyyYsi (yaxud iqtisadi inki_af1n potensial imkanlar1), iqtisadi art1m1n sYviyyYsi vY onun perspektivlYri, inflyasiyan1n vYziyyYti, milli valyutan1n mhkYmliyi vY dnYrlik dYrYcYsi, vergitutma, gmrk vY ticarYt rejimi, bazar infrastrukturunun inki_af1, Yhalinin al1c1l1q qabiliyyYti, i_ qvvYsi bazar1n1n vYziyyYti (onun qiymYti, tYrkibi), infrastrukturan1n inki_af sYviyyYsi vY s.; hquqi tYminat vY tY_kilati tYdbirlYrY lkYdY tYtbiq olunan hquqi normativ aktlar1 vY investisiyan1 cYlb etmYk n tY_kilati vY tYbliat xarakterli tYdbirlYri daxil etmYk olar. 0nvestisiyalar makroiqtisadiyyatda oynad11 rola grY a_a1dak1 kimi xarakterizY olunur [9-11]: Birinci, investisiyalar xYrclYrin byk vY dYyi_kYn komponenti olduuna grY investisiyalar1n kYskin artmas1 vY ya azalmas1 mYcmu tYlYbY kYskin tYsir gstYrY bilYr, mYcmu tYlYbin dYyi_mYsi isY z nvbYsindY istehsala vY mY_ullua tYsir gstYrYcYkdir. 0kinci, investisiyalar kapital y11m1na sYbYb olurlar. Avadanl1q vY tikililYrin art1m1 lkYnin potensial istehsal1n1 geni_lYndirir vY uzun mddYtY iqtisadi art1m1 tY min edir. BelYliklY, investisiyalar ikili rol oynay1rlar [9-11]: q1sa dvrdY istehsala mYcmu tYlYb ilY tYsir gstYrmYklY; uzun mddYtli dvrdY kapital1n yaranmas1n1n potensial istehsala vY mYcmu tYklifY tYsir gstYrmYsi yolu ilY. 0nvestisiya qoyulu_unda birba_a vY portfel investisiyalar1 daha byk YhYmiyyYt kYsb edirlYr. Kapital1n qoyulma mYqsYdinY grY blgs investisiya qoyulu_u sahYsindY byk praktik YhYmiyyYtY malikdir. Bu blgyY YsasYn birba_a investisiyalar vY portfel investisiyalar1 mvcuddur. Birba_a investisiyalar - bu elY kapital qoyulu_udur ki, investora kapital qoyulmu_ obyekt zYrindY nYzarYt imkan1 verir. Birba_a investisiyalar uzun mddYtY iqtisadi maraq YldY etmYk mYqsYdilY hYyata keirilir. Bu investisiyalar YsasYn _Yxsi sahibkar kapital1 ilY YlaqYdard1rlar. Portfel investisiyalar1 - xarici qiymYtli ka1zlara qoyulan kapitald1r. Bu investisiyalar investora kapital qoyulmu_ obyekt zYrindY real nYzarYt hququ vermir. SadYcY investisiya hYcminin art1m1na baxaraq hYmin lkY iqtisadiyyat1n1n inki_af1 haqq1nda fikir yrtmYk ox Ytindir. 0nvestisiya ox geni_ bir anlay1_d1r. Hans1 istiqamYtin Ysas gtrlmYsi mhm mYsYlYdir. Burada portfel, birba_a, daxi$&248:DFJLNPRVXjlprvx|~" B D F R V Z \ j l n ³}}}nhWhxoCJaJmH,sH,"h?fihxo6OJQJ]mH,sH,"hWhxo6OJQJ]mH,sH,"h]hxo5CJ\aJmH,sH,hxo5CJ\aJmH,sH,hWhxo5CJaJmH,sH,h?fihxo5CJaJmH,sH,h?fihxoOJQJaJ h?fihxoOJQJaJmH,sH,'R" $ D l n p r t V l n $a$gdxo $ a$gdxo$dh1$7$8$H$a$gdxo$a$gdxogdxo$a$gdxo$ dha$gdxo $1$7$8$H$a$gdxo$dh1$7$8$H$a$gdxodhgdxon p t T V X Z j l n t v óãÓshVFsFsFsFVh?fihxo5CJaJmH,sH,"h?fihxo5CJ\aJmH,sH,h?fihxomH,sH,hQ<hxo5CJaJmH,sH,hWhxo5CJaJmH,sH,h]hxo5CJaJmH,sH,h]hxo5CJaJmH,sH,hL,!hxo5CJaJmH,sH,hxo5CJaJmH,sH,h 5CJaJmH,sH,"h~ghxo5CJ\aJmH,sH,h~ghxo5CJaJmH,sH,n Z ^  x z   $a$$a$gdxo dh1$7$8$H$gdXp 1$7$8$H$gdxo dh1$7$8$H$gdk} dh1$7$8$H$gdxo$dh1$7$8$H$a$gdxo Z ~   B F r t v x z   vvdddRܣBh?fihxo5CJaJmH,sH,"hEhXp5CJ\aJmH,sH,"hDhxo5CJ\aJmH,sH,hDhxo5CJaJmH,sH,hXp5CJaJmH,sH,hk}hk}5CJaJmH,sH,hxo5CJaJmH,sH,hQhxo5CJaJmH,sH,h 5CJaJmH,sH,hxo5CJ\aJmH,sH,"h?fihxo5CJ\aJmH,sH,"hk}hk}5CJ\aJmH,sH,  HJL@`b  ааygXgРhEh*]CJaJmH,sH,"hEh*]5CJ\aJmH,sH,hEh*]CJaJmH,sH,hEh*]5CJhEh*]5CJmH,sH,hEh*]5CJaJmH,sH,hEh*]5CJ\mH,sH,hEh*]5CJaJmH,sH,hEh*]5CJaJmH,sH,h*]h*]5CJ\mH,sH,h*]h 15CJ\mH,sH," Z LNBl  b6$dh^`a$gd*] $dha$gd*] & F7dh^7`gd*]dhgd*]gd*] gd*]$a$gd*]d.DPRTh$7dh]`7a$gd* 7`7gd* $a$gdLgd*]$dh]a$gd*]$7dh`7a$gd*] $dha$gd*] dh]gd*]hdDNPRT|~>@hŵxgVEV6hG8hG8CJaJmH,sH, hG8hDOJQJaJmH,sH, hG8hL,!OJQJaJmH,sH, hG8h|OJQJaJmH,sH,#hG8h|5OJQJaJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,hG8hbB5CJmH,sH,hG8hbB5CJaJmH,sH,hG8h{H5CJaJmH,sH,hEh*]5CJaJhEh*]5CJmH,sH,hEh*]5CJaJmH,sH,hEh*]5CJaJmH,sH,* 2 ^ ~ p!!###*$%%.&0&&&&&&&d(f(p(r(v(x(((***+,Ͼ|l]hEEh/FCJaJmH,sH,hEEh/F5CJaJmH,sH,$hG8h|CJOJQJaJmH,sH,hMhMCJaJmH,sH,hG8hMCJaJmH,sH, hG8h.UOJQJaJmH,sH, hG8hL,!OJQJaJmH,sH,$hG8h.UCJOJQJaJmH,sH,hG8hG8CJaJmH,sH,hG8hoCJaJmH,sH,"h#.&*&.P//0f1.22t35:|<<$7dh]`7a$gdkZ$dh`a$gdkZ$7dh`7a$gd$7dh`7a$gdkZ$7dh`7a$gd/F $dha$gd|$7dh]`7a$gd* $7dh`7a$gd.U, - -"-8-t---$.&.h.//0000000f1J222r3t33{sksk_L%hfhB*CJaJmH,phsH,h|hkZ5CJaJhkZCJaJh0qCJaJhG8hQ)CJaJmH,sH,hG8h0qCJaJmH,sH,"hG8h|56CJaJmH,sH,hG8h|CJaJmH,sH,h/Fh|5CJaJmH,sH,hk}CJaJmH,sH,hE\h/FCJaJmH,sH,hEEh/FCJaJmH,sH,h/FCJaJmH,sH,33333f4h4~44455555ʾʯtaQA2hthCJaJmH,sH,hB*CJaJmH,phsH,h+B*CJaJmH,phsH,%hhB*CJaJmH,phsH,%hhQ)B*CJaJmH,phsH,%hthB*CJaJmH,phsH,(hth5B*CJaJmH,phsH,hfhB*mH,phsH,hQ)CJaJmH,sH,hG8hG8CJaJmH,sH,"h5B*CJaJmH,phsH,(hfh5B*CJaJmH,phsH,5 6R6Z7n7::;;|<<<<<<<<4>6>̹ܧugVG;/;GhrkCJaJmH,sH,hQ)CJaJmH,sH,h|hkZCJaJmH,sH, h|hkZOJQJaJmH,sH,hkZOJQJaJmH,sH,hkZ5OJQJaJmH,sH,#h|hkZ5OJQJaJmH,sH, hthkZOJQJaJmH,sH,#hthkZ5OJQJaJmH,sH,%hthkZB*CJaJmH,phsH,hkZB*CJaJmH,phsH,hE\hkZCJaJmH,sH,(hthkZ5B*CJaJmH,phsH,<=^>"?X@4ABDDFDHDJDLDNDPDRDTDVD$7dh`7a$gd* $7`7a$gd* $ dha$gdkZ$dh`a$gdrk$7dh]`7a$gdrk$7dh]`7a$gdQ)$7dh]`7a$gdkZ6>>>>>>24贡ٴӮʵBBB&CCCٶο裖{{찿O@~䴳,,䴳,,5C,,5C,,-䴳,,$䴳,,$5C,,-5C,,䴳,,))䴳,,)k䴳,,)k,,k䴳,,)䴳,,նDDDDDDᷡE:E@EEE4SUYp]defRgjns~hD$dh`a$gdsyL$7dh`7a$gd* $7dh`7a$gd* GGHHHHII.I4INNQQQQ4SUUUYY]] ]"]F]H]b]l]n]^^``6a8a\a^anapa~aa:b*CJaJmH,sH,hUCJaJmH,sH,hhnCJaJmH,sH, hhnCJ hUCJ hDCJ-dұ´@tv$dh`a$gd9.- $dha$gd-$ & F h7dh^`7a$gd* $ 7dh`7a$gd* $7dh`7a$gd* $ & F 7dh^`7a$gd* vh">n&n"Xd$dh`a$gdsyL$#dh`#a$gd9.-$dh`a$gd9.- "&(*0<HNPTVX^bdhjǸvhv]h]h]h]h]h]h]h]h]h]h]hch9.-mH,sH,jh9.-UmHnHuhch9.-CJaJmH,sH,h9.-hSCJaJmH,sH,hsyLCJaJmH,sH,h&K`CJaJmH,sH,hSCJaJmH,sH,h9.-hsyLCJaJmH,sH,hchsyLCJaJmH,sH,h9.-CJaJmH,sH,h9.-h9.-CJaJmH,sH,h&K`h&K`CJaJmH,sH,$  "(0@BFHPVZ^ gd9.-  gd9.- Ogd9.- wgd9.- gd9.-gd9.- $`a$gd9.-$dh`a$gdsyL^djnvx~:$a$gd9.- gd9.- { gd9.- @ gd9.-  gd9.-gd9.-jlnrx|:<$@%& &R&&`------4ȹrh9.-h9.-5CJaJmH,sH,hSCJaJmH,sH,h&K`CJaJmH,sH,h9.-h9.-6CJaJmH,sH,h9.-h9.-CJaJmH,sH,h9.-hsyLCJaJmH,sH,h9.-CJaJmH,sH,h9.-CJaJhIsh9.-CJaJhch9.-mH,sH,jh9.-UmHnHu+:< Lj< jf!&'N(@)*$ & F ,dh^`a$gd9.-$dh`a$gdsyL$dh`a$gd9.-*N,-4F8;;< <0<<H==<>?ٱLY\b.mp.z|.$$9.-4466;;;;;< <"<,<.<0<2<X<Z<\<^<d<<<<庩坎}m^K}m$jh$Lh9.-5CJ EHUaJ jexO h9.-CJUVaJh9.-h9.-5CJ aJ mH,sH, jh$Lh9.-5CJ UaJ hKh9.-CJaJmH,sH,h9.-CJaJmH,sH,!jhgmh9.-CJEHUaJjXR h9.-CJUVaJjh9.-CJUaJh9.-h9.-6CJaJmH,sH,h9.-h9.-CJaJmH,sH,h~nCJaJmH,sH,<<<<<<<<H=J=p=r=t=v======= >>4>6>ĵӜ|ӜӜm\ӜӜMj@N h9.-CJUVaJ!jc hgmh9.-CJEHUaJjfxO h9.-CJUVaJ!jnhgmh9.-CJEHUaJjexO h9.-CJUVaJh9.-CJaJ!jh$Lh9.-CJEHUaJj@N h9.-CJUVaJh9.-h9.-CJaJmH,sH,jh9.-CJUaJ!jhgmh9.-CJEHUaJjXR h9.-CJUVaJ6>8>:>?@@2@lKnKf|||||}r~Jڔ RH@BDNڹڭŭږږڋreZh9.-5CJmH,sH,hXh5CJaJmH,sH,h9.-5CJaJmH,sH,h9.-CJaJnHtHh~wh9.-CJaJhh9.-CJaJh0}h9.-6CJaJhLpSh9.-6CJaJh9.-CJaJmH,sH,h9.-6CJaJh'h9.-6CJaJh9.-CJaJjh9.-CJUaJ!jk h$Lh9.-CJEHUaJ".V Ұ@BDȻʻ0Xr 71$`7gd* 7`7gd* $7dh]`7a$gd* $7dh`7a$gd* $dha$gd9.- dh`gd9.-$dh`a$gd9.-NƻȻʻԻֻ(*@B\^bdnrz|¼ļмԼ&(:<F̮̽̽̽̽̽̽̽̽̽rrrrrrhG8hbBOJQJmH,sH,hG8h{HOJQJmH,sH,hjhbBOJQJmH,sH,hjh{HOJQJmH,sH,h`PhDOJQJmH,sH,h`PhbBOJQJmH,sH,h`Ph{HOJQJmH,sH,hU5CJmH,sH,h9.-5CJmH,sH,h]h9.-5CJmH,sH,,FHVXtv޽.2LNbdz|¾ľ̾ξؾھ "68XZjl̿οҿԿ "$hShSOJQJmH,sH,hG8h{HOJQJmH,sH,hG8hbBOJQJmH,sH,M$,0:<HJTVjlxz~,.8:NPbd~ DFVXbdtvhG8hDOJQJmH,sH,hG8h{HOJQJmH,sH,hG8hbBOJQJmH,sH, hShSOJQJaJmH,sH,L"$46RTrv "$.0BDTXbdrt⶧h]hbBOJQJmH sH h]h{HOJQJmH sH  hShSOJQJaJmH,sH,hSOJQJmH,sH,hG8hbBOJQJmH,sH,hG8h{HOJQJmH,sH,B,.46DFPR`bhjz|24>@JN\`jlrt|~&(02DFRT\`bdnpz|h]hbBOJQJmH sH h]h{HOJQJmH sH Y *,46DFXZfhxz *,0268@BRThjvx  .0h]h{HOJQJmH sH h]hbBOJQJmH sH Y0DFRTXZdf*,8:BDVX^`jlnr "$.0<>NPZ\rtxz!jh{HhbB0J OJQJUh]hbBOJQJmH sH h]h{HOJQJmH sH R $&<>FHNP^`lnrt  &(48BD\^tv(*0h{HhbBOJQJmH sH h]hbBOJQJmH sH h]h{HOJQJmH sH S028:BDHLZ\hjrtz|(0:<JLXZvx  &(02DFZ\bdjlvxh]h{HOJQJmH sH h]hbBOJQJmH sH Yr.x`0>,p&  x"$7dh`7a$gd* $7dh]`7a$gd* 7`7gd* ,.@BJLVXbdln|~"$.0BDRT\^bdtvijhShbBOJQJmH sH  hShSOJQJaJmH,sH,hShSOJQJmH sH hSh{HOJQJmH sH h]hbBOJQJmH sH h]h{HOJQJmH sH @,046<>"$:>(*24<>FH\`jl~hDOJQJmH sH h]h{HOJQJmH sH h]hbBOJQJmH sH T"$.0DFfhvx  ,.8:JLTVbdnp$&.0:<RTdfprh]h{HOJQJmH sH h]hbBOJQJmH sH Y 02JN^`np"$,.6:HJTVhjpz46Th]hbBOJQJmH sH h]h{HOJQJmH sH YTV`bpr02:<TVbdrx~ij}p}p}p}hG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,h`PhbBCJmH,sH,h`Ph{HCJmH,sH,hShbBOJQJmH sH  hShSOJQJaJmH,sH,hShSOJQJmH sH hSh{HOJQJmH sH h]h{HOJQJmH sH h]hbBOJQJmH sH ,  "*,8:LN`brt 6:FJZf~  6:DFRT`bvzhG8hbBCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,[ .2<>JLV\fhz| ".0@BFHPRnpvx~  26@BFH`bhG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,[bvx|~&(46BDHJTVbdpr 8<@BJNVXhjpr &hG8hbBCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,[&*68NPTV\^dfpr~  $.6:<PR\^nptv $&68BDLN\^dfprhG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,[ 46BDZ\pr*,8:BDRT`bpr  $46:>G8b䴳,,G8䴳,,ڈ.0:<FHRThjvx "02<>P`vx   "02NPTVhG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,[Vfjtv ,.>@PRXZdfvz   ,.@BLN^`rthG8hbBCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,[$&24>@PRfh,.68HJNPZ\rt  "*,<>PR^`prvxhG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,[ "$<>HJjlvx$&*,8:FHNPTbhj|"$,0DFRThjvx|~hG8hbBCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,[ "LN`bhjx|  .4@BVXnp~$&02:>HJbdhG8hDCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,V &(68DFZ\dfrt$&02JLXZjlxz2hG8hrvCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,V24FHXZhjvx  ",.DFdf (,<>VX\^tvhG8hDCJmH,sH,hG8hrvCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,P (*68NPX\pr  &(:<BDTV`bjp|~ "BDZ^ln~hG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,[46DFLNRTbdjlxz $&*,02HJbdjl|~ &24DFTXlpz|$hG8hbBCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,[$&48LNTVdfpr(,<>PR^`tvz|*,68HJ^`pt~hG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,X (*8:NR\^z|    * , > @ N P ` b j l z |                      " 0 2 P R f h x |                  hG8hbBCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,hG8hDCJmH,sH,V    2 4 8 : F H R T f j                     $ & 4 8 @ B F J P R X Z j l z |                       & ( > @ P R Z \ l n z | ~   hG8hDCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,V              "68DFX\hj~(*46NPZ\hjtx",.BDXZ~hG8h{HCJmH,sH,hG8hbBCJmH,sH,[,0<>LNfhxz~  $&68HJZ\jlvx!hG8hbBB*CJmH,phsH,!hG8h{HB*CJmH,phsH,hG8hbBCJmH,sH,hG8h{HCJmH,sH,F 8:>@RThjrtxz "$(*,2<>VXz| 02Hݾh]hbBCJ\mH,sH,h]h{HCJ\mH,sH,!hG8h{HB*CJmH,phsH,!hG8hbBB*CJmH,phsH,!hG8h9.-B*CJmH,phsH,EHJRT^`hjnr "&46HJdfpr$&68@Bbdrvz|,0JL^bh9.-CJ\mH,sH,h]h{HCJ\mH,sH,h]hbBCJ\mH,sH,U *,HJZ\hjtv  "46DFVXnr  .0BDLNdfph]h{HCJ\mH,sH,h]hbBCJ\mH,sH,Zpr,2<>RT^`rtxz*,8:FHPRfhxz"$.0h]hbBCJmH,sH,h]h{HCJmH,sH,h]h{HCJ\mH,sH,h]hbBCJ\mH,sH,O0>@DF`bnp "02<>RT`bjnxz   " 4 8 < > T V f h z |           ̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼̼h]hbBCJ\aJmH,sH,h]h{HCJ\aJmH,sH,hDCJmH,sH,h]hbBCJmH,sH,h]h{HCJmH,sH,J      !!!!.!0!>!@!T!V!f!h!r!t!!!!!!!!!!!!!!! """"&"*"H"J"T"V"^"`"n"p"x"z"""""""""""""### #߹+h]hbB6B*CJ\aJmH,phsH,+h]h{H6B*CJ\aJmH,phsH,h]h CJ\aJmH,sH,h]hbBCJ\aJmH,sH,h]h{HCJ\aJmH,sH,@ #.#0#4#:#<#B#D#T#V#`#b#x#z###############$$$ $2$4$@$B$J$N$Z$\$p$r$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$ %%%h]h{HB*CJaJmH,phsH,%h]hbBB*CJaJmH,phsH,+h]hbB56B*CJaJmH,phsH,+h]h{H6B*CJ\aJmH,phsH,?%%%%%&%(%4%6%H%J%X%^%`%j%l%z%|%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%&ܶ}}j%h`hbBB*CJaJmH,phsH,%h`hXB*CJaJmH,phsH,%h`h`B*CJaJmH,phsH,%h`hbBB*CJaJmH,phsH,%h`h{HB*CJaJmH,phsH,%h]h{HB*CJaJmH,phsH,%h]hbBB*CJaJmH,phsH,h`B*CJaJmH,phsH,)&&&&&&$&&&0&2&R&T&b&d&x&z&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ' ''''''('8':'H'J'V'X'b'd'''쨙hDCJaJmH,sH,h`h{HCJaJmH,sH,h`hbBCJaJmH,sH,h`h`CJaJmH,sH,%h`h{HB*CJaJmH,phsH,%h`h`B*CJaJmH,phsH,%h`hbBB*CJaJmH,phsH,7''''''''''''' ( ((($(&(F(J(T(V(l(n(r(|((((((((((((((()))$)h)l))))ӷ}}}hF5CJaJmH,sH,h]hF5CJaJmH,sH,hG8hE,5CJaJmH,sH,h565CJaJmH,sH,hL,!5CJaJmH sH h]h{HCJaJmH,sH,h]hbBCJaJmH,sH,h`hbBCJaJmH,sH,h`h{HCJaJmH,sH,1"())))) ) )))l)))))j*l*01 $dha$gd-$dh`a$gd- $dha$gd56 $dha$gd56$a$gdF$7dh`7a$gd* $7dh`7a$gd* )))))"***<*F*j*00@6H6<<AA~II Q"Q8QSSLYbYZZ^,^Z`ŵttbP"hh-56CJaJmH,sH,"h&\h-56CJaJmH,sH,"h_h-56CJaJmH,sH,h-CJmH,sH,hSCJaJmH,sH,h-CJaJmH,sH,hF5CJaJmH,sH,hFh-5CJaJmH,sH,hFhF5CJaJmH,sH,hE,5CJ$aJ$mH,sH,hF5CJ$aJ$mH,sH,h]hF5CJaJmH,sH,11P22L69<?ACEIJK0N"QST>UUWY&Yp`bDd$ & F!dha$gd-$dh`a$gd- $dha$gd-Z`j`8d@diioott~~TV\Z\d&ĐƐfh~(*֓ؓ|~np"$ʗ̗np Z\ ƜԜ؜ڜLžĞZ\ڟع"h@.h-6>*CJaJmH,sH,h@.h-CJaJmH,sH,hSCJaJmH,nHsH,tHh-CJaJmH,nHsH,tHh-CJaJmH,sH,hSCJaJmH,sH,>Ddd6eefffikoqtjw@z{~bj6& $dha$gd-$ & F!dha$gd-&֑ jڜL$TȣQRSTTTUZU$dh^`a$gd`$ Sdha$gd- $dha$gd-$ & F#dha$gd-$7dh`7a$gdS$dh`a$gd-ڟTƣȣPQQTTTTTT࿭tj]P@h`h`5CJaJmH,sH,h+`5CJaJmH,sH,h`5CJ$aJ$mH,sH,h-CJmH,sH,h-CJaJmH,nHsH,tHhvUCJaJmH,sH,Uh-h-CJaJmH,sH,h-CJaJmH,sH,"h50(h-56CJaJmH,sH,h50(h-CJaJmH,sH,"h@.h-56CJaJmH,sH,h@.h-CJaJmH,sH,h@.h->*CJaJmH,sH,li vY ya xarici investisiyalardan istifadYnin mYyyYn edilmYsi prioritet mYsYlY ola bilYr. lkY olaraq elY yanl1_ sahYlYrY investisiya cYlb oluna bilYr ki, bu lkYni inki_afa yox, tYnYzzlY srklYyYr [14]. Bazar iqtisadiyyat1 _YraitindY YmtYY istehsal1lar1n1n investisiya fYall11 ilY gYlirlYrdYn tutulan vergi dYrYcYlYri aras1ndak1 as1l1l11 yrYnmYyY ynYldilYn Laffer nYzYriyyYsinY grY vergilYrin art1r1lmas1n1n mYyyYn hYddi vard1r. HYmin hYddin a_mas1 z nvbYsindY i_gzar fYall11n a_a1 d_mYsinY, bunun isY nYticYdY bdcYnin gYlirlYrinin azalmas1na gYtirib 1xara bilYr 2.2. AzYrbaycan Respublikas1n1n investisiya siyasYtinin Ysas xsusiyyYtlYri vY dvlYt tYnzimlYnmYsi HYr hans1 bir lkYdY Ylveri_li vergi mhitinin yarad1lmas1 mYsYlYsi xarici investorlar1 narahat edYn ba_l1ca problemlYrdYndir. Xarici investorlar1 vergi gzY_ti vY imtiyazlar1ndan daha ox, z fYaliyyYtlYrini uzun mddYtY proqnozla_d1rmaa imkan verYn vergi sisteminin sabitliyi vY tYkamlnn mYyyYnliyi maraqland1r1r [14]. DvlYtin investisiya siyasYtinin Ysas mYqsYdi elmi-texniki nailiyyYtlYrin tYtbiqi hesab1na Ysas fondlar1n yenilY_dirilmYsinin vY istehsal1n yenidYn qurulmas1n1n hYyata keirilmYsinin tYmin edilmYsidir. Bazar iqtisadiyyat1 _YraitindY investisiya siyasYtinin Yn sYciyyYvi xsusiyyYtlYrindYn biri mvcud mYssisYlYrin texnika ilY tYchizinY vY yenidYn qurulmas1na ynYldilYn mYsrYfin (Ysasl1 vYsait qoyulu_unda avadanl1q vY ma_1nlar n) xsusi Ykisinin yksYdilmYsindYn ibarYtdir. Bu istiqamYtdY xYrclYrin getdikcY artmas1 Ysas istehsal fondlar1n1n yenilY_mYsinY sYbYb olur [11]. MYhz buna grY xarici investisiyalar1n cYlb edilmYsi investisiya siyasYtindY ba_ verYcYk ciddi keyfiyyYt dYyi_ikliklYrinin apar1lmas1n1 tYlYb edir. Buna grY dY lkYdY hYm investisiya qoyulu_lar1n1n hYyata keirilmYsinin mumi qanunauyunluqlar1n1n, hYm dY xarici investisiyalar1n cYlb edilmYsi mYsYlYlYrinin hYlli bazar mnasibYtlYri _YraitindY mhm zYruriyyYtY evrilir. XsusilY qeyd etmYk laz1md1r ki, Milli iqtisadi inki_af modelinin tYrkib hissYsi kimi tYkmil vergi sisteminin tYtbiqi lkYdY investiyalar1n cYlb edilmYsi istiqamYtindY sabit vergi rejiminin hYyata keirilmYsini zYruri edir. Vergi rejiminin sabitliyi - vergilYrin tYrkibinin, dYrYcYlYrinin, gzY_tlYrin, sanksiyalar1n bir dYfY vY hYmi_Ylik mYyyYn edilmYsi demYk deyildir. Qeyd etmYk laz1md1r ki, beynYlxalq tYcrbYdY uzun mddYt dYyi_mYyYn vergi sistemi (vergi rejimi) mvcud deyildir. HYr bir vergi sistemi tYtbiq olunduu dvrdYn ictimai qurulu_un xarakterini, lkYnin iqtisadiyyat1n1n vYziyyYtini, sosial-siyasi vYziyyYtin sabitliyini vY s. xsusiyyYtlYri Yks etdirir. GstYrilYnlYr vY digYr _YrtlYr dYyi_dikcY, vergi sistemi onun zYrinY qoyulan tYlYblYrY cavab verY bilmYdiyindYn, iqtisadiyyat1n inki_af1n1n obyektiv _YrtlYri ilY ziddiyyYt tY_kil edir. Bununla YlaqYdar olaraq btnlkdY vergi sistemindY, yaxud onun ayr1-ayr1 elementlYrindY (dYrYcYlYr, gzY_tlYr vY s.) zYruri dYyi_ikliklYr edilir. Vergi rejiminin sabitliyi vY dinamikliyinin YlaqYlYndirilmYsinY onunla nail olunur ki, a_kar grnYn sYhvlYrin aradan qald1r1lmas1 istisna olmaqla il YrzindY he bir dYyi_iklik edilmir [14]. Respublikam1zda hYyata keirilYn vergi siyasYtinin Ysas istiqamYtlYrindYn biri dY Ylveri_li vergi mhitinin yarad1lmas1 vasitYsilY xarici investorlar1n lkYyY cYlb olunmas1d1r. Bu mYsYlY ilY YlaqYdar AzYrbaycan Respublikas1 tYrYfindYn bir s1ra beynYlxalq mqavilYlYr balanm1_d1r. Bu mqavilYlYr YsasYn investisiyalar1n tY_viqi vY qorunmas1, gYlirlYrY vY Ymlaka grY vergilYrY mnasibYtdY ikiqat vergitutman1n aradan qald1r1lmas1, nYqliyyat da_1malar1n1 vY kredit sazi_lYrini YhatY edir [9]. lkYmizYdY hYyata keirilYn vergi siyasYti nYticYsindY yarad1lm1_ Ylveri_li vergi mhiti son illYrdY xarici vergi dYyicilYrinin say1n1n artmas1na, xarici investorlar1n iqtisadiyyata ax1n1n1n xeyli gclYnmYsinY sYbYb olmu_dur. Respublikada investisiya prosesinin inki_af1na dvlYt tYsirinin gclYndirilmYsi mYqsYdilY bdcYdY investisiya layihYlYrinY dvlYt tYminatlar1n1n verilmYsi nYzYrdY tutulmu_dur. Bu tYminat xarici investisyan1n qorunmas1 haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1n1n qanununda z Yksinin tapm1_d1r. Respublikada sabit investisiya mhitinin yarad1lmas1nda Ysas amil ilk nvbYdY xarici investorlar n Ylveri_li _Yraitin tY_kil edilmYsidir. Respublikaya investisiyan1n ax1b gYlmYsinin Yn ba_l1ca sYbYbi onlar1n bu YmYliyyatdan laz1mi mYnfYYt YldY etmYsidir. Qeyd edim ki, respublikam1z1n investisiya siyasYtinin mhm istiqamYtlYrinY a_a1dak1 mYsYlYlYr daxildir [11]: mYrkYzlY_dirilmi_ qaydada maliyyYlY_dirmYni azaltmaqla onlardan YsasYn mum dvlYt obyektlYrinY ynYlYn investisiyalar1n maliyyYlY_dirilmYsi n istifadY edilmYsi; investisiyalar1n Yn ox iqtisadiyyat1n prioritet sahYlYrinin inki_af1na ynYldilmYsi; investisiya resurslar1 bazar1n1n tY_kil edilmYsi; mYnzil tikintisi vY digYr investisiya layihYlYrinin realla_d1r1lmas1 n YhalidYn toplanan resurslardan istifadYnin geni_lYndirilmYsi; investisiya s1ortas1 zrY hquqi bazan1n yarad1lmas1; investisiya tsiklinin davam etmYsi mddYtinin q1sald1lmas1. Respublikam1zda xarici vY daxili investisiya resurslar1n1n sYfYrbYrliyY al1nmas1 mYqsYdilY lkY iqtisadiyyat1na investisiyan1n cYlb edilmYsi n Milli proqram i_lYnib haz1rlanm1_d1r. Bu proqramda xarici vY daxili investisiyan1n cYlb edilmYsinin prinsiplYri vY mexanizmlYri z Yksini tapm1_ vY eyni zamanda, investisiyan1n prioritet sferas1 zrY YmYkda_l1q vY onun sYmYrYlilik formalar1 gstYrilmi_dir. AzYrbaycan1n uzunmddYtli dvrdY dayan1ql1 vY tarazl1 inki_af1n1n tYmin edilmYsindY investisiyalar1n cYlb edilmYsi xsusi rol oynay1r. 0nvestisiyalar1n tYlYb olunan hYcm vY keyfiyyYtinin tYmin edilmYsi mYqsYdilY lkYdY investisiya mhitinin daha da yax_1la_d1r1lmas1 qar_1da duran Ysas vYzifYlYrdYndir. 0nvestisiya fYaliyyYtinin dvlYt tYnzimlYnmYsi dedikdY, lkYdY vahid iqtisadi, elmi-texniki, sosial siyasYtin hYyata keirilmYsi n kompleks tYdbirlYr sistemi ba_a d_lr. Bu tYdbirlYrin maliyyYlY_dirilmYsi dvlYt, yerli bdcYlYr vY _Yxsi vYsaitlYr hesab1na yerinY yetirilir. 0nvestisiya qoyulu_lar1 ba_l1ca olaraq lkYnin ictimai tYlYbat1n1n dYnilmYsinY, iqtisadiyyat1n strateji sahYlYrinin inki_af1na ynYldilir. TYsYrrfat vY mlkiyyYt formalar1ndan as1l1 olmayaraq investisiya qoyulu_lar1 fYaliyyYtdY olan lkY qanunvericilik aktlar1 ilY tYnzimlYnir. DvlYt lkYnin sosial-iqtisadi inki_af1n1n tYnzimlYnmYsinY vY habelY, xalq tYsYrrfat1nda zYruri nisbYtlYrin yarad1lmas1na, istehsal vY sosial infrastrukturun formala_mas1na da ciddi nYzarYt edir [10-11]. MYlum olduu kimi, hYr hans1 bir istehsal vY sosial sahYlYrinin yarad1lmas1, yenidYn qurulmas1, geni_lYndirilmYsi vY belYliklY, mY_ulluun tYmin edilmYsi mvafiq investisiya qoyulu_lar1n1 vY ondan daha sYmYrYli istifadY edilmYsini tYlYb edir. Bazar iqtisadiyyat1 _YraitindY vergilYr YnYnYvi fiskal vasitYsindYn daha ox sosial-iqtisadi proseslYrin tYnzimlYnmYsi alYtinY evrilir. BelY ki, vergi tYnzimlYnmYsi tYkrar istehsal prosesindY sistemlY_dirici, bl_drc vY nYzarYtedici funksiyan1 yerinY yetirir. Vergi tYnzimlYnmYsi demYk olar ki, iqtisadiyyatda dvlYt mdaxilYsinin btn sferalar1n1 YhatY edir. HYr hans1 bir dvrdY mvafiq vergiqoyma sistemi tYtbiq etmYk vY yaxud da onu tYkmillY_dirmYk, vergi dYrYcYsini mYyyYnlY_dirmYk, onun qurulu_u vY formas1n1 dYyi_mYk, al1nan vergilYri diferensialla_d1rmaq, dvlYtin iqtisadi siyasYtindYn as1l1 olmayaraq vergi gzY_tlYri qoymaq, lYv etmYk, vergi borcunun mddYtini uzatmaq vY ya tamam lYv etmYk vY s. bu kimi tYdbirlYr verginin tYnzimlYnmY funksiyas1n1n Ysas (apar1ld11) istiqamYtlYridir. DvlYt bu vasitYlYrdYn istifadY edYrYk Ysasl1 vYsait qoylu_unu stimulla_d1r1r vY ya mYhdudla_d1r1r, habelY Yhalinin hYyat sYviyyYsinin formala_mas1na mhm tYsir gstYrir [14]. CYmiyyYt zvlYrinin artmaqda olan sosial-iqtisadi tYlYbat1n1n dYnilmYsi mvcud istehsal potensial1ndan tam vY sYmYrYli istifadY edilmYsini bir vYzifY kimi qar_1ya qoyur. Bu bax1mdan xarici investisiya qoyulu_lar1n1n rolu vY YhYmiyyYti son dYrYcY yksYlmi_ olur. lkYdY makroiqtisadi gstYricilYrin yksYldilmYsi milli daxili mYhsulun strukturunda apar1c1 sahYlYrin, xsusilY, strateji sahYlYrin rol vY YhYmiyyYtinin getdikcY art1r1lmas1n1 tYlYb edir. Bu cYhYtdYn, respublikaya xarici investisiya qoyulu_lar1n1n art1r1lmas1 vY onun dvlYt tYrYfindYn tYnzimlYnmYsi, iqtisadiyyat1n inki_af1nda laz1mi proporsiyalar1n tYmin edilmYsi byk elmi vY praktiki YhYmiyyYt kYsb edir. Btn bunlarla yana_1 dvlYt investisiya fYaliyyYtinin tYnzimlYnmYsindY mxtYlif metodlardan (iqtisadi mexanizmlYrdYn) daha fYal istifadY etmYlidir. Bu mexanizmlYrY YsasYn a_a1dak1lar1 aid etmYk olar [14]: vergitutma subyektlYrinin vY obyektlYrinin, vergi dYrYcYlYrinin vY gzY_tlYrinin fYrqlYndirildiyi vergi sisteminin tYtbiqi; kredit vY amortizasiya siyasYtinin hYyata keirilmYsi (o cmlYdYn Ysas fondlar1n srYtli amortizasiyas1) yolu ilY. Amortizasiya zrY gzY_tlYr, ayr1-ayr1 iqtisadi sahYlYr, Ysas fondlar1n vY avadanl11n mxtYlif nvlYri vY elementlYri n dYyi_kYn vY fYrqli mYyyYn edilY bilYr. ayr1-ayr1 region, sahY vY istehsalatlar1n inki_af1 n subvensiya, subsidiya bdcY borclar1n1n verilmYsi; dvlYt norma vY standartlar1n1n mYyyYnlY_dirilmYsi; antiinhisar tYdbirlYrin grlmYsi; mlkiyyYtin dvlYtsizlY_dirilmYsi vY zYllY_dirilmYsi; torpaqdan, sudan vY ba_qa tYbii ehtiyatlardan istifadY _YrtlYrinin mYyyYnlY_dirilmYsi; qiymYtqoyma siyasYtinin hYyata keirilmYsi; investisiya layihYlYrinin ekspertizas1n1n keirilmYsi. HYminin, investisiya fYaliyyYtinin dvlYt tYnzimlYnmYsinY dvlYt investisiyas1n1n idarY olunmas1, habelY investisiya fYaliyyYti _YrtlYrinin tYnzimlYnmYsi vY bu _YrtlYrY investisiya fYaliyyYtinin btn subyektlYri tYrYfindYn YmYl edilmYsinY nYzarYt daxildir. DvlYt investisiyas1n1n idarY olunmas1 dvlYt, yerli hakimiyyYt vY idarYetmY orqanlar1 tYrYfindYn hYyata keirilir vY bdcY, bdcYdYnkYnar vYsaitin vY hYmin orqanlar tYrYfindYn cYlb edilYn ba_qa vYsaitin planla_d1r1lmas1ndan, investisiyan1n _YrtlYrinin mYyyYnlY_dirilmYsindYn vY bunlarla bal1 digYr mYsYlYlYrin hYllindYn ibarYtdir. AzYrbaycan Respublikas1n1n Vergi MYcYllYsi dvlYt tYrYfindYn bdcYnin mYdaxilini formala_d1rmaqla iqtisadiyyata investisiya qoyulu_unu, sahibkarl1q vY biznes fYaliyyYtini stimulla_d1ran, vergi dYyicilYrini daha ox gYlir YldY etmYyY, onlar1 istehsal1 daha da geni_lYndirmYyY svq edYn vergi siyasYtinin hYyata keirilmYsini nYzYrdY tutur. BelY siyasYt sahibkarl11n vY biznes fYaliyyYtinin inki_af1 n daha Ylveri_li _Yrait yaratmaa, lkYnin sosial iqtisadi inki_af1n1n tYmin edilmYsinY, vergi daxilolmalar1n1n artmas1na vY son nYticYdY Yhalinin maddi rifah1n1n daha da yksYldilmYsinY ynYldilmi_dir. MYcYllYdY lkYnin vergi qanunvericiliyi sistemlY_dirilmi_, vergi siyasYtinin istiqamYtlYri vY vergitutman1n prinsiplYri bazaar iqtisadiyyat1n1n tYlYblYrinY uyunla_d1r1lm1_d1r. Bundan ba_qa, tYtbiq olunacaq vergilYr elmi surYtdY Ysasland1r1lm1_, onlar1n mYyyYn edilmY, hesablanma, y11lma vY dvlYt bdcYsinY krlmY qaydalar1 xeyli sadYlY_dirilmi_dir [17]. HYyata keirilmi_ mYqsYdynl tYdbirlYr nYticYsindY AzYrbaycanda sahibkarlar tYbYqYsi formala_m1_, zYl sektorun lkYnin sosial-iqtisadi inki_af1nda rolu daha da artm1_d1r. Vergi MYcYllYsindY YlavY dYyYr vergisinin dYrYcYsi son illYrdY azald1laraq 20 faizdYn 18 faizY, hquqi _YxslYrin mYnfYYt vergisi 22 faizdYn 20 faizY endirilmi_, hquqi _YxslYrlY fYrdi sahibkarlar aras1nda vergi yknn bYrabYrlY_dirilmYsi mYqsYdilY sahibkarl1q fYaliyyYti ilY mY_ul olan fiziki _YxslYrin gYlir vergisinin dYrYcYsi dY 20 faiz sYviyyYsindY mYyyYn edilmi_, fiziki _YxslYrin ayl1q gYlirindYn vY qeyri-sahibkarl1q fYaliyyYti zrY illik gYlirdYn tutulan verginin dYrYcYsinin yuxar1 hYddi 35 faizdYn 30 faizY endirilmi_, DV mYqsYdlYri n qeydiyyata al1nmam1_ vY ard1c1l 12 ayl1q dvr YrzindY vergi tutulan YmYliyyatlar1n hYcmi 150 000 manat vY ondan az olan hquqi _YxslYr, hYminin 90 000 manat vY ondan az olan hquqi _Yxs yaratmadan sahibkarl1q fYaliyyYtini hYyata keirYn fiziki _YxslYr sadYlY_dirilmi_ vergi dYyicisi hququna malik olmu_, DV vY aksizlYr zrY elektron vergi hesabfakturalar1n1n tYtbiqinY ba_lan1lm1_d1r. Eyni zamanda kYnd tYsYrrfat1 mYhsullar1n1n istehsal1ndan YldY edilYn gYlirlYrin vergidYn azad edilmYsi, xsusi nv vergi rejimlYrinin, o cmlYdYn kiik biznesin inki_af1 n sadYlY_dirilmi_ vergi sisteminin tYtbiqi, Bak1 _YhYri ilY mqayisYdY regionlarda sadYlY_dirilmi_ verginin a_a1 dYrYcY ilY tYtbiq edilmYsi, regionlarda kiik biznes obyektlYrinin rYqabYt qabiliyyYtinin art1r1lmas1, regional inki_af1n vY regionlarda mY_ulluq probleminin hYll edilmYsi mYqsYdilY mvafiq tYdbirlYrin hYyata keirilmYsi investisiya fYaliyyYtinin tYnzimlYnmYsi istiqamYtindY hYyata kecirilYn tYdbirlYrin bariz nmunYsidir. mumilikdY gtrdkdY, AzYrbaycanda art1q iqtisadi sabitlik yaranm1_, investisiya mhitini yax_1la_d1ran fiskal siyasYt formala_m1_d1r [14]. Ayd1nd1r ki, lkY laz1mi maliyyY, material resurslar1na malik olmal1d1r. ks halda milli iqtisadiyyat1n formala_d1r1lmas1n1 vY inki_af1n1 tYmin etmYk mYqsYdilY lkYyY xarici investorlar1n cYlb edilmYsi zYruriyyYtY evrilir. MYhz buna grY dY, masir bazar iqtisadiyyat1 _YraitindY respublikam1zda xarici lkYlYrin mara1na vY AzYrbaycan milli iqtisadiyyat1n1n inki_af1na tam uyun olaraq, qar_1l1ql1 investisiya qoyulu_lar1n1n hYyata keirilmYsi imkan1 yarad1l1r [14]. 2.3. AzYrbaycan Respublikas1nda istehsal1n inki_af1n1n tYnzimlYnmYsi AzYrbaycan Respublikas1nda kiik sahibkarl11n inki_af1n1n Ysas1 AzYrbaycan Respublikas1 NazirlYr Sovetinin 12 oktyabr 1990-c1 il tarixli Kiik mYssisYlYrin yarad1lmas1 vY inki_af1 haqq1nda tYdbirlYr adl1 qYrar1 ilY qoyuldu. 0lk mYrhYlYdY yarad1lm1_ kooperativlYr sahibkarl1q fYaliyyYtindY rol oynay1rd1lar. BelY ki, 1991-ci ildY 4611 kooperativ var idi, orada i_lYyYnlYrin say1 isY 92186 nYfYr idi. O zaman yarad1lm1_ kiik mYssisYlYr iri mYssisYlYrY nisbYtYn daha sYmYrYsiz idi. nki, kiik mYssisYlYr yarad1larkYn iri birliklYrdYn rentabelliyi a_a1 olan vY ya he olmayan istehsal prosesinin hissYlYri rYhbYrliyin qYrar1na YsasYn ayr1l1rd1. Bundan ba_qa digYr sYbYblYr dY var: ox hallarda tYsisi mqavilYsi Ysas1nda yarad1lm1_ trYmY mYssisYlYrin istehsaldaxili qiymYtlYri tYsisi-birliyY sYrf olunan hYcmdY mYyyYnlY_dirilirdi. Bundan ba_qa, dvlYt sektorunun kiik mYssisYsi mYrkYzlY_dirilmi_ formada vY idarYetmY sulu ilY fYaliyyYt gstYrirdi. Buna grY dY kiik mYssisYlYr daha sYmYrYsiz olurdular vY mvYffYqiyyYtlY inki_af edY bilmirdilYr. Kiik mYssisYlYrin inki_af1n1 lYngidYn Ysas sYbYblYrdYn biri onlar1n xammal ilY tYminat1 idi. 0ri mYssisYlYr mYrkYzlY_dirilmi_ qaydada xammal vY laz1m olan ava-danl1qla tYchiz olunmurdular. Kiik mYssisYlYrdY isY bu problemlYr mvcud idi. DigYr sYbYb kiik mYssisYlYrin subsidiyala_d1r1lmas1 idi. Bu proses dvlYt mYssisYlYri n daha mvYffYqiyyYtlY hYyata keirilirdi. Yeni tYsYrrfat1l1q sisteminY qYdYm qoymu_ mYssisYlYr n kredit almaq Ytin idi. sas Ytinlik ondan ibarYt idi ki, kiik mYssisYlYr iflasa urad1qda kreditin qaytar1lmas1 tYminat1 yox idi, risklYrin s1ortalanmas1 fondu yarad1lmam1_d1. Sahibkarld11n inki_af1nda dvlYt tYminat1n1n byk rolu vard1r. DvlYt, YgYr z iqtisadiyyat1n1n inki_af1n1 istYyirsY, kiik sahibkarl1a hYrtYrYfli yard1m etmYlidir. DvlYt tYminat1n1n Ysas1 istiqamYtlYrindYn biri kiik vY orta sahibkarl11n inki_af etdirilmYsidir. Bu istiqamYtdY dvlYt ilk add1m kimi zYllY_dirmY prosesini hYyata keirmi_dir. BeynYlxalq tYcrbYdY dvlYt mlkiyyYtinin zYllY_dirilmYsinin YsasYn iki sulu mvcuddur: standart vY qeyri-standart. HYrrac, tender, birba_a vY qismYn kapitala sat1_ sullar1 standart sullara, ek, vauer, sertifikat vY kuponlar tYtbiq etmYklY zYllY_dirmY sullar1 isY qeyri-standart sullara aid edilir. AzYrbaycanda zYllY_dirmYnin hYr iki sulundan istifadY edilir. Birinci mYrhYlY 1995-1998-ci illYrdY AzYrbaycanda dvlYt mlkiyyYtinin zYllY_dirilmYsinin DvlYt Proqram1n1n realla_d1r1lmas1n1 xarakterizY edir. Bu mYrhYlYdY zYllY_dirmYnin normativ bazas1n1n yarad1lmas1 ilY onun kompleks hquqi bazas1n1n formala_d1r1lmas1 prosesi hYyata keirilmi_dir. HYmin dvr kiik mYssisYlYrin srYtli zYllY_dirilmYsi, orta vY iri mYssisYlYrin isY korporasiyala_d1r1lmas1 ilY xarakterizY olunur. zYllY_dirmYnin DvlYt Proqram1na grY, orta vY iri mYssisYlYrin zYllY_dirilmYsi zaman1 mvafiq olaraq sYhmdar cYmiyyYtlYrin sYhmlYri a_a1dak1 sat1_ nvlYri zrY bl_drlr: YmYk kollektivinY gzY_tli sat1_la  5 %; ek auksionlar1na (investisiya msabiqYlYri vY hYrraclar1na)  50 %-dYn az olmayaraq; pul auksionlar1na (investisiya msabiqYlYri vY hYrraclar1na)  35 %-dYn az olmayaraq. BelYliklY, qar1_1q zYllY_dirmY sulu tYtbiq edilYn AzYrbaycanda zYllY_dirmY a_a1dak1 formalar zrY apar1l1r: YvvYllYr icarYyY verilmi_ Ymlak DvlYt mlak Nazirliyinin raz1l11 ilY icarYiyY sat1l1r; kiik mYssisYlYr YmYk kollektivinY sat1l1r; orta vY iri mYssisYlYr ek vY pul hYrraclar1na 1xar1l1r; a1q vY qapal1 tipli sYhmdar cYmiyyYtlYr yarad1l1r. Bu zaman mYssisYlYr i_ilYrin say1na grY tYsniflY_dirilir. 0kinci mYrhYlY 1999-cu ildYn ba_layaraq indi dY davam edir. Bu dvrdY zYllY_dirmYnin tempi xeyli a_a1 d_m_, onun gedi_indY fasilYlYr m_ahidY olunur. Dvr YrzindY zYllY_dirmYnin yeni hquqi bazas1 yarad1lm1_ vY sonrak1 proseslYr dvlYt mlkiyyYtinin zYllY_dirilmYsinin yeni Qanununa vY II DvlYt Proqram1n1n mddYalar1na uyun tYnzimlYnir. lkY iqtisadiyyat1nda zYl blmYnin inki_af1n1 srYtlYndirmYk, bu sahYyY investisiyalar1n cYlb olunmas1n1 hYvYslYndirmYk, kiik vY orta sahibkarl1a (KOS) dvlYt kmYyinin sYmYrYliliyini art1rmaq mYqsYdilY AzYrbaycan Respublikas1nda kiik vY orta sahibkarl11n inki_af1n1n DvlYt Proqram1 (2002-2005-ci illYr) tYsdiq edilmi_, bu Proqram1n icras1 AzYrbaycan Respublikas1n1n NazirlYr KabinetinY tap_1r1lm1_, MaliyyY Nazirliyi isY DvlYt Proqram1nda nYzYrdY tutulan tYdbirlYrin hYyata keirilmYsi mYqsYdilY hYr ilin dvlYt bdcYsinin layihYsindY mvafiq vYsaitin ayr1lmas1n1 tYmin etmi_dir. lkYmizdY kiik vY orta sahibkarl11n hquqi bazas1 inki_af etdirilmi_, sahibkarl11n tYnzimlYnmYsi sahYsindY YhYmiyyYtli irYlilYyi_lYr olmu_dur. Kiik vY orta sahibkarl1qlara tYhsil, informasiya vY mYslYhYt xidmYtlYri gstYrYn strukturlar dYyi_dirilmi_ vY onlar1n fYaliyyYti gclYndirilmi_dir. Kiik vY orta sahibkarlara maliyyY kmYyi mexanizmlYrinin formala_mas1, sahibkarlar n vergi yknn azald1lmas1, vergi sisteminin stimulla_d1r1lmas1 rolunun gclYndirilmYsi istiqamYtindY zYruri add1mlar at1lm1_d1r. Sahibkarlar1n hquqlar1n1n vY qanuni mYnafelYrinin qorunmas1 mexanizmlYrinin formala_mas1 mYqsYdilY tYdbirlYr grlm_dr. Sahibkarl1q fYaliyyYtinY qanunsuz mdaxilYlYrin qar_1s1n1 almaq vY Ysass1z yoxlamalar1 aradan qald1rmaq mYqsYdilY NYzarYt kitabas1n1n tYtbiqinY ba_lanm1_d1r. KOS-lar1n regional infrastrukturlar1n1n fYaliyyYti geni_lYnmi_dir. Sahibkarlar1n ictimai vY pe_Y birliklYrinin formala_mas1 istiqamYtindY YhYmiyyYtli nYticYlYr qazan1lm1_d1r. Proqram AzYrbaycan Respublikas1n1n Konstitusiyas1na, AzYrbaycan Respublikas1n1n Mlki MYcYllYsinY, Sahibkarl1q fYaliyyYti haqq1nda vY Kiik sahibkarl1a dvlYt kmYyi haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1n1n qanunlar1na vY digYr qanunvericilik aktlar1na uyun haz1rlanm1_d1r. Sahibkarlar1n hquqlar1n1n mdafiYsinin gclYndirilmYsi mYqsYdilY a_a1dak1 tYdbirlYr hYyata keirilmi_dir: AzYrbaycan Respublikas1n1n Mlki MYcYllYsinY YlavY vY dYyi_ikliklYr edilmi_; mqavilY hquqi normalar1n1n mhkYmlYndirilmi_, mqavilY zrY mbahisYlYrin mYhkYmY vasitYsilY hYlli qaydalar1n1n tYkmillY_dirilmYsi barYdY tYkliflYr haz1rlanm1_dir; Sahibkarl1q sferas1nda nYzarYt vY yoxlamalar1n hYyata keirilmYsi haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1 NazirlYr Kabinetinin qYrar1 qYbul edilmi_dir; NYzarYt kitabas1n1n tYtbiqi mexanizmlYri tYkmillY_dirilmi_dir; KOS sistemindY sahibkarlara hquqi xidmYt geni_lYndirilmi_dir; sahibkarlar1n ictimai birliklYrinin z zvlYrinin hquq vY mYnafelYrinin mdafiYsinY texniki vY tY_kilati kmYk gstYrilmi_dir. AzYrbaycan Respublikas1nda sahibkarl11n inki_af1na dvlYt qay1s1n1 art1rmaq, bu sahYdY mvcud problemlYri vaxta_1r1 tYhlil edYrYk mvafiq tYdbirlYr grlmYsini tYmin etmYk mYqsYdilY 27 avqust 2002-ci ildY AzYrbaycan Respublikas1n1n Prezidentinin qYrar1 ilY AzYrbaycan Respublikas1 Prezidentinin yan1nda Sahibkarl1q ^uras1 yarad1lm1_d1. Sahibkarl1q ^uras1n1n Ysas mYqsYdi AzYrbaycan Respublikas1nda sahibkarl11n inki_af1 vY bu sahYyY dvlYt qay1s1n1n istiqamYtlYri barYdY tYkliflYr haz1rlay1b AzYrbaycan Respublikas1n1n PrezidentinY tYqdim etmYkdYn ibarYtdir.AzYrbaycan Respublikas1n1n Sahibkarl1a KmYk Milli Fondunun mYqsYdi AzYrbaycan Respublikas1nda sahibkarl11n inki_af1 vY Yhalinin i_gzarl1q fYaliyyYtinin art1r1lmas1 sahYsindY tYdbirlYrdY i_tirak etmYk, onlara maliyyY dYstYyi vermYkdYn ibarYtdir. Fondun Ysas vYzifYlYri a_a1dak1lard1r [32]: - AzYrbaycan Respublikas1nda sahibkarl11n inki_af1na maliyyY tYminat1 yaratmaq n tYdbirlYr grmYk; - sahibkarl11n, xsusilY kiik sahibkarl11n inki_af1na kmYk mYqsYdilY maliyyY resurslar1n1n cYlb olunmas1 vY sYmYrYli istifadYsi Ysas1nda dvlYtin iqtisadi siyasYtinin hYyata keirilmYsinY kmYk etmYk; - sahibkarl11n inki_af1na ynYldilmi_ proqramlar1 maliyyYlY_dirmYk; - iqtisadiyyat1n ncl inki_af istiqamYtlYri ilY bal1 investisiya layihYlYrinin vY proqramlar1n1n hYyata keirilmYsinY maliyyY kmYyi gstYrmYk; - sahibkarl11n, salam rYqabYtin vY YmtYY bazar1n1n inki_af1n1, yeni i_ yerlYrinin yarad1lmas1n1 tYmin edYn sahY vY regional proqramlar1n vY investisiya layihYlYrinin i_lYnib haz1rlanmas1nda vY hYyata keirilmYsindY i_tirak etmYk; - qanunvericiliyY uyun olaraq digYr vYzifYlYri hYyata keirmYk. Fond ona hYvalY olunmu_ vYzifYlYrY uyun olaraq a_a1dak1 funksiyalar1 yerinY yetirir [32]: - sahibkarl1q fYaliyyYtini hYyata keirmYk n sahibkarl1q subyektlYrinY bYrabYr _Yrait vY imkanlar yaranmas1n1 tYmin edYn bazar infrasturkturunun formala_mas1nda i_tirak edir; - sahibkarl1q subyektlYrinY zYruri olan hquqi, iqtisadi vY digYr mYlumatlar1n toplanmas1nda, bazar konyunkturas1n1n yrYnilmYsindY, sahibkarl1q fYaliyyYti ilY bal1 proqramlar1n vY investisiya layihYlYrinin i_lYnib haz1rlanmas1nda mYslYhYtlYr verir vY metodiki kmYk gstYrir; - sahibkarlar1n innovasiya fYaliyyYtini, idxal1 YvYz edYn mYhsullar1n istehsal1n1 vY sahibkarl1a yard1mla bal1 digYr tYdbirlYri maliyyYlY_dirir; - sahibkarlar tYrYfindYn yeni mYhsul nvlYrinin istehsal1 layihYlYrinin i_lYnib haz1rlanmas1na, yeni texnologiyalar1n, ixtiralar1n vY nou-haular1n mYnimsYnilmYsinY kmYk edir; - sahibkarl1q subyekti n idarYetmY kadrlar1n1n haz1rlanmas1na kmYk edir; sahibkarl1q subyektlYrinin xarici iqtisadi fYaliyyYtinin fYalla_mas1na yard1m edir; - sahibkarl11n inki_af1 sahYsindY qanunvericiliklY mYyyYn edilmi_ qaydada reklam vY nY_riyyat fYaliyyYti ilY mY_ul olur; - qanunvericiliyY uyun digYr funksiyalar1 hYyata keirir. Fondun vYsaiti a_a1dak1 mYnbYlYr hesab1na formala_1r [32]: - AzYrbaycan Respublikas1n1n dvlYt bdcYsinin tYxsisatlar1; - dvlYt Ymlak1n1n zYllY_dirilmYsindYn daxil olan vYsait;fondun fYaliyyYtindYn YldY olunan daxilolmalar; - fondun YldY etdiyi qiymYtli ka1zdan daxil olan dividendlYr; - yerli vY xarici hquqi vY fiziki _YxslYr tYrYfindYn knll verilYn ianYlYr; - xarici dvlYtlYr vY beynYlxalq tY_kilatlar tYrYfindYn verilYn yard1mlar, qrantlar vY kreditlYr; - qanunvericiliklY qadaan olunmayan digYr mYnbYlYr. Fondun vYsaitinin istifadYsi AzYrbaycan Respublikas1n1n Prezidenti tYrYfindYn mYyyYn edilYn Qaydalara uyun olaraq hYyata keirilir. AzYrbaycan Respublikas1n1n Sahibkarl1a KmYk Milli Fondunun vYsaitlYri sahibkarl11n inki_af1 ilY bal1 a_a1da gstYrilYn ncl istiqamYtlYr zrY layihYlYrin maliyyYlY_dirilmYsinY ynYldilir [32]: lkYnin sosial-iqtisadi inki_af1 ilY bal1 mYqsYdli proqramlar YrivYsindY zYl sektorun dYstYklYnmYsi; idxal1 YvYz edYn mYhsullar1n istehsal1;ixrac qabiliyyYtli mYhsullar1n istehsal1;innovasiya ynml layihYlYr;qYdim xalq sYnYtlYrinin inki_af1;xammal vY dvriyyY vYsaitlYrinin al1nmas1; turizm infrastrukturunun inki_af1; ktlYvi informasiya vasitYlYrinin inki_af1. Son illYr hYyata keirilYn iqtisadi islahatlar AzYrbaycan Respublikas1nda sahibkarl11n inki_af1na tYkan vermi_, Yhalinin hYyat sYviyyYsinin yax_1la_d1r1lmas1nda vY iqtisadiyyat1n inki_af1nda sahibkarl11n rolunu art1rm1_d1r. Bununla yana_1, lkYdY keyfiyyYtli mYhsul bolluunun yarad1lmas1nda, rYqabYtY davaml1 istehsal sahYlYrinin inki_af1nda vY Yhalinin mY_ulluunun tYmin olunmas1nda sahibkarl1q hYlY dY hYlledici amilY evrilmYmi_dir. Bu isY z nvbYsindY sahibkarl11n daha srYtlY inki_af1 n dvlYt kmYyinin art1r1lmas1n1 zYruri edir [14, 17]. AzYrbaycan Respublikas1nda sahibkarl11n inki_af1na dvlYt himayYsini daha da art1rmaq, sahibkarl1q fYaliyyYtinin hquqi bazas1n1 tYkmillY_dirilmYsi, lkYdY i_gzar fYaliyyYti hYvYslYndirmYk mYqsYdilY vergi nvlYri zrY dYrYcYlYrin a_a1 sal1nmas1na, sadYlY_dirilmi_ vergi sisteminin tYtbiq dairYsinin geni_lYndirilmYsinY, habelY sosial s1orta haqlar1n1n azald1lmas1, tYbii inhisar1 tYsYrrfat subyektlYrinin (elektrik enerjisi, qaz, su, dYmir yolu, hava vY dYniz nYqliyyat1, rabitY xidmYti vY s.) tariflYrinin tYkmillY_dirilmYsi ilY bal1 tYdbirlYr hYyata keirilir. DvlYt bdcYsinin xYrclYrindY investisiya ynml xYrclYrin pay1 ildYn ilY art1r. 2010-cu ildY iqtisadiyyat1n mxtYlif sahYlYrinin inki_af1na dvlYt bdcYsi hesab1na 4.889,9 milyon manat (mumi bdcY xYrclYrinin 41,6 faizi qYdYr) inves-tisiya qoyulmu_dur. 2005-2010-cu illYri YhatY edYn son 5 il YrzindY lkYmizin iqtisadiyyat1na kredit qoyulu_lar1n1n hYcmi 31.806,7 mln. manat miqdar1nda olmu_dur. Bu kredit qoyulu_lar1n1n 31,5%-ni (10.014,5 milyon manat) q1samddYtli, 68,5%-ni uzunmddYtli kredit qoyulu_lar1 (21792,2 milyon manat) tY_kil etmi_dir. 0nvestisiya fYaliyyYtinin maliyyYlY_dirilmYsi mYnbYlYrinin ara_d1r1lmas1 bu gnki dvrdY ox mhm YhYmiyyYt kYsb edir. srin mqavilYsi sazi_i baland1qdan sonra AzYrbaycan iqtisadiyyat1na qoyulan investisiyalar ilbYil artmaa ba_lam1_ vY bu investisiyalar1n 90%-i birba_a xarici investisiyalar tY_kil etmi_dir. Yat1r1lan investisiyalar1n ox hissYsi isY iqtisadiyyat1n neft sektoruna qoyulmu_ vY digYr sahYlYr bu prosesY qismYn qo_ulmu_lar. AzYrbaycan1n neftdYn ald11 gYlirlYr tYdricYn artmaa ba_land11ndan daxili mYnbYlYr hesab1na qeyri-neft sektoruna da investisiya qoyulu_u hYyata keirilmYyY ba_land1 vY bu prosesdY hYm dvlYt vY hYm dY yerli firmalar i_tirak emYyY ba_lad1lar. GYlYcYkdY investisiya layihYlYrinin maliyyYlY_dirilmYsinin digYr mYnbYlYrinin dY a_karlanmas1 nYzYrdY tutulur [14]. 2004-2013-c illYrdY iqtisadiyyat1n inki_af1 ilY YlaqYdar investisiyalar1n hYcmindY art1m m_ahidY olunur. Btn maliyyY mYnbYlYri hesab1na investisiya qoyulu_lar1n1n hYcmi 2004-c ildY 5,8 milyard manat, 2006-c1 ildY 7,4 milyard manat, 2008-ci ildY 13,3 milyard manat vY 2013-c ildY isY 22,0 milyard manat olmu_dur. CYdvYl 2.1. 0qtisadiyyata ynYldilYn investisiyalar 2007 200820092010201120122013Btn mYnbYlYr zrY investisiya qoyulu_lar1 (xarici investisiyalar nYzYrY al1nmaqla): mln.manat 10353.913328,010475,014118,917048,8 20250,7 21974,2mln.dollar 12066.116222,013033,517591,521588,9 25777,3 28010,5Xarici investisiyalar: mln.manat 5727.25625.84395,16619,76849.8 8102,7 8269,3mln.dollar 6674.36847.45468,68247,88673.9 10314,0 10540,9Daxili investisiyalar: mln.manat 4626.77702,76079,97499,210199,0 12148,0 13704,9mln.dollar 5391.89374,67564,99343,712915,0 15463,3 17469,6 Daxili mYnbYlYr hesab1na lkY iqtisadiyyat1na 2006-c1 ildY 2,9 milyard manat, 2007-ci ildY 4,6 milyard manat, 2009-cu ildY 6,1 manat, 2013-c ildY 10,5 milyard manat investisiya ynYldilmi_dir. 0lk bax1_da d_nmYk olar ki, xarici investisiyalar1n azalmas1na 2008-2009-cu illYr YrzindYki qlobal maliyyY vY iqtisadi bhran sYbYb olub. Ancaq fakt bundan ibarYtdir ki, lkYdY Ysas kapitala ynYlYn xarici investisiyalar1n art1m tempi mYhz 2005-ci ildYn sonra azalmaa ba_lay1b. Bu vYziyyYt daxili maliyyY imkanlar1n1n art1m1 nYticYsindY ba_ vermi_, neftin dnya bazarlar1nda qiymYtinin ildYn ilY yksYlmYsi AzYrbaycan hkumYtinY Ysas infrastruktur layihYlYrinin maliyyYlY_dirilmYsini z zYrinY gtrmYyY imkan yaratm1_d1r. CYdvYl 2.2. Xarici investisiyalar (mln. AB^ dollar1) 2007 200820092010201120122013CYmi xarici investisiya6674.36847.45468,68247,88673,910314,010540,9o cmlYdYn:MaliyyY kreditlYri1576.62357.91438,33405,93692,5 3135,5 2655,8Neft sYnayesinY4003.33350.72412,72955,33407,8 4287,8 4935,2Neft bonusu68.23.51,02,019,9 2,0 2,4BirgY vY xarici investisiyal1 mYssisYlYr439.1494.1624,4659,6886,0 1094,5 1041,0 lkYmizdY neft vY qeyri-neft sektoru zrY Ysas kapitala ynYldilYn investisiyalar1n art1m tempi dY ilk dYfY olaraq, mYhz bundan sonra tarazla_m1_ 2007-ci ildYn etibarYn, bu sahYdY mvcud tendensiya ikincinin xeyrinY dYyi_mYyY ba_lam1_d1r. Eyni zamanda qeyd olunmal1d1r ki, 2009-cu il bhranla, xsusYn dY neftin dnya bazarlar1nda qiymYtinin d_mYsiylY YlaqYdar lkYmizdY dY bir ox layihYlYrin icras1 dayand1r1lm1_, onlar1n say1 kimi mYcburi surYtdY birdYn-birY 2 dYfY azald1lmal1 olmu_dur. FikrimcY, lkYnin maliyyY potensial1n1n artmas1 nYticYsindY qeyri-neft sektorunun inki_af etdirilmYsi n ideal zYmin yaranm1_ vY xarici sYrmayY cYlbi n hYyata keirilYn uurlu siyasYtin Ysl sYmYrYsi dY mYhz bundan sonra zn gstYrmYlidir. DvlYtin artan maliyyY imkanlar1 hesab1na lkYdY mhm investisiya, o cmlYdYn regional proqramlar1n vY infrastruktur layihYlYrin maliyyYlY_dirilmYsinY _Yrait yaranm1_d1r. Bununla YlaqYdar mhtYrYm Prezidentimiz cYnab 0lham liyevin hYyata keirdiyi iqtisadi kursun prioritet istiqamYti olaraq AzYrbaycanda neft sektoru ilY bYrabYr qeyri-neft sektorunun inki_af etdirilmYsinY bu gn xsusi diqqYt yetirilir. Xarici investisiyalar1n lkYyY cYlb edilmYsindY oxtYrYfli beynYlxalq mqavilYlYrin byk YhYmiyyYti vard1r. Xarici investisiyan1n cYlb edilmYsindY maraql1 olan dvlYt n investisiya riskini azaldan beynYlxalq mqavilYlYrY qo_ulmas1 ox zYruridir. Xarici investisiya siyasYti AzYrbaycan dvlYtinin mumi investisiya siyasYtinin mhim tYrkib hissYsi olub, milli iqtisadiyyat1n yksYlmYsindY, onun stabil inki_af1nda vY Yhalinin sYmYrYli mY_ulluunun tYmin edilmYsindY znYmYxsus rol oynay1r. Bu siyasYtin hYyata keirilmYsi n xsusi investisiya proqramlar1 i_lYnib haz1rlanmal1 vY hYmin proqramlarda milli iqtisadiyyat1n xsusiyyYtlYri vY beynYlxalq tYcrbY hYr tYrYfli yrYnilib nYzYrY al1nmal1d1r. Bu zaman lkY iqtisadiyyat1n1n inki_af1 n strateji YhYmiyyYt kYsb edYn sahYlYrY xsusi diqqYt yetirilmYlidir. BelY sahYlYrdYn biri dY yanacaq-energetika olduundan ilk nvbYdY hYmin sahYlYrY xarici kapital1n cYlb edilmYsi n ayr1ca investisiya plan1 i_lYnib haz1rlanmal1 vY hYyata keirilmYlidir. DigYr tYrYfdYn qeyri-neft sektoruna xarici kapital1n cYlb olunmas1 da diqqYt mYrkYzindY olmal1 vY mhm vYzifY kimi qar_1da durmal1d1r. FikrimizcY, qeyri-neft sektorunun ayr1-ayr1 sahYlYri zrY sistemli _YkildY investisiya proqramlar1 i_lYnmYli, bunlar kompleks proqramlar ilY ziddiyYt tY_kil etmYmYli vY bu sahYnin mxtYlif blmYlYri aras1ndak1 qar_1l1ql1 YlaqYlYri zndY Yks etdirmYlidir. Neft sektorundan al1nan gYlirlYr qeyri-neft sektoruna ynYldilmYsi n dY kompleks proqramlar i_lYnib haz1rlanmal1d1r. III FS0L. AZRBAYCAN RESPUBL0KASINDA ST0MULLA^DIRICI VERG0 S0STEM0N0N SAS 0ST0QAMTLR0 3.1. Stimulla_d1r1c1 vergi sisteminin formala_mas1nda dvlYtin vergi siyasYtinin Ysas istiqamYtlYri Bazar mnasibYtlYri dvlYti iqtisadiyyat1n idarY edilmYsi vY tYnzimlYnmYsi proseslYrindYn azad etmir. MYsYlY buras1ndad1r ki, bu proseslYr dvlYtin tYsYrrfat subyektlYrinin istehsal-maliyyY fYaliyyYtinY bilavasitY mdaxilYsini YhatY etmYmYlidir. DvlYt bazar mezanizmlYrinin fYaliyyYti n laz1m olan normal _Yraiti formala_d1rmal1, bu mexanizmlYrdYn biri vY Ysas1 olan vergilYr ilY hYmin proseslYri tYnzimlYmYlidir. MstYqillik illYrindY, xsusYn dY son dvrdY AzYrbayjan Respublikas1nda vergi siyasYtinin tYkmillY_dirilmYsi istiqamYtindY msbYt add1mlar at1lm1_, masir keid iqtisadiyyat1n1n tYlYblYrinY cavab verYn Vergi MYcYllYsi haz1rlanm1_ vY qYbul edilYrYk qvvYyY minmi_dir. AzYrbaycan Respublikas1n1n haz1rk1 iqtsadi inki_af strateqiyas1 Yn YvvYl sabit iqtisadi art1ma nail olmaa ynYldilmi_dir. Bu mYqsYdlY keid dvrndY dvlYt mxtYlif iqtisadi tYnzimlYmY vasitYlYrindYn istifadY edir ki, fikrimizcY bunlardan Yn mhmlYrindYn biri dY intisadiyyat1n vergi tYnzimlYnmYsidir. TYbii ki, d_nlm_ vergi siyasYti apar1lmadan bazar mezanizminin normal fYaliyyYtini tYmin etmYk mmkn deyildir. Vergi siyaYsYti hYyata keirilYrkYn dvlYt bdcYsinin tYnzimlYnmYsi, planla_d1r1lmas1 vY ona nYzarYtin qanunla mYyyYn edilmi_ normalar1 realla_d1r1l1r. 0qtisadi cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ vergi siyasYti maliyyY vYsaitlYrinin vergi sistemi vasitYsilY toplanmas1n1n optimalla_d1r1lmas1 mYqsYdini gdr. Vergi siyasYti dvlYt orqanlar1n1n elmi cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ hququ fYaliyyYti kimi geni_ tYkrar istehsal1n tYlYbat1n1 tYmin etmYlidir. Onun Ysas mYqsYdi vergi dYyicilYrindYn vergilYrin tutulmas1n1n hquqi qaydalar1n1 tYmin etmYklY bYrabYr vergitutman1n tYsiri alt1nda formala_an iqtisadi mnasibYtlYrin hYrtYrYfli qiymYtlYndirilmYsidir. Respublikada apar1lan vergi siyasYti vergi dYrYcYlYrinin a_a1 sal1nmas1 vY vergi gzY_tlYrinin azald1lmas1 hesab1na vergitutma bazas1n1n geni_lYndirilmYsinY, iqtisadiyyata investisiya qoyulu_unun stimulla_d1r1lmas1na, hquqi _YxslYrlY fYrdi sahibkarlar arasnda, rezident vY qeyri-rezident vergi dYyicilYri aras1nda vergi yknn bYrabYrlY_dirilmYsinY, kiik vY orta sahibkarl1q, biznes fYaliyyYti n Ylveri_li mhitin formala_d1r1lmas1 vY son nYticYdY mvcud iqtisadi potensial1n art1r1lmas1na vY Yhalinin maddi rifah1n1n yksYldilmYsinY ynYldilmi_dir. Vergi siyasYtinin sYmYrYliliyi dvlYtin onu hans1 prinsiplYr Ysas1nda hYyata keirilmYsindYn YhYmiyyYtli dYrYcYdY as1l1d1r. AzYrbaycan Respublikas1nda vergi siasYti a_a1dak1 prinsiplYr nYzYrY al1nmaqla hYyata keirilir [14, 17]: - vergi siteminin normativ-hquqi bazas1n1n formala_d1r1lmas1, vergi mYdYniyyYtinin formala_d1r1lmas1; - vergi dYyicilYrinin fYaliyyYti n Ylveri_li _Yraitin formala_d1r1lmas1 vY onlar1n hquqlar1n1n maksimum qorunmas1; - vergi yknn optimal sYviyyYdY saxlan1lmas1; - vergi sisteminin idarYetmY orqanlar1n1n fYa liyyYtinin digYr dvlYt orqanlar1n1n fYaliyyYti ilY YlaqYlYndirilmYsi; - dvlYt vergi xidmYti orqanlar1 YmYkda_lar1n1n fYaliyyYti n Ylveri_li _Yraitin formala_d1r1lmas, onlar1n sosial mdafiYsinin tYmin olunmas1; - mvcud vergi sistemindY toplanm1_ tYcrbYnin mtYrYqqi Ysaslar1n1 saxlamaqla inki_af etmi_ lkYlYrin vergi sisteminin zn dorulmu_ tYcrbYsinin istifadY olunmas1; - sahibkarl1q vY investisiya fYall11n1 stimulla_d1ran, sadY vY vergi dYyicisi tYrYfindYn ba_a d_lYn vergi sisteminin formala_d1r1lmas1; - vergi qanunvericiliyinY YmYl edilmYsinin praktiki cYhYtdYn rahat olmas1 vY minimum inzibati xYrclYr cYlb etmYsi n mvafiq _Yraitin formala_d1r1lmas1. Yuxarda gstYrilYn prinsiplYr Ysas1nda AzYrbaycan Respublikas1nda hYyata keirilYn vergi siyasYtinin Ysas istiqamYtlYri a_a1dak1lard1r [14, 31]: - respublikan1n iqtisadi tYhlkYsizliyinin tYmin edilmYsinY ynYldilYn tYdbirlYrin hYyata keirilmYsi; - vergilYrin say1n1n azald1lmas1; - vergi dYrYcYlYrinin a_a1 sal1nmas1; - sYmYrYli vergi nYzarYtinin tY_kili; - respublikan1n ixrac potensial1n1n inki_af1n1n tYmin edilmYsi; - daxili vY xarici investisiyalar1n prioritet sahYlYrY cYlb edilmYsinY Ylveri_li vergi mhitinin formala_d1r1lmas1; - vergi siteminin vahid uot-informasiya sisteminin formla_d1r1lmas1; - vergi vY qeyri-vergi dYni_lYrinin y11lmas1 sYviyyYsinin art1r1lmas1 istiqamYtindY tYdbirlYrin hYyata keirilmYsi; - vergi dYyicilYrinin gYlirlYri zYrindY sYmYrYli nYzarYt mexanizminin tYtbiqi; - vergi intizam1na YmYl olunmas1 zYrindY nYzarYt sisteminin tYkmillY_dirilmYsi vY vergi hquq pozunpusu hallar1na grY mYsuliyyYt sisteminin daha da sYrtlY_dirilmYsi; - vergi xidmYti orqanlar1 YmYkda_lar1n1n sYmYrYli fYaliyYt gstYrmYsi mYqsYdi ilY vergi orqanlar1n1n maddi-texniki bazas1n1n YhYmiyyYtili dYrYcYdY mhkYmlYndirilmYsi vY sair. Vergi siyasYtinin tam dolunluu ilY hYyata keirilmYsi vY beynYlxalq standartlara cavab verYn yeni qanunvericilik bazas1n1n formala_d1r1lmas1 tYkmil vergi inzibat1l11n1n formala_d1r1lmas1n1 zYruri etdi. Bu sahYdY qabaqc1l dnya tYcrbYsi ara_d1r1ld1, bir s1ra alternativ variantlar i_lYnib haz1rland1 vY son nYticYdY, vergi orqanlar1nda funksional Ysasda fYaliyyYt gstYrYn struktura stnlk verildi. Formala_d1r1lan yeni struktur sistemlilik, eviklilik, operativlik, kordinasiya olunma vY gcl tY_kilati-idarYetmY mexanizmi kimi msbYt keyfiyyYtlYri zndY birlY_dirmi_dir. Sahibkarl11n inki_af1na sni maneYlYrin qar_1s1n1n al1nmas1, i_ adamlar1n1n fYaliyyYtinY lzumsuz mdaxilYlYrY son qoyulmas1 vY vergi dYyicilYrinin qanuni mYnafelYrinin qorunmas1, yeni i_ yerlYrinin a1lmas1 ilY YlaqYdar mY_ulluun tYmin edilmYsi ilY bal1 lkY prezidentinin tap_1r1qlar1n1 YldY rYhbYr tutaraq Vergi MYcYllYsinY YlavY vY dYyi_ikliklYrin edilmYsi barYdY tYkliflYr haz1rlanm1_ vY 2007-ci ilin 1 yanvar tarixindYn qvvYyY minmi_ AzYrbaycan Respublikas1n1n Vergi MYcYllYsinY YlavYlYr vY dYyi_ikliklYr edilmYsi haqq1nda Qanunda z Yksini tapm1_d1r. Yeni qaydalara YsasYn vergi orqanlar1 tYrYfindYn vergi dYyicilYrinin bank hesablar1 zrY YmYliyyatlar1n1n mYhkYmYsiz dayand1r1lmas1 barYdY mddYa lYv edilmi_, bank hesablar1ndan vergilYrin dvlYt bdcYsinY al1nmas1 proseduru sadYlY_dirilmi_ vY dYqiqlY_dirilmi_, vergi orqanlar1na gYlmYdYn hesaatlar1n tYqdim edilmYsi sullar1 mYyyYnlY_dirilmi_, sadYlY_dirilmi_ verginin tYtbiqi bazas1 daha da geni_lYndirilmi_ vY son nYticYdY kiik vY orta sahibkarl1q subyektlYri n Ylveri_li vergitutma mexanizmlYrini zndY birlY_dirYn daha optimal bir sistem formala_d1r1lm1_d1r. Qeyd etmYk laz1md1r ki, son illYr vergi nYzarYtinin tYkmillY_dirilmYsi sahYsindY dY YhYmiyyYtli dYyi_ikliklYr ba_ verib. Bu dYyi_ikliklYrin Ysas mYqsYdi isY Ysass1z, bir-birini tYkrarlayan vY intizaml1 vergi dYyicilYrinin haql1 naraz1l11na sYbYb olan yoxlamalar1 aradan qald1rmaq, eyni zamanda apar1lan yoxlamalar1n effektivliyini yksYltmYk vY operativliyini yksYltmYk olub. VergigYn yay1nma hallar1n1n mcudluuna, vergi dYmY mYdYniyyYtinin hYlY dY tam formala_mamas1na baxmayaraq, lkYdY azad sahibkarl11 inki_af etdirmYk vY ona dvlYt himayYsini tYmin etmYk, bu barYdY lkY prezidenti tYrYfindYn verilYn tap_1r1qlar1 ard1c1l olaraq yerinY yetirmYk mYqsYdilY sYyyar vergi yoxlamalar1n1n say1n1n minimuma endirilmYsi, bir-birini tYkrarlayan Ysass1z yoxlamalar1n qar_1s1n1n al1nma1 ilY bal1 sistemli tYdbirlYr ard1c1ll1qla davam etdirilir. Vergi nYzarYtinin tYkmillY_dirilmYsi son illYr uurla hYyata keirilYn vergi islahatlar1n1n Ysas istiqamYtlYrindYn biri olmu_dur. Bu sahYdY grlYn tYdbirlYr sahibkarl11n fYaliyyYtinY mane olan vY intizaml1 vergi dYyicilYrindY haql1 naraz1l1q douran Ysass1z yoxlamalar1n aradan qald1r1lmas1n1, bununla yana_1, apar1lan yoxlamalar1n sYmYrYliliyini yksYldilmYsini tYmin etmi_dir. Vergi MYcYllYsinY edilmi_ dYyi_ikliklYrin tYtbiqi ilY vergi dYyicilYrinin hquqlar1 YhYmiyyYtli dYrYcYdY art1r1lm1_d1r. Haz1rda sYyyar vergi yoxlamalar1na ba_lamazdan Yn az1 15 gn YvvYl vergi dYyicisinY mvafiq bildiri_ gndYrilir. Vergi yoxlamas1n1n nYticYlYrinY vergi orqanlar1n1n rYhYr vYzifYli _YxslYrinin yan1nda vergi dYyicisinin nmayYndYsinin i_tirak1 ilY bax1l1r vY yaln1z bundan sonra mYsuliyyYtY cYlb edilmY haqq1nda qYrar 1xar1l1r. Onu da qeyd etmYk laz1md1r ki, Vergi MYcYllYsinY YsasYn, YgYr YvvYllYr 18 halda maliyyY sanksiyas1 tYtbiq edilirdisY, haz1rda bu hallar drdY endirilmi_dir. MYhz apar1lan islahatlar1n nYticYsidir ki, sYyyar vergi yoxlamalar1n1n say1 2008-ci ildY 9175 tY_kil etmi_dir. 2002-ci ilY nisbYtYn fiziki _YxslYrin yoxlamalar1n1n 23,4%, hquqi _YxslYrin yoxlamalar1n1n say1 5,7% artm1_d1r. Art1ma Ysas sYbYb hYmin ildY vergi dYyicilYrinin say1n1n artmas1d1r. mumiyyYtlY, vergi nYzarYti zaman1 Ysas diqqYt sYyyar vergi yoxlamalar1n1n say1n1n azald1lmas1 vY keyfiyyYtinin yksYldilmYsi, Yn Ysas1 isY kameral yoxlamalar1n sYmYrYliliyinin art1r1lmas1na verilir. Vergi siaysYtinin hYyata keirilmYsi sullar1 dvlYtin vergi siyasYti aparmaqla al1_d11 mYqsYdlYdYn as1l1d1r. Masir dnya tYcrbYsindY vergi dYyicisinin vergi yknn dYyi_dirilmYsi, vergitutman1n hYr hans1 bir forma vY vasitYlYrinin digYri ilY YvYz edilmYsi, bu vY ya digYr vergiYlrin yay1lma sahYsinin dYyi_dirilmYsi, vergi gzY_tlYrin tYtbiq edilmYsi vY ya lYvi, vergi dYrYcYlYrinin fYrqlYndirilmi_ sisteminin daxil edilmYsi kimi sullardan geni_ istifadY olunur. Vergi siyasYtinin mYqsYdi bir s1ra amillYrin tYsiri alt1nda formala_1r. Bunlardan Yn mhmlYri lkYdYki iqtisadi vY sosial vYziyyYt, cYmiyyYtdY sosial-siyasi qvvYlYrin yerlY_mYsidir. Haz1rda vergitutma sferas1nda Ysas fYaliyyYt istiqamYtlYrindYn biri dY onun cYmiyyYtin inki_af1na vY dvlYtin qar_1s1nda duran vYzifYlYrY uyunla_d1r1l-mas1d1r. Lakin vergi sistemindY radikal islahatlar hYyata keirilYrkYn respublikan1n bazar iqtisadiyyat1 _YraitinY uyunla_d1r1lmaqda olan kvrYk maliyyY sistemi xsusi ehtiyyatl1l1q vY diqqYtlilik tYlYb edir. BelY _YraitdY kardinal eksperimentlYrin hYyata keirilmYsi mYnfi nYticYlYrY dY gYtirib 1xara bilYr. Vergi sisteminin YsYas atributlar1ndan biri dY bilavasitY vergitutman1n vY onun elementlYrinin sabitliyi say1l1r ki, bu da sahibkarl1q fYaliyyYti vY xarici inve-stisiyalar1n cYlb olunmas1 n Ylveri_li _Yraitin formala_d1r1lmas1n1 _YrtlYndirir. VergilYrin dYrYcYlYri real iqtisadi situasiyadan, daha dorusu, bdcYnin xYrclYr hissYsinin kYmiyyYtindYn, haz1rda isY daha ox planla_d1r1lan bdcY kYsrindYn, Yhalinin gYlirlYrinin YsviyyYsindYn vY onlar1n differensasiyas1ndan as1l1 olduuna grY onlar1n uzun mddYtY mYyyYn edilmYsi yol verilmYzdir. Vergi sistemindY islahatlar hYyata keirilYrkYn vergi ili YrzindY vergi ykn a1rla_d1ran dYyi_ikliklYrin edilmYsinY yol verilmYmYlidir. Bu he dY o demYk deyildir ki, hYr hans1 bir normativ-hquqi sYnYd tYqvim ili YrzindY, mYsYlYn, may vY ya setyabr ay1nda qYbul edilY bilmYz. Bu zaman vergi qanunvericiliyindY dYyi_ikliklYrin edilmYsinin surpriz metodundan imtina edilmYsi mYqsYdYuyun olard1. Vergi dYyicilYri n YlavY YtinliklYrin YmYlY gYtirilmYmYsi n vergi sistemini mrYkkYblY_dirYn vY yaxud vergi ykn a1rla_d1ran qanunvericilik aktlarn1n daha tez mddYtdY qYbul edilmYsi vY nvbYti ilin YvvYlindYn tYtbiqi daha sYmYrYli olard1. Btn vergi dYyicilYri n vergi gzY_tlYrinin minimuma endirilmYsini, yYni bir s1ra gzY_tlYrin lYvi nYticYsindY vergitutma bazalar1n1n geni_lYndirilmYsini vY eyni zamanda, qanunvericiliklY mYyyYn edilmi_ vergitutma dYrYcYlYrinin a_a1 sal1nmas1n1 nYzYrdY tutan vergi siyasYti hYata keirilmYli, masir dnyada gzn dorultmu_ a_a1 dYrYcYlYr  geni_ vergitutma bazas1 prinsipi Ysas gtrlmYlidir. Qeyd olunduu kimi, vergi siyasYtinin hYyata keirilmYsinin sYmYrYli alYtlYrindYn biri dY vergi gzY_tlYridir. Bu onunla YlaqYdard1r ki,tYlYb olunan _artlYrY cavab verYn hYr bir fiziki vY hquqi _YxsY vergidYn tam vY yaxud qismYn azad olma hququ verilY bilYr. QanunvericilikdY mxtYlif nv vY formal1 sahibkarl1q fYaliyyYti ilY YlaqYdar vergi gzY_tlYrinin edilmYsi nYzYrdY tutulur. Dnya vergiqoma praktikas1nda tYtbiq olunan vergi gzY_tlYrinin sistemlY_dirilmYsi mYyyYn Ytinlik formala_d1r1r. nki onlar istYnilYn hallarda, yYni dvlYtin sahibkarl1q fYaliyyYtinin inki_af etdirilmYsindY mara1 olduu, onun ayr1-ayr1 sahibkarl1q fYaliyyYti nvlYrini vY iqtisadiyyat1n ayr1-ayr1 sahYlYrini stimulla_d1rmaq istYdiyi hallarda tYtbiq oluna bilYr. Vergi yknn btn vergi dYyicilYri aras1nda bYrabYr vY YdalYtli bl_drlmYsi mYsYlYsi prinsipal YhYmiyyYt kYsb edir. Buna, hYr _eydYn YvvYl iqtisadi fYaliyyYtin vergi gzY_tlYrindYn istifadY etmYyYn i_tirak1lar1na nYzYrYn vergi siteminin YdalYtlilik prinsipini pozan vY sistemsiz fYaliyyYt gstYn bir s1ra vergi gzY_tlYrinin say1n1 azaltmaqla nail olmaq mmkndr. BelY ki, bir qrup vergi dYyicilYri n gzY_tli hesab olunan recim labd surYtdY digYrlYri n YlavY vergi yk vY gYrginlik demYkdir. Bundan YlavY nYzYrY almaq laz1md1r ki, haz1rda tYtbiq olunan vergi gzY_tlYrindYn bir oxu kifayYt qYdYr sYmYrYli deyildir vY YksYr hallarda z tYyinat1 zrY tYtbiq olunmur. Bununla belY, fikrimizcY, vergilYrin tYnzimlYyici funksiyas1n1n azald1lmas1 da dzgn olmazd1. Buna grY dY bir sra gzY_tlYr, mYsYlYn elm vY texnikan1n nailiyyYtlYrinin tYtbiqinY ynYldilYn, xeyriyyYilik fYaliyyYtinin hYyata keirilmYsi, Yhalinin az tYminatl1 vY zYif mdafiY olunan tYbYqYlYrinin sosial mdafiYsi ilY YlaqYdar olan vergi gzY_tlYri saxlan1lmal1d1r. Vergi stimulla_d1rmas1n1n daha bir obyekti investisiya fYaliyyYtidir. Bir ox lkYlYrdY, o cmlYdYn respublikam1zda istehsal tYyinatl1 kapital qoyulu_lar1n1n maliyyYlY_dirilmYsinY, habelY, bu mYqsYdlYr n al1nm1_ vY istifadY edilmi_ bank kreditlYrinin dYnilmYsinY ynYldilYn vergiyY cYlb olunan mYnfYYt vergidYn tam azad edilir. bir s1ra lkYlYrin verigiqoyma sistemindY gYlir vergisinY vY bir s1ra digYr vergilYrY cYl olunmayanxsusi investisiya fondlar1n1n formala_d1r1lmas1 nYzYrdY tutulur. Vergi gzY_tlYrinin gmYyi ilY bir s1ra lklYrdY kiik mYssiYslYrin formala_d1r1lmas1, xarici kapital1n cYlb olunmas1, iqtisadiyyat1n sonrak1 inki_af1 n fundamental YhYmiyyYtY malik elmi-texniki i_lYrin haz1rlanmas1, ekolci lay\ihYlYr vY dnya bazar1 n rYqabYt qabiliyyYtli mYhsullar1n burax1lmas1na imkan verYn yksYk texnologiyaya malik yeni istehsallar1n formala_d1r1lmas1 stimulla_d1r1l1r. Hal-haz1rda respublikam1zda fYaliyyYt gstYrYn 9 vergi nvnn alt1s1nda vergi gzY_tlYri vY azadolmalar var vY onlar1n say1 vY tYtbiq sferalar1 he dY geni_ deyildir. Lakin bununla belY, gzY_tlYrin sYmYrYliliyi gz qaba1ndad1r. BelY ki, kYnd tYsYrrfat1na vergi gzY_tlYrinin verilmYsi nYticYsindY bu gn nYzYrY arpacaq irYlilYyi_lYr YldY edilmi_dir. DvlYt bdcYsi kYsrlY olduuna grY vergilYr haz1rda daha ox fiskal funksiya da_1mal1 olurlar. Bununla bal1 onun digYr xsusilY dY stimulla_d1r1c1 vY tYnzimlYyici funksiyalar1 s1x1_d1r1lmal1d1r. Bu zaman mYqsYd tYsYrrfat subyektlYrindYn vergilYrin mmkn qYdYr ox y11lmas1 olmamal1, Ysas diqqYt vergitutma mYnbYlYrinin geni_lYnmsinY, istehsal vY tYdavl prosesindY mYssisYlYrin sYmYrYli inki_af1 n Ylveri_li _Yraitin formala_d1r1lmas1na ynYldilmYlidir. Btn hallarda vergitutman1n forma vY metodlar1 vergi dYyicilYrinin xalis gYlirlYrinin asanl1qla hesablan1la bilYn kritik sYviyyYdYn a_a1 olmas1na gYtirib 1xarmamal1d1r. Respublikam1zda hYyata keirilYn vergi siyasYtinin Ysas istiqamYtlYrindYn biri dY Ylveri_li vergi mhitinin formala_d1r1lmas1 ilY xarici investorlar1n lkYyY cYlb edilmYsidir. Bu mYslY ilY bal1 AzYrbaycan Respublikas1 tYrYfindYn bir s1ra beynYlxalq mqavilYlYr balanm1_d1r. Bu mqavilYlYr YsasYn investisiyalar1n tY_viqi vY qorunmas1, gYlirlYrY vY Ymlaka grY vergilYrY mnasibYtdY ikiqat vergitutman1n aradan qald1r1lmas1n1 vY sair YhatY edir. MYssisYlYrin fYaliyyYtinin tYnzimlYnmYsindY Ysas yk mYnfYYt vergisinin zYrinY d_r digYr lkYlYrlY mqayisYdY bu verginin dYrYcYsi AzYrbaycan respublikas1nda elY dY yksYk deyildir lakin bazar iqtisadiyyat1 yaz_1 inki_af etmi_ lkYlYrdYn fYrqli olaraq respublikam1zda bu verginin vergitutma bazas1 YhYmiyyYtli dYrYcYdY geni_dir. Ona grY dY mYnfYYt vergisinin vergitutma bazas1n1 tYdricYn mumi qYbul edilmi_ beynYlxalq standartlarla uyunla_d1rmaq laz1md1r. DvlYt yard1m1n1n prioritet istiqamYtlYri aras1nda sahibkarlar1 daha ox maraqland1ran mYsYlYlYr  gzY_tli vergitutma, vergitutman1n sadYlY_dirilmYsi, onun sabitliyi mhm yer tutur. Bu bax1mdan son vaxtlar hYyata keirilYn tYdbirlYr, o cmlYdYn Vergi MYcYllYsinY edilYn bir s1ra dYyi_ikliklYr kiik sahibkarl1q subyektlYrinin vergiyY cYlb edilmYsi mYsYlYlYrinY hYsr olunmu_dur vY vergi ykn xeyli yngllY_dirmYk, ot sistemini sadYlY_dirmYk yolu ilY respublikada kiik biznesin inki_af1 n maksimal Ylveri_li _Yraitin formala_d1r1lmas1na ynYldilmi_dir. Dnya tYcrbYsi gstYrir ki, bdcY gYlirlYrinin sadYcY olaraq vergi dYrYcYlYrinin yksYldilmYsi hesab1na art1r1lmas1 zun mddYt davam edY bilmYz. Bununla YlaqYdar olaraq Ysas xsusiyyYtlYri a_a1dak1lardan ibarYt olan yeni vergi siteminin formala_d1r1lmas1 zYrurYti meydana 1x1r [14-16]: - dvlYt z ehtiyaclar1n1 dYmYk n sabit, zYruri mYblYdY vY tYlYb olunan mddYtdY gYlir YldY etmYlidir. DvlYt gYlirlYrinin daxilolmas1 (vergilYrin y11lmas1) arzu olunmaz kYnarla_malardan qorunmal1d1r; - vergi sistemi vergi yknn btn dYyicilYr aras1nda YdalYtli vY proporsional bl_drlmYsini tYmin etmYlidir; - vergilYr tYsYrrfat fYaliyyYtinin iqtisadi sYmYrYliliyinin tYmin olunmas1 n _Yrait formala_d1r1lmal1 vY maliyyY resurslar1n1n bl_drlmYsinY tYhrif olunmu_ tYsir gstYrmYmYlidir; - dvlYt gYlirlYri sistemi y11m1 vY investisiyalar1n inki_af1n1 stimulla_d1rmal1, iqtiadi art1m1 hYvYslYndirmYli, beynYlxalq bazarda azYrbaycan mallar1n1n rYqabYt qabiliyyYtini tYmin etmYk n zYmin formala_d1rmal1d1r; - vergi siyasYti vY vegi sistemi ayra-ayr1 vergi dYyicilYrinin problemlYrinin hYllinY deyil dvlYt bcdYsinin gYlirlYrinin tYmin edilmYsinY ynYldilmYlidir; - vergitutman1n qanunvericilik bazas1 ayd1n, anla_1ql1 vY daxilYn ziddiyyYtsiz olmal1d1r; - vergi dYyicilYri vergi qanunlar1 vY onlara edilmi_ dzYli_lYrlY tan1_ olmaq, hYminin normativ-hquqi sYnYdlYrin layihYlYrinin haz1rlanmas1nda i_tirak etmYk imkan1na malik olmal1d1rlar; - vergilYrin y11lmas1na dvlYtin Ykdiyi xYrclYr Ylveri_li sYviyyYdY saxlan1lmaqla, vergitutma sistemi tYtbiq olunarkYn mrYkkYbliyi vY dola_1ql1a sYbYb olmamal1d1r. Son dvrlYr sahibkarl11n inki_af1n1n tY_viqindY hkumYt mxtYlif vasitYlYrlY (gzY_tli kreditlYrin verilmYsi, azad rYqabYtin tYmini, lisenziyala_d1r1lan fYaliyyYt nvlYrinin azald1lmas1 vY s.) yana_1 vergi r1aq1ndan da uurla istifadY etmi_dir. Bu mddYtdY vergi xidmYtindY apar1lan islahatlar nYticYsindY vergi siyasYti s1rf fiskal maraqlar1 deyil, stimulla_d1r1c1 vYzifYni dY yerinY yetirmYyY ba_lam1_d1r. Son illYr lkY iqtisadiyyat1nda islahatlar1n canlanmas1, iqtisadi inki_af vY irimiqyasl1 zYllY_dirilmY prosesinin hYyata keirilmYsi dvr olmu_dur. Bu dvrdY qYbul edilmi_ iqtisadi proqramlara YsasYn hYyata keirilYn islahatlar vY zYllY_dirilmY prosesi makroiqtisadi sabitliyin vY struktur dYyi_ikliklYrinin tYmin olunmas1na ynYldilmi_dir. BeynYlxalq maliyyY qurumlar1 ilY birlikdY i_lYnib haz1rlanan vY uurla apar1lan islahatlar qar_1ya qoyulan mYqsYdlYrin hYyata keirilmYsinY, hYminin iqtisadi art1ma vY Yhalinin maddi rifah1n1n yksYldilmYsinY zYmin yaratm1_d1r. Bu da z nvbYsindY iqtisadiyyat1n digYr sahYlYrindY olduu kimi, vergi sahYsindY dY islahatlar1n apar1lmas1n1, bu mnasibYtlYrin inki_af1n1 tYmin edY bilYcYk vergi siyasYtinin hYyata keirilmYsini zYruri etmi_dir. Apar1lan islahatlar1n ana xYttini qanunvericilik bazas1n1n tYkmillY_dirilmYsi tY_kil edirdi. Bu sahYdY vahid vY tYkmil qanunvericilik bazas1n1n yarad1lmas1 zYrurYtini nYzYrY alaraq q1sa bir mddYtdY Vergi MYcYllYsinin layihYsinin haz1rlanmas1 qYrara al1nm1_d1r. Bu layihYnin haz1rlanmas1 prosesindY vergitutman1n sadYlY_dirilmYsi, onun bazas1n1n geni_lYndirilmYsi, vergi dYrYcYlYrinin a_a1 sal1nmas1, hquqi _YxslYrlY fYrdi sahibkarlar vY rezident vergi dYyicilYri ilY qeyri-rezident vergi dYyicilYri aras1nda vergi yknn bYrabYrlY_dirilmYsi, respublika zrY vergi yknn azald1lmas1, vergi dYyicilYrinin hquqlar1n1n geni_lYndirilmYsi vY s. prinsiplYr Ysas gtrlm_dr. 0qtisadiyyata investisiyalar1n cYlb edilmYsi n Ylveri_li vergi mhitinin yarad1lmas1 respublikada apar1lan vergi siyasYtinin prioritet istiqamYtlYrindYn biridir. Bu siyasYtin mvYffYqiyyYtlY hYyata keirilmYsi n isY respublikada bir s1ra beynYlxalq mqavilYlYr imzalanm1_d1r. Bu mqavilYlYr YsasYn investisiyalar1n tY_viqi vY qorunmas1n1, gYlirlYrY vY Ymlaka grY vergilYrY mnasibYtdY ikiqat vergi tutman1n aradan qald1r1lmas1n1, nYqliyyat da_1malar1n1 vY kredit sazi_lYrini YhatY edir. 1994-c ilin sentyabr1n 24-dY srin mqavilYsi YrivYsindY qYbul edilmi_ Hasilat1n pay blgs zrY Sazi_dY karbohidrogen sahYsindY fYaliyyYt gstYrYn _irkYtlYr n xsusi vergi rejimi tYtbiq edilmi_dir vY bu cr mYssisYlYr Xsusi vergi rejimli mYssisYlYr hesab olunurlar. Xsusi vergi rejimi mYyyYn dvr YrzindY vergilYrin hesablanmas1 vY dYnilmYsinin xsusi qaydas1n1 nYzYrdY tutur. Bu Sazi_ YrivYsindY fYaliyyYt gstYrYn mYssisYlYrinin fYaliyyYti Xarici subpodrat1lar1n vergiyY cYlb olunmas1 haqq1nda, mYkda_lar vY fiziki _YxslYrin vergiyY cYlb edilmYsi haqq1nda, 0dxal vY ixrac vergilYri haqq1nda, MYnfYYt vergisi haqq1nda tYrYflYr aras1nda imzalanan Prtotokollarla tYnzimlYnir. Xarici subpodrat1lar n karbohidrogen fYaliyyYti ilY bal1 mYnfYYt vergisinin hesablanmas1n1n sadYlY_dirilmi_ mexanizmi mYyyYn edilmi_dir. BelY ki, xarici subpodrat1lar karbohidrogen fYaliyyYtindYn YldY etdiklYri gYlirdYn yaln1z dYni_ mYnbYyindY mYnfYYt vergisinin dYyicilYridirlYr. Bu verginin dYrYcYsi hYr bir Sazi_ zrY, Sazi_in imzaland11 tarixY AzYrbaycan Respublikas1n1n vergi qanunvericiliyindY mvcud olan mYnfYYt vergisi dYrYcYsindYn as1l1 olaraq 5%, 6,25%, 7,5% vY 8% hYcmindY mYyyYn edilmi_dir. Grlm_ i_ vY ya gstYrilmi_ xidmYtlYrY grY xarici subpodrat1lara apar1lan dYni_lYrdYn mYnfYYt vergisindYn ba_qa he bir vergi tutulmur vY bununla da xarici subpodrat1lar1n vergi mYsuliyyYti vY hdYliklYri tamamilY yerinY yetirilmi_ hesab olunur. AzYrbaycan Respublikas1 NazirlYr Kabinetinin 155 sayl1 qYrar1 ilY iri vergi dYyicilYrinin vY xsusi vergi rejimli mYssisYlYrin mYyyYn edilmYsinin meyarlar1 tYsdiq edilmi_dir. Bu meyarlar iri vergi dYyicilYrinin vY xsusi vergi rejimli mYssisYlYrin mYrkYzlY_dirilmi_ qaydada uota al1nmas1n1 (Vergi MYcYllYsinin 33.7-ci maddYsi) tYmin etmYk mYqsYdilY qYbul edilmi_dir. MYlumat n bildirYk ki, haz1rda AzYrbaycanda 238 xsusi vergi rejimli mYssisY fYaliyyYt gstYrir. Vergi qanunvericiliyindY ba_ verYn dYyi_ikliklYr son illYr dvlYtin investisiya siyasYtinin mvYffYqiyyYtlY hYyata keirilmYsinY ynYldilmi_dir. MYssisYlYrin maliyyY potensial1n1n yksYldilmYsi mYqsYdilY mYnfYYt vergisinin dYrYcYsi 20%-dYk endirilmi_dir. Xarici i_ adamlar1 n AzYrbaycan mYnbYyindYn YldY olunan gYliri kimi mYyyYn edilYn vY qeyri-rezidentin AzYrbaycan Respublikas1n1n YrazisindYki daimi nmayYndYliyinY aid olmayan mumi gYlirindYn dYmY mYnbYyindYn xYrclYr 1x1lmadan dividendlYr, faizlYr, muzdlu i_lY YlaqYdar al1nan gYlirlYr istisna olmaqla i_lYrin grlmYsindYn vY ya xidmYtlYrin gstYrilmYsindYn YldY edilYn gYlirlYr, icarY haqq1 vY royalti 10%, rezident mYssisYnin vY ya sahibkarl1q lizinqi, o cmlYdYn maliyyY lizinqi YmYliyyat1 zrY dYmYlYri, habelY riskin s1ortas1na vY ya tYkrar s1ortas1na dair mqavilYyY uyun olaraq s1orta dYni_lYri  4%, AzYrbaycan Respublikas1 ilY digYr dvlYtlYr aras1nda beynYlxalq rabitY vY ya beynYlxalq da_1malar hYyata keirilYrkYn rabitY vY ya nYqliyyat xidmYtlYri n rezident mYssisYsinin vY ya sahibkar1n dYmYlYri 6% dYrYcYsi ilY vergiyY cYlb olunur. Qeyri-rezidentin daimi nmayYndYliyindYn mYnfYYt vergisindYn YlavY olaraq bu daimi nmayYndYliyin xalis mYnfYYtindYn hYmin qeyri-rezidentY krdy hYr hans1 mYblYdYn 10% dYrYcY ilY vergi tutulur. Eyni zamanda, Vergi MYcYllYsindY investisiyaya ynYldilYn hissYsi vergiyY cYlb olunmadan, Ysas fondlar1n aktiv hissYsi isY Ymlak vergisindYn azad olunmu_, vergi qanunvericiliyinin pozulmas1na grY vergi dYyicilYrinY vergi orqanlar1 tYrYfindYn tYtbiq olunan maliyyY sanksiyalar1 da xeyli yngllY_dirilmi_dir. AzYrbaycan Respublikas1n1n rezidenti olmayan _YxslYrin gYliri - YgYr bu gYlirlYr AzYrbaycan Respublikas1n1n rezidenti olmayan i_Y gtrYn tYrYfindYn, yaxud onun ad1ndan dYnilirsY vY qeyri-rezidentin daimi nmayYndYliyi tYrYfindYn vY ya onun ad1ndan, yaxud daimi nmayYndYlikdY fYaliyyYti ilY YlaqYdar dYnilirsY, bu halda vergidYn azadd1r. AzYrbaycanda hYyata keirilYn vergi islahatlar1n1n Ysas mYqsYdi xarici vY daxili i_ adamlar1, investorlar n eyni sYviyyYli vergi mhiti yaratmaqdan ibarYtdir. HYlY AzYrbaycan1n Prezidenti, mummilli liderimiz H.liyev 2002-ci il n dvlYt bdcYsinin tYsdiqi barYdY fYrman1nda iqtisadi inki_af1 problemli olan regionlarda vergi tYtillYrinin tYtbiqi imkanlar1n1n ara_d1r1lmas1n1 nYzYrdY tuturdu. DemYli, prioritetlYr dYyi_ir - vergi gzY_tlYri vergi tYtillYri vY investisiya vergi krediti kimi tYdbirlYrlY YvYz oluna bilYr. Bir tYrYfdYn baxanda bu tYdbirlYr vergi gYlirlYrinin azald1lmas1na, digYr tYrYfdYn isY bu mvYqqYti xarakter da_1yaraq investisiyalar1n iqtisadiyyat1m1za ynYldilmYsinY sYbYb olar. MxtYlif lkYlYr bu cr tYcrbYdYn istifadY edirlYr: lkYlYr GzY_tlYr (qoyulan sYrmayYyY faizlY)^YrhiPol_a1000nvestisiya edilmi_ vYsaitlYrin 100 faizi hYcmindY vergilYr zrY kredit Belika1000nvestorlar n gzY_tlYr0taliya2100nvestorlar n gzY_tlYr vY 10 il mddYtinY vergi tYtiliByk Britaniya300_ yeri aan vY yerli personala yrYdYn investorlara gzY_tlYr, tezlY_dirilmi_ amortizasiya vY 3 illik vergi tYtili0rlandiya750_ yerlYri aan investorlara gzY_tlYr vY 5 illik vergi tYtili.in60Korporativ vergi dYrYcYlYrinin a_a1 sal1nmas1 vY reinvestisiya olunan mYnfYYtY vergi gzY_tlYri SYudiyyY rYbistan113010 il mddYtinY vergi tYtilizbYkistan757 il mddYtinY vergi tYtiliQazax1stan65VergilYrin sonrak1 5 ildY 50 faiz a_a1 sal1nmas1 _YrtilY 5 il mddYtinY vergi tYtili Rusiya25Haz1r mYhsula 50 faiz gmrk gzY_tlYri stYgYl regional gzY_tlYr, vergi kreditiAzYrbaycan40-100TezlY_dirilmi_ amortizasiya 0nvestisiya fYaliyyYtinin vergi imtiyaz1 amortizasiya siyasYti ilY s1x YlaqYdYdir ki, bu da istehsal potensial1n1n daha intensiv yenilY_dirilmYsinY istiqamYtlYndirilmi_dir. TYsYrrfat obyektlYrinin xsusi investisiya  istehsal resurslar1na amortizasiya dYni_lYrinin YhYmiyyYtini art1rmaq n fikrimizcY, mvcud amortizasiya normalar1na yenidYn bax1lmas1n1 srYtlYndirmYk vY onun yeni sullar1n1n tYtbiqini geni_lYndirmYk mYqsYdYuyundur [14, 31]. Vergi MYcYllYsinY YsasYn Ysas vYsaitlYrin kateqoriyalar1 zrY illik amortizasiya normalar1 a_a1dak1 kimi mYyyYn edilir [2, 17]: - binalar, tikililYr vY qurular  7 faizYdYk; - ma_1nlar, avadanl1q vY hesablama texnikas1  25 faizYdYk; - nYqliyyat vasitYlYri  25 faizYdYk; - digYr Ysas vYsaitlYr  20 faizYdYk. Cari ildY faktiki dYyYri dYnilmi_ istehsal tYyinatl1 kapital qoyulu_lar1, habelY lizinq obyekti olan Ymlak n (tYbii inhisar subeyktlYrinin, habelY qiymYtlYri dvlYt tYrYfindYn tYnzimlYnYn mal istehsal1, i_ grlmYsi, xidmYt gstYrilmYsi ilY mY_ul olan tYsYrrfat subyektlYrinin kapital qoyulu_lar1 istisna olmaqla) yuxar1da gstYrilYn Ysas vYsaitlYrin illik amortizasiya normalar1 2 dYfYyYdYk art1r1la bilYr [14, 17]. 0stehsal tYyinatl1 kapital qoyulu_lar1 dedikdY, bilavasitY mal istehsal1 prosesindY i_tirak edYn binalar1n  sexlYrin yeni tikinti formas1nda Ysasl1 tikintisi, yenidYn qurulmas1, fYaliyyYtdY olan mYssisYlYrin geni_lYndirilmYsi vY texniki cYhYtdYn yenidYn tYhcizat1, habelY qurular1n, avadanl1qlar1n, istehsaldaxili nYqliyyat vasitYlYrinin vY Ysas vYsaitlYrin, digYr obyektlYrin (vY ya hissYlYrinin) sat1n al1nmas1 ba_a d_lr [2, 17]. sas kapitala amortizasiya normalar1 onlar1n tYkcY fiziki vY mYnYvi khnYlmYsi cYhYtdYn deyil, hYminin bu fondlar1n elmi cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ xidmYt mddYti nYzYrY al1nmaqla tYtbiq olunmal1d1r. AzYrbaycan iqtisadiyyat1n1n dnya tYsYrrfat sisteminY inteqrasiya edildiyi bir vaxtda investisiya edilmi_ kapital1n geri qaytar1lmas1 mddYti inki_af etmi_ lkYlYrdYki mddYtY yax1nla_d1r1lmal1d1r, eyni zamanda xarici investorlara onlar1n kapital1n1n istehsal1m1za investisiya etmYsi n _Yraiti yax_1lahd1r1lmal1d1r. Qeyd edildiyi kimi, bYzi lkYlYr istehsala kapital qoyulu_unu stimulla_d1rmaq mYqsYdilY investisiya mYqsYdli vergi kreditindYn istifadY edirlYr. Vergi krediti vergilYrin dYnilmYsinY vergi ili YrzindY 3 aydan 1 ilY qYdYr mddYtY dYyi_dirilmYsinY icazY verYn hquqdur. MYsYlYn, Rusiya Federasiyas1nda vergi krediti yaln1z tYbii fYlakYt nYticYsindY vergi dYyicisinY zYrYr dYydikdY, vergini birdYfYyY dYdiyi tYqdirdY vergi dYyicisinin iflasa urama tYhlkYsi olduqda, dvlYt sifari_inin yerinY yetirilmYsinY grY dYni_in vY ya bdcYdYn dYni_in lYngimYsi zaman1 verilir. 0nvestisiya mYqsYdli vergi kreditinin ba_l1ca fYrqlYndirici cYhYti onun daha uzun mddYtY (1-5 ilY) verilmYsidir. Bu kredit mYssisYyY mYyyYn edilmi_ mddYt vY hYddlYr daxilindY dvlYtY keirilYcYk vergilYrin vY dYni_lYrin azad1lmas1na icazY hququdur. Bu cr kreditin verilmYsi AzYrbaycan1n aqrar blmYsi n ox zYruridir. BelY ki, mYssisY region n mhm YhYmiyyYt kYsb edYn sifari_i yerinY yetirdikdY, mYssisY yeni bir texnologiya al1b onu Ytraf mhitin mhafizYsinY ynYltdikdY vY yaxud mYssisY yeni i_ yerlYri ad1qda, tYcrbY-konstruksiya i_i apard1qda bu cr kreditlYrin sYmYrYsi yksYk olar. BelY olduu halda dvlYt mYssisYyY icazY verir ki, al1nm1_ avadanl11n, grlm_ i_lYrin dYyYrinin mYyyYn hYjci (mYsYlYn 30-40 faizi) qYdYr bdcYyY dYnmYli olduu mYnfYYt vergisini (vY ya ba_qa bir vergini) azalts1n. 0nvestisiya mYqsYdli vergi kreditinY faiz hesablan1r vY girov tYminat1 zYruridir. AzYrbaycan iqtisadiyyat1n1n dirYlmYsi, mYssisYlYrin maliyyY potensial1n1n yax_1la_mas1 bu kreditdYn istifadYyY zYmin yarad1r [14, 15, 17]. 3.2. Stimulla_d1r1c1 vergi sisteminin tYkmillY_dirilmYsi istiqamYtlYri AzYrbaycan Respublikas1nda vergi sisteminin tYkmillY_dirilmYsinin strateji istiqamYtlYrini a_a1dak1 kimi qrupla_d1rmaq olar: Vergi qanunvericiliyinin tYkmillY_dirilmYsi; MtYrYqqi vergi orqanlar1n1n formala_d1r1lmas1; Vergi dYyicilYrinin knll YmYletmY dYrYcYsinin art1r1lmas1. Vergi qanunvericiliyinin tYkmillY_dirilmYsi sahYsindY ilkin mYrhYlY vergi bazas1n1n btn elementlYrini nYzYrY alan vergi sistemini yaratmaqd1r. Bu istiqamYtdY qar_1da duran maneYlYri vY onlar1n hYlli yollar1n1 a_a1dak1 kimi qrupla_d1rmaq olar: Haz1rda vergi mnasibYtlYrinin bir s1ra mYqamlar1 Mlki MYcYllY, 0nzibati XYtalar MYcYllYsi vY s. sYnYdlYrY YsasYn tYnzimlYnir. Eyni zamanda, bir ox sahYvi qanunvericilik aktlar1nda vergilYrlY bal1 mddYalar mvcuddur ki, bu da hYmin mddYalar1n vergi orqanlar1 tYrYfindYn tam dolunluu ilY tYtbiqinY Ytinlik yarad1r. Odur ki, vergi qanunvericiliyinY dair btn normativ sYnYdlYrin Vergi MYcYllYsinY daxil edilmYsi zYruridir; mumi bYyannamY sisteminin tYtbiq olunmamas1 vYtYnda_lar1n gYlir vY xYrclYrinin uotunun dzgn apar1lmas1na maneYilik trYdir. Bu sistemin olmamas1 hYm dY sYmYrYli vergi nYzarYtinin yarad1lmas1n1 YtinlY_dirir ki, bu da vergidYn yay1nma hallar1n1n geni_lYnmYsinY gYtirib 1xar1r. Bundan YlavY, mumi bYyannamY sisteminin tYtbiq olunmamas1 vergi gzY_tlYrindYn qeyri-sYmYrYli istifadYyY (gYlir vergisi zrY vergi tutulmayan mYblYlYrin iki vY daha ox hallarda tYtbiqi) vY vYtYnda_lar1n gYlirlYrinin tam _YkildY vergiyY cYlb olunmamas1na _Yrait yarad1r; Respublikada vergi mnasibYtlYrindYn irYli gYlYn mbahisYlYrin hYlli zrY vergi mYhkYmYlYrinin yarad1lmamas1 eyni problemi mxtYlif instansiya mYhkYmYlYrindY uzun-uzad1 mbahisYlYndirmYyY sYbYb olur. Vergitutman1n spesifik xsusiyyYtlYrini nYzYrY almaqla yarad1lan ixtisasla_d1r1lm1_ vergi mYhkYmYlYri vergi mnasibYtlYrindYn irYli gYlYn mbahisYlYrin operativ vY iqtisadi cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ _YkildY hYllinY nail olmaa imkan verir. Bu mYhkYmYlYrY Vergi MYcYllYsinin maddYlYri zrY _Yrh vermYk hququ da verilY bilYr; Vergitutma Ysaslar1n1n Vergi MYcYllYsi ilY tYnzimlYnmYsinY baxmayaraq dvlYt vergi orqanlar1 vY bYlYdiyyYlYrin vergi orqanlar1 tYrYfindYn vergi dYyicilYrinin vahid uot qaydalar1 mYyyYnlY_dirilmYmi_dir. Bunu aradan qald1rmaq mYqsYdilY bYlYdiyyYlYrin uot sistemini dvlYt vergi orqanlar1n1n uot sisteminY uyunla_d1rmaq laz1md1r. Bu hYm dY mumi bYyannamY sisteminY keid n ox vacibdir; TYcrbY gstYrir ki, vergidYn yay1nman1n daha geni_ yay1lm1_ formalar1ndan biri bazar qiymYtlYrinin qeyri-dYqiq rYsmilY_dirilmYsidir. lkYdY bazar qiymYtlYrinin mYyyYn edilmYsi qaydalar1n1 hYyata keirYcYk qurumun, mvafiq icra hakimiyyYti orqan1n1n mYyyYn edilmYmYsi bazar qiymYtlYrinin tYtbiqindY bir s1ra problemlYrin yaranmas1na sYbYb olur; Qloballa_ma _YraitindY milli iqtisadiyyat1n dnya iqtisadiyyat1 ilY inteqrasiyas1n1n gclYnmYsini, respublikan1n gYlYcYkdY mumdnya ticarYt tY_kilat1na vY digYr bu qYbildYn olan beynYlxalq tY_kilatlara zv olaca1n1 nYzYrY alsaq, Vergi MYcYllYsinin beynYlxalq standartlara maksimum uyunla_d1r1lmas1 zYruridir. Bununla YlaqYdar, mvafiq tYkliflYrin haz1rlanmas1 n dvlYt komissiyas1n1n yarad1lmas1 bu i_in srYtlYndirilmYsinY imkan verYr; Respublikada evik vY masir vergi sisteminin yarad1lmas1 vergi vY tYdiyYlYrin y11lmas1 sahYsindY ciddi irYlilYyi_lYrin YldY olunmas1na imkan vermi_dir. DvlYt vergi orqanlar1nda uot sistemi tYsis edilmi_, gcl nYzarYt sistemi formala_d1r1lm1_, pe_Ykar kadrlar komplektlY_dirilmi_ vY vergitutma r1aqlar1 i_lYk vYziyyYtY gYtirilmi_dir. Vergi orqanlar1nda al1_an kadrlar1n pe_Ykarl1q sYviyyYsini daha da art1rmaq mYqsYdilY onlar1n fYaliyyYt gstYrdiklYri sahYlYr zrY ixtisasart1rma kurslar1n1n keirilmYsi intensivlY_dirilmYlidir; Vergi qanunvericiliyinin tYkmillY_dirilmYsi sahYsindY ikinci mYrhYlY vergi qanunvericiliyi ilY digYr qanunvericilik aktlar1 aras1nda ziddiyYtlYrin aradan qald1r1lmas1d1r. Bu sahYdY meydana 1xan problemlYr vY onlar1n aradan qald1r1lmas1 yollar1 YsasYn a_a1dak1lard1r: - Respublikada bank mYlumatlar1na 1x1_1n tYkmillY_dirilmYsi hYm irkli pullar1n yuyulmas1, hYm dY vergi cinayYtlYrinY qar_1 mbarizYdY mhm YhYmiyyYt kYsb edir. BeynYlxalq alYmdY belY bir fikir formala_maqdad1r ki, dvlYt maraqlar1 bax1m1ndan bank YmYliyyatlar1 haqda mYlumat1n YldY edilmYsi yol verilYndir. BelY ki, vergi orqanlar1 lkYnin iqtisadi tYhlkYsizliyini tYmin etmYk n bank mYlumatlar1na birba_a vY ya dolay1 1x1_a malik olmal1d1rlar. Bu zaman vergi dYyicilYrinin hquqlar1n1n qorunmas1na da ciddi _YkildY YmYl edilmYli vY YldY olunan mYlumatlar vergi sirri hesab olunmal1d1r; - Xarici lkYlYrin yerli nmayYndYliklYrindY sYyyar vergi yoxlamalar1 apar1lan zaman rYsmi sYnYdlYrin YcnYbi dildY tYrtib olunmas1 hallar1 a_karlan1r. BYzYn, tY_kilati1n tYsis sYnYdlYrinin xarici lkYlYrdY saxlan1lmas1na da rast gYli-nir. Bundan YlavY, xarici _irkYtlYr tYrYfindYn AzYrbaycan Respublikas1nda hYyata keirilYn fYaliyyYt zrY bank YmYliyyatlar1 bir qayda olaraq xarici banklar vasitY-silY apar1l1r. Btn bunlar hYmin tY_kilatlarda apar1lan yoxlamalar1n mddYtinin uzanmas1na sYbYb olur. BelY hallar1n qar_1s1n1 almaq n Vergi MYcYllYsinin tYlYblYrinY uyun olaraq mvafiq qanunlara zYruri dzYli_lYr edilmYlidir. - Vergi qanunvericiliyinin tYkmillY_dirilmYsi sahYsindY nc mYrhYlY qanuna vergi dYyicilYrinin hquq, hdYlik vY vYziflYrini daxil etmYkdir. Dorudur, bu sahYdY ox mhm YhYmiyyYt kYsb edYn tYdbirlYr hYyata keirilib vY indiyYdYk Vergi MYcYllYsindY 100-Y yax1n maddY bu vY ya digYr formada vergi dYyicilYrinin hquqlar1n1n qorunmas1na ynYlmi_dir. Lakin, vergi siyasY-tinin Ysas istiqamYtlYrindYn biri vergi dYyicilYrinin hquqlar1n1n geni_lYn-dirilmYsi olduundan bu sahYdY dY mYyyYn i_lYr grlmYlidir. Bu sahYdY mvcud problemlYri vY onlar1n aradan qald1r1lmas1 yollar1n1 a_a1k1 kimi qrupla_d1rmaq olar: - Dnya lkYlYri aras1nda beynYlxalq YlaqYlYrinin geni_lYnmYsi vY dYrinlY_mYsi transfert qiymYtlYrin tYtbiqinin ktlYvilY_mYsinY gYtirib 1xarm1_d1r. Transfert qiymYtlYrin lkY iqtisadiyyat1 vY bdcY gYlirlYrinY mYnfi tYsir gstYrY bilYcYyini nYzYrY alaraq belY qiymYtlYri tYnzimlYyYn qanun layihYsinin haz1rlanmas1 olduqca byk YhYmiyyYt kYsb edir. Bu qanun layihYsindY transfert qiymYtlYri tYtbiq edYn vergi dYyicilYrinin hdYlik vY vYziflYri, mYsuliyyYtlYri dYqiq mYyyYn edilmYlidir. - Hasilat1n pay blgs haqq1nda qanunun olmad11na grY AzYrbaycan1n imzalada1 neft mqavilYlYrinin hYr biri parlamentdY ratifikasiya edilYrYk xssi qanun qvvYsi alm1_d1r. Buna grY dY bu mqavilY YrivYsindY vergi mnasibYtlYri Vergi MYcYllYsi ilY deyil, ayr1ca raz1la_d1rma protokollar1 ilY tYnzimlYnir. lkYdY vahid vergi qanunvericiliyi bazas1n1n tYtbiqi vY vergi mnasibYtlYrinin tYnzimlYnmYsi sahYsindY pYrakYndYliyi aradan qald1rmaq mYqsYdilY bu nv vergi mnasibYtlYrinin Vergi MYcYllYsi YrivYsindY tYnzimlYnmYsi mYqsYdYmvafiq olard1. Bunun n isY hasilat1n pay blgs haqq1nda qanun layihYsinin qYbulu zYruridir. MtYrYqqi vergi orqanlar1n1n formala_d1r1lmas1 sahYsindY ilkin mYrhYlY mYrkYzi vY yerli vergi orqanlar1n1n sYmYrYli strukturunu i_lYyib haz1rlamaqd1r. Bu sahYdY qar_1da duran maneYlYrY vY onlar1n hYlli yollar1na a_a1dak1lar1 aid etmYk olar: - lkY iqtisadiyyat1n1n dinamik inki_af1 vY istehsal mnasibYtlYrinin geni_lYnmYsi vergi siyasYtinin dY adekvat dYyi_mYsini tYlYb edir. Buna operativ vY iqtisadi cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ _YkildY nail olmaq vY vergi xidmYtindY apar1lan islahatlar1n effektliliyini art1rmaq mYqsYdilY Starteji Planla_d1rma MYrkYzinin yarad1lmas1 zYruridir. Bu mYrkYzin fYaliyyYt istiqamYtlYrinY a_a1dak1lar aid edilY bilYr: Vergi orqanlar1nda tY_Ybbs olunan btn yeni layihYlYrin birba_a i_lYnmYsi vY monitorinqin hYyata keirilmYsi; Vergi sistemindY q1sa, orta vY uzunmddYtli mumi fYaliyyYt planlar1n1n i_lYnilmYsi; BeynYlxalq maliyyY institutlar1 ilY birgY apar1lan layihYlYrY rYhbYrliyin hYyata keirilmYsi; 0nki_af etmi_ lkYlYrdY istifadY olunan masir idarYetmY modellYrinin, o cmlYdYn qiymYtlYndirmY meyarlar1n1n, yrYnilmYsi vY onlar1n AzYrbaycan Respublikas1 vergi sistemindY tYtbiqinin mmknlynn ara_d1r1lmas1; Vergi orqanlar1nda lokal kompter _YbYkYsinin yarad1lmas1 vY gYlYcYkdY onun respublika zrY qlobal komptet _YbYkYsinY inteqrasiya olunmas1 n layihYlYrin haz1rlanmas1. Vergi orqanlar1n1n inki_af konsepsiyas1n1n haz1rlanmas1 vY tYtbiqinY nYzarYt vY s. - Vergi daxilolmalar1n1n vaxt1nda vY tam hYcmdY dvlYt bdcYsin y11lmas1, vergidYn yay1nma hallar1n1n qar_1s1n1n ciddi _YkildY al1nmas1 gcl nYzarYt sisteminin tYsis edilmYsini zYruri edir. NYzarYt funksiyalar1n1n mvYffYqiyyYtlY hYyata keirilmYsi bu sahYdY mtYrYqqi vY sYmYrYli nYzarYt metodlar1n1n tYtbiqi sayYsindY mmkndr. Eyni zamanda, nYzarYti hYyata keirYn strukturlar aras1nda sistemli YlaqY yaratmaq vY sYlahiyyYtlYrin dYqiq mYyyYn edilmYsi ox vacib mYsYlYlYrdYndir; - mumi bYyannamY sisteminY keid vergi bYyannamYlYrinin avtomatik i_lYnilmYsi sisteminin yarad1lmas1n1 aktualla_d1r1r. Bu sistemin kmYyilY mYhdud i_i qvvYsindYn istifadY edYrYk btn bYyannamYlYrin operativ vY dYqiq yoxlan1lmas1 apar1la bilYr. BelY bir sistemin yarad1lmas1 hYm vaxt, hYm dY maliyyY vYsaitlYrinin qYnaYtinY imkan verir. DigYr tYrYfdYn bu sistem elektron pot (e-mail) vY AV0S vasitYsilY gndYrilYcYk bYyannamYlYrin i_lYnilmYsinY dY Ylveri_li _Yrait yarad1r. MtYrYqqi vergi orqanlar1n1n formala_d1r1lmas1 sahYsindY nvbYti mYrhYlY masir informasiya texnologiyas1n1n tYtbiqidir. Bu istiqamYtdY mvcud problemlYr vY onlar1n aradan qald1r1lmas1 yollar1 YsasYn a_a1dak1lard1r: - Yalan1 sahibkarl1qla mY_ul olma vY vergidYn yay1nma hallar1n1n qar_1s1n1n al1nmas1, vergilYrin vY mYcburi dvlYt dYni_lYrinin uotunun tYkmillY_dirilmYsi n korporativ mYlumat _YbYkY sisteminin tYsis edilmYsi zYruridir. Bu sistemin olmamas1 hYm VergilYr Nazirliyinin mYrkYzi aparat1 ilY yerli vergi orqanlar1, hYm dY digYr YlaqYli dvlYt tY_kilatlar1 aras1nda operativ mYlumat mbadilYsini YtinlY_dirir. - Vergi orqanlar1n1n masir texniki avadanl1qlarla tYmin edilmYmYsi i_ proseslYrinin ahYngdarl11 vY keyfiyyYtinin a_a1 d_mYsinY gYtirib 1xar1r. Bununla yana_1, masir texnologiyalardan istifadY olunan proqram tYminatlar1n1n olmamas1 bir s1ra layihYlYrin hYyata keirilmYsi zaman1 YlavY maliyyY itkisinY yol verilmYsilY nYticYlYnir. Bu sahYdY kadr potensial1n1n gclYndirilmYsi vY mvcud mtYxYssislYrin inki_af etmi_ lkYlYrdY tYlimlYrinin tY_kili ox byk YhYmiyyYt kYsb edir. Vergi dYyicilYrinin knll YmYletmY dYrYcYsinin art1r1lmas1 zrY birinci mYrhYlY sYmYrYli maariflYndirilmY proqram1n1 haz1rlay1b tYtbiq etmYk vY onlar1n mYlumatland1r1lmas1 n tYsirli tYtbirlYr i_lYyib haz1rlamaqd1r. Bu sahYdY qar_1ya 1xan problemlYri vY onlar1n hYlli yollar1n1 a_a1dak1 kimi qrupla_d1rmaq olar: - Vergi dYyicilYrinin maariflYndirilmYsi konsepsiyas1n1n olmamas1 maariflYndirmY i_lYrinin sistemli vY Ysasl1 _YkildY hYyata keirilmYsini YtinlY_dirir. Bu konsepsiya tYhsilin btn pillYlYrindY (orta vY ali mYktYblYr dY daxil olmaqla) maariflYndirmY i_inin hYyata keirilmYsinY imkan vermYlidir. - TYsirli mYlumatland1rma sisteminin tY_kil edilmYmYsi sYbYbindYn vergi dYyicilYri tYrYfindYn vergi hdYliklYri YhYmiyyYtli _YkildY dYrk edilmir, qanunvericiliyin tYlYblYri bYzYn anla_1ql1 izah edilmir. Vergi qanunvericiliyi vY ona edilmi_ dYyi_ikliklYri operativ surYtdY vergi dYyicilYrinY atd1r1lmas1 tYmin edilmir. Bununla da vergilYrin dzgn hesablanmas1 vY dYnilmYsi sahYsindY geriliyin yaranmas1 hallar1na rast gYlinir. Vergi dYyicilYrinin knll YmYletmY dYrYcYsinin art1r1lmas1 zrY ikinci mYrhYlY vergi dYyicilYri ilY tYlim keirmYk vY onlara yard1m gstYrmYk mexanizminin haz1rlanmas1d1r. Bu sahYdYki YtinliklYrY vY onalar1n aradan qald1r1lmas1 tYdbirlYrinY a_a1dak1lar aid edilY bilYr: - halidY vergi mYdYniyyYtinin hYlY dY tam formala_mamas1 xsusi tYlim, plan vY proqramlar1n1n haz1rlanmamas1n1 zYruri edir. Bundan YlavY, regionlar zrY tYlimlYrin mtYmadi keirilmYmYsi qeyd olunan sahYdY YhYmiyyYtli irYlilYyi_lYrin YldY olunmas1n1 YtinlY_dirir. Bunun n vergi dYyicilYrinin qar_1la_d11 problemlYr yrYnilmYli vY onlar1n hYllinY yax1ndan kmYkliklYr edilmYlidir. Regionlarda mYlumatland1rma tYdbirlYrinin tY_kili daha da intensivlY_dirilmYlidir. KYnd tYsYrrfat1 mYhsullar1n1n istehsal1 ilY mY_ul olan _YxslYrin dY belY tYdbirlYrY cYlb olunmas1 mYqsYdYmvafiq olar; - Vergi dYyicilYrinin _ikayYtlYrini operativ qaydada ara_d1rmaq mYqsYdilY "Vergi dYyicilYrinin ombudsman institutu"nun yarad1lmas1 vY fYaliyyYt gstYrmYsinin tYmin edilmYsi haz1rk1 mYrhYlYdY mhm YhYmiyyYt kYsb edYn mYsYlYlYrdYndir. AzYrbaycan Respublikas1nda sivil cYmiyyYtin formala_mas1 istiqamYtindY kompleks tYdbirlYrin hYyata keirildiyini nYzYrY alsaq vergi dYyicilYrinin hquqlar1n1n qorunmas1 istiqamYtindY belY institutlar1n yarad1lmas1 sYmYrYli olar; Vergi borclar1n1n mYcburi y11m1 mexanizminin sYmYrYliliyinin art1r1lmas1 mYqsYdilY vergi qanunvericiliyi daha da tYkmillY_dirilmYlidir. Borclu vergi dYyicilYrinin borcunu onun debitoruna, tYsisilYrinY vY ya hquqi _YxslYrin rYhbYrlYrinin Ymlak1na ynYltmYk barYdY Vergi MYcYllYsinY dYyi_iklik edilmYsi bu sahYdY at1lmal1 ad1mlardand1r; - Respublikada vergi girovunun tYtbiq edilmYsi dY mYcburi y11m mexanizminin tYkmillY_dirilmYsinY xidmYt edYcYkdir. Vergi orqanlar1 nYzdindY ixtisasla_d1r1lm1_ hYrraclar1n tY_kili dY zYruri tYdbirlYrdYndir. NT0C BelYliklY, vergi sistemi dvlYtin maliyyY ehtiyatlar1na olan tYlYbat1n1 tYmin etmYklY yana_1, vergi dYyicilYrinin sahibkarl1q fYaliyyYtinY olan mara1n1 art1rmal1 vY eyni zamanda, onlar1 daim tYsYrrfat fYaliyyYtinin sYmYrYliliyinin yksYldilmYsi yollar1n1n axtar1_1na svq etmYlidir [14, 15]. AzYrbaycanda vergi sisteminin qurulmas1 prinsiplYrini nYzYrdYn keirYrYk a_a1dak1 nYticYyY gYlmYk mmkndr: vergi islahatlar1n1n hYyata keirilmYsi nYticYsindY vergi dYyicilYrinin eyni zamanda qanunla mYyyYn edilmi_ vergilYrin dYnilmYsi vY istehsal1n geni_lYndirilmYsinin vY modernlY_dirilmYsinin hYyata keirilmYsi zrY imkanlar1n1 nYzYrY alan nisbi bYrabYrlik vY YdalYtlilik prinsipinin realla_d1r1lmas1na imkan verYn tYsirli vergi mexanizmi yarad1lm1_d1r. lkYnin vergi sistemi haz1rda bazar mnasibYtlYri i_tirak1lar1n1n btn mYcmu maraqlar1n1n nYzYrY al1nmas1na istiqamYtlYnmi_ vY a_a1dak1larla xarakterizY olunur: vergi a1rl11n1n fiziki vY hquqi _YxslYr aras1nda bYrabYr paylanmas1 tYmin olunmu_dur, vergi yknn mumi sYviyyYsi isY mlayimdir; tYkrar istehsal prosesinY stimulla_d1r1c1 tYsir gstYrir; kifayYt qYdYr sosial ynmldr; vergitutma obyektlYrinin mYyyYn edilmYsi (qiymYtlYndirilmYsi) zrY dYqiq vY ayd1n metodologiyaya malikdir; kifayYt qYdYr yksYk gYlirlYri olan fiziki vY hquqi _YxslYr tYrYfindYn vergilYrin dYnilmYsindYn yay1nma n _Yraitin olmamas1 vergi dYyicilYrinin real vergitutma bazas1n1n geni_lYndirilmYsinY sYbYb olur; vergi bazas1n1n hesablanmas1 metodologiyas1 kifayYt qYdYr evik vY sadYdir; vergi uotunun tY_kilinY vY apar1lmas1na, vergi hesabatlar1n1n formala_mas1 vY tYqdim edilmYsinY vaxt sYrfi, YmYk vY maliyyY resurslar1 vY s. yksYk deyildir. MYlumdur ki, vergilYr mYssisYlYrin istehsal fYall11n1n qar_1s1n1 almamal1, Yhalinin al1c1l1q qabiliyyYtini a_a1 salmamal1 vY daxili investisiyalar1n mYnbYyi kimi y11m prosesinY _Yrait yaratmal1d1r. MsbYt hald1r ki, lkYmizdY gstYrilYn istiqamYtlYrdY tYdbirlYr realla_d1r1lm1_d1r. 0qtisadi, tY_kilati vY hquqi prinsiplYrin mYcmusunun uyunla_d1r1lmas1 Ysas1nda qurulan vY fYaliyyYt gstYrYn vergi sistemi iqtisadiyyat1n inki_af1n1n gcl stimulu olmaq imkan1na malikdir. Vergitutman1n yuxar1da qeyd olunan prinsiplYrindYn YlavY AzYrbaycan1n masir vergi sisteminin vergitutman1n a_a1da gstYrilYn yeni prinsiplYri Ysas1nda inki_af1 m_ahidY olunur: yeni i_ yerlYrinin a1lmas1 n mYssisYlYrin vY fYrdi sahibkarlar1n y11mlar1n1n investisiya olunmas1na imkan verYn _Yrait yaranm1_d1r; elmi-tYdqiqat vY tYcrbi-konstruktor i_lYrinin stimulla_d1r1lmas1, btn sahYlYrdY fundamental tYdqiqatlar1n apar1lmas1, yeni texnologiyalar1n yarad1lmas1 vY inki_af etdirilmYsi yolu ilY mYhsullar1n rYqabYt qabiliyyYtinin tYmin olunmas1 istiqamYtindY mYqsYdynl tYdbirlYr hYyata keirilir; regionlar1n iqtisadi inki_af sYviyyYsinin bYrabYrlY_dirilmYsi mYqsYdi ilY kapital1n sahY vY Yrazi ax1n1na imkan yaranm1_d1r; Yhalinin btn tYbYqYlYrinin sosial tYlYbatlar1n1n tYmin olunmas1, yoxsulluun vY sosial bYrabYrsizliyin aradan qald1r1lmas1 n mnbit _Yrait mvcuddur. Haz1rk1 mYrhYlYdY AzYrbaycan Respublikas1n1n qar_1s1nda duran vYzifYlYrY lkY iqtisadiyyat1n1n daha da inki_af etdirilmYsi, regionlar1n sosial-iqtisadi inki_af1n1n srYtlYndirilmYsi, bu sahYdY zYl sektorun rolunun gclYndirilmYsi daxildir. Sadalanan vYzifYlYrin yerinY yetirilmYsi milli iqtisadiyyat1n kompleks inki_af1na Ylveri_li zYmin yarad1r ki, bu sahYdY stimulla_d1r1c1 vergi sisteminin rolu mhm YhYmiyyYt kYsb edir. Odur ki, AzYrbaycan Respublikas1nda hYyata keirilYn vergi siyasYtinin Ysas mYqsYdlYri vergi sisteminin daha da tYkmillY_dirilmYsi, onun qanunvericilik vY maddi-texniki bazas1n1n mhkYmlYndirilmYsi, vergi dYyicilYrinY xidmYtin keyfiyyYtinin yksYldilmYsi, lkY iqtisadiyyat1na investisiya qoyulmas1na daha geni_ imkanlar1n yarad1lmas1 vY vergi sisteminin potensial imkanlar1ndan sYmYrYli istifadY olunmas1n1 tYmin etmYkdYn ibarYtdir. Sadalanan mYqsYdlYrY nail olmaq n apar1lan vergi islahatlar1 a_a1dak1 ba_l1ca prinsiplYrY Ysaslanmal1d1r [14, 17]: - mumi mYqsYdynllk, yYni vergi sisteminin qurulmas1nda vY sYmYrYliliyinin art1r1lmas1nda onun iqtisadi inki_afa mYcmu tYsirindYn 1x1_ edilmYsi; - sadYlik, yYni vergilYrin mYyyYn edilmYsi vY onlar1n y11lmas1 sahYsindY hYr cr brokratik maneYlYrin aradan qald1r1lmas1, tYtbiq olunan oxsayl1 hesabat formalar1n1n say1n1n azald1lmas1 vY mYssisYlYrin mhasibat blmYlYrindYki i_ gYrginliyinin azald1lmas1; - fiskal sYmYrYlilik, yYni dvlYtin vY vergi dYyicilYrinin vergilYrin y11lmas1 ilY bal1 xYrclYrin vergi daxilolmalar1ndan dYfYlYrlY az olmas1, Yks halda dvlYtin Ysas xYrclYrinin maliyyYlY_dirilmYsinY vYsait at1_mazl11n1n labdly; - vergilYri dYmYkdYn yay1nma meyllYrinY sYdd YkilmYsi, yYni bu vY ya digYr verginin tYtbiqi vY y11lmas1 qaydalar1n1n mYyyYn edilmYsi zaman1 onun dYnilmYsindYn yay1nman1n vY belYliklY dY gizli iqtisadiyyat1n qar_1s1n1n al1nmas1 n mvafiq normativ-hquqi bazan1n haz1rlanmas1 vY onun tYtbiqi; - universall1q, yYni vergi dYrYcYlYrinin vY gYlirlYrinin bl_drlmY normativlYrinin maksimum universall11n1n tYmin edilmYsi, mxtYlif kateqoriyal1 vergi dYyicilYrinY, sahYlYrY vY fYaliyyYt nvlYrinY vergitutma mYqsYdi ilY yana_ma mxtYlifliyinin tYmin edilmYsi; - ictimai faydal1 vY innovasiyalar1n tYtbiqi zrY fYaliyyYt nvlYrinin stimulla_d1r1lmas1 vY zYrYrli fYaliyyYt nvlYrinin qar_1s1n1n al1nmas1, yYni sYmYrYli vergi sistemi qurmaqla istehsal tYyinatl1 investisiya vY innovasiyalar1n tYtbiqi ilY bal1 fYall11n1n vY iqtisadi aktivliyinin art1r1lmas1 hesab1na cYmiyyYt qar_1s1nda duran problemlYrin hYll edilmYsinin, ekoloji proqramlar1n hYyata keirilmYsinin, Ytraf mhitin qorunmas1n1n, insan1n salaml11 vY fYaliyyYti n tYhlkY trYdYn fYaliyyYt nvlYrinin qar_1s1n1n yksYk vergi mYyyYn edilmYklY al1nmas1n1n tYmin edilmYsi; - bdcYnin vY vergi dYyicilYrinin gYlirlYrinin inflyasiyadan mdafiYsi, yYni bdcYnin maraqlar1 YrivYsindY inflyasiya amilinin nYzYrY al1nmas1, vergi dYyicilYrinin mflislY_mYsinin vY vergiyY cYlb olunan bazan1n azalmas1n1n qar_1s1n1n al1nmas1, vergi dYyicilYrinin hquqlar1n1n maksimum tYmin edilmYsi. Masir _YraitdY inki_af etmi_ bazar iqtisadiyyatl1 lkYlYr vergi siyasYtini a_a1dak1 mhm mYqsYdlYrY nail olmaq n hYyata keirirlYr: - tYsYrrfat fYaliyyYtinin stimulla_d1r1lmas1 vY ya mYhdudla_d1r1lmas1 yolu ilY iqtisadiyyat1n tYnzimlYnmYsindY vY hYminin ictimai tYkrar istehsalda dvlYtin i_tirak1; - mvafiq hakimiyyYt vY idarYetmY orqanlar1n1n zYrinY qoyulmu_ funsiyalar1 icra edY bilmYk, iqtisadi vY sosial siyasYti hYyata keirmYk n kifayYt edYcYk hYcmdY maliyyY ehtiyyatlar1 ilY tYmin etmYk; - gYlirlYrin tYnzimlYnmYsi zrY dvlYt siyasYtini tYmin etmYk. DB0YYAT AzYrbaycan Respublikas1n1n Konstitusiyas1. AzYrbaycan Respublikas1n1n Vergi MYcYllYsi. 2010 AzYrbaycan1n statistik gstYricilYri. 2011. DvlYt Statistika KomitYsi. Bak1, 2009. AzYrbaycan Respublikas1n1n sosial-iqtisadi inki_af1n1n srYtlYndiril- mYsi tYdbirlYri haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1n1n Prezidenti 0lham liyevin 24 noyabr 2003-c il tarixli FYrman1 AzYrbaycan Respublikas1n1n sosial-iqtisadi inki_af1n1n srYtlYndiril- mYsi tYdbirlYri haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1n1n Prezidenti 0lham liyevin 24 noyabr 2003-c il tarixli FYrman1. AzYrbaycan Respublikas1 regionlar1n1n sosial-iqtisadi inki_af1 DvlYt Proqram1 haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1 Prezidenti 0lham liyevin 11 fevral 2004-c il tarixli FYrman1. Abbasov .N., Sad1qov M.M. AzYrbaycan Respublikas1n1n regionlar1: maliyyY vY vergi potensial1n1n proqnozla_d1r1lmas1 problemlYri, B., 2002, 132 s. Abbasov A. AzYrbaycanda maliyyY bazas1n1n formala_mas1 vY bazar iqtisadiyyat1nda maliyyY-kredit sisteminin problemlYri. Bak1, 2003 Allahverdiyev H. 0qtisadiyyat1n dvlYt tYnzimlYnmYsi dYrslik. Bak1, Nasir, 2002_ lirzayev .Q. AzYrbaycan1n iqtisadi inki_af1n1n konsepsiyas1 vY proqram1. Bak1, 1999. 104 s. hmYdov M..0qtisadiyyat1n dvlYt tYnzimlYnmYsi. DYrslik. Bak1 2002. Ba1rov D.A. Vergi nYzarYti. Bak1, 2007 BYdYlov ^.^., MYhYrrYmov R.B., Qurbanov F.. BdcY sistemi. DYrslik. Bak1, 2003. KYlbiyev Y.A. Fiskal siyasYt vY milli iqtisadiyyat1n tYnzimlYnmYsi problemlYri. Monoqrafiya. Bak1, 2005. Musayev A.F., KYlbiyev Y.A., Hseynov A.A. AzYrbaycan Resublikas1n1n vergi sistemi: islahatlar vY nYticYlYr. Bak1, 2002. KYlbiyev Y.A. Vergi siyasYtinin konseptual Ysaslar1 vY praktiki aspektlYri. Bak1,  Elm , 2012. MYmmYdov F.., Musayev A.F., Sad1qov M.M., Rzayev Z.H. VergilYr vY vergitutma. Bak1, 2010 Nadirov A.A. MstYqil AzYrbaycan iqtisadiyyat1n1n inki_af mYsYlYlYri . Bak1: Elm, 2001, 452 s. Nuriyev .X. Regional inki_af1n dvlYt tYnzimlYnmYsinin aktual mYsYlYlYri. AzYrbaycan iqtisadiyyat1: problemlYr vY perspektivlYr. Bak1: Elm, 2002 Sad1qov M.M. MaliyyY potensial1n1n formala_mas1nda dvlYtin borc siyasYtinin Ysas istiqamYtlYrinin mYyyYn edilmYsi problemlYri. Bak1, 2003. Xanki_iyev B.A. MaliyyY nYzarYti. DYrs vYsaiti. Bak1, 2002. Xanki_iyev B.A. BdcY prosesi vY bdcY tYyinat1. Bak1, 2002. 046852 (.. 75@109460= =0 ?CB8 : <8@>2><C A>>1I5AB2C: AB@0B538O 2=5H=5M:>=><8G5A:>3> @0728B8O. - 852, 2000. - 503 A. 0OF .. "5>@8O =0;>3>2. 8=A: , 2003 5BB8 #., !<8B ., 8:0@4> ., 59=A 6., $@84<5= . ;0AA8:0 M:>=><8G5A:>9 <KA;8: !>G5=5=8O. >A:20, -!-@5AA, 2000 !04K3>2 .., 59=0;>2 .., !04K3>20 .., ;852 .$. K=>G=0O M:>=><8:0: D8=0=AK 8 =0;>38. 0:C, 2002 !>:>;>2 .. "5>@8O =0;>3>2. >A:20, 2003 !<8B . AA;54>20=85 > ?@8@>45 8 ?@8G8=0 1>30BAB20 =0@>4>2  >A:20, !>FMA:87, 1935 !B83;8F 6... -:>=><8:0 3>AC40@AB25==>3> A5:B>@0. /?5@. A 0=3;.  >A:20, 74-2> #: $ -, 1997.-720A. .B:8=0 ".$. 0;>38 8 =0;>3>>1;>65=85  >A:20, =D@0-, 2002 www. taxes. gov.az www.economy.gov.az  F..MYmmYdov, A.F.Musayev, M.M.Sad1qov, Z.H.Rzayev, 0.A.KYlbiyev. VergilYr vY vergitutma. DYrslik, Bak1, 2005.     PAGE  PAGE 44 Vergi sisteminin qurulmas1 prinsiplYri 0qtisadi Hquqi TY_kilati BYrabYrlik vY YdalYtlilik prinsipi Vergi sisteminin vahidliyi prinsipi VergilYrin qanunla mYyyYn edilmYsi prinsipi VergilYrin hakimiyyYt sYviyyYlYri zrY blgs prinsipi Effektlilik prinsipi Vergi qanunvericiliyinin prioritetliyi prinsipi MtYnasiblik prinsipi eviklik (elastiklik) prinsipi Maraqlar1n nYzYrY al1nmas1 prinsipi Sabitlik prinsipi VergilYrin oxluu prinsipi MYyyYnlik prinsipi Verginin bir dYfY tutulmas1 prinsipi TTZUVVVFWHWWWXX(Y*YYYtZvZ[[V\`\j\l\]]]]`^b^ _ _``abBbbcc&d(ddd|e~e.f0fffgghhhTiViҺƺƫƫ񠘠hvUCJaJh`CJaJhFSh`CJaJhS:h`CJaJmH,sH,hvUCJaJmH,sH,h`CJaJmH,sH,hFSh`CJaJmH,sH,h`h`5CJaJmH,sH,h`h`CJaJmH,sH,8ZU\UWn\Z__BbbhlPnornstduuvFwwzD}}$ & F$dha$gd` $dha$gd`$dh`a$gd`$dh^`a$gd`Viiijj@kBkkk~lll,m.mmmnnrr&s(s`sbsjsssttFuHulvnv^x`xxxyyr{t{| |||@}D}~~:<<>ށ(*8ѯփ8ąʆ"$·ЇԵٌČƌΌЌv䴳,,v䴳`䴳F`䴳ո<$Ҍ fԘܙJzJ$7dh`7a$gdld$7dh`7a$gd* $ & F%dha$gd`$dh`a$gd` $dha$gd`rXZDFTV:z̕ҕz|XZ~Ԝ֜|~ž&(tv ΢ТDFlnvhjVXLN<>hvUCJaJmH,sH,hvUCJaJh`CJaJhFSh`CJaJVz| "ƲȲ  ̴ \^¸ĸȸHJL˻}qbh:`hldOJQJmH,sH,hldOJQJmH,sH,h hld5CJaJmH,sH,hrk5CJ\aJmH,sH,"h hld5CJ\aJmH,sH,hld5CJ\mH,sH,h hld5CJ\mH,sH, hl 5CJ h`5CJhvUCJaJmH,sH,hvUCJaJh`CJaJhFSh`CJaJ%JLrr,f xX fDt  7`7gdld$ & F 7dh^`7a$gdld$ 7dh`7a$gdld$7dh`7a$gdld7`7gdldrvxXdfBD*,@^`bfhôôϩsaOa#h< h< 5OJQJaJmH,sH,#h< h5OJQJaJmH,sH,#hh5OJQJaJmH sH #hhld5OJQJaJmH sH #hrvhld5OJQJaJmH sH hS.hldmH sH hS.hldOJQJmH sH h >!hld5CJ\h >!䴳ϴ,,>䴳,,>ϴ,,<l:^TD$ & F 7dh^`7a$gdld$7dh`7a$gdld$7dh`7a$gdldhjbdr    F &(*۽۽ۋ|jZM7+h< h< 5CJOJQJ^JaJmH,sH,h< 5CJOJQJaJhS.hld5CJOJQJaJ#h< hld5OJQJaJmH,sH,h< 5OJQJaJmH,sH,#hrvhld5OJQJaJmH,sH,h< h< 5aJmH,sH,#h< h< 5OJQJaJmH,sH,h< 5OJQJaJmH sH hld5OJQJaJmH sH #hrvhld5OJQJaJmH sH #h< hld5OJQJaJmH sH BXJ:h  F   <$ 7dh`7a$gdld$ & F 87dh^`7a$gdld$ & F 87dh^`7a$gdld$7dh`7a$gdld*68:^bd \` ,fnĴumumumumumumum^u^umumumhhldCJaJmH sH hldCJaJhhldCJaJ%hld5CJOJQJ^JaJmH,sH,hld5CJOJQJ^JaJ#hhld5CJOJQJ^JaJhS.hld5CJOJQJaJ#h< hld5CJOJQJ^JaJ+h< h< 5CJOJQJ^JaJmH,sH,%h< 5CJOJQJ^JaJmH,sH,$< P ""8#<#H#R#\#f#p#s$dh$Ifa$gd_$dh$Ifa$gd0B$7dh$If`7a$gd_$7dh7$8$H$`7a$gdld$7dh7$8$H$`7a$gdE,$7dh7$8$H$`7a$gdld$7dh`7a$gdld$7dh`7a$gdld n B D L P V X ^ ` b f h &!!!!!!!!!" "D"L"t"v"x"|"~"""""""""""޷uuh{thldCJaJmHsHhldCJaJmHsHhE,hE,CJaJmH,sH,hHCJaJmH,sH,hE,CJaJmH,sH,h hE,CJaJmH,sH,h< CJaJmH,sH,h< CJaJmHsHh >!hldCJaJmHsHhldCJaJhhldCJaJ*"#8#R#Z#\#d#f#n#p#x#z####4$6$:$^$j$l$z$~l]Q~E~Eh }emH,nHsH,tHhHmHnHsHtHhhldmHnHsHtH"hhld5\mHnHsHtHhh }emHnHsHtH"h }eh }e5\mH,nHsH,tH"hMh }e5\mH,nHsH,tHh }e5\mH,nHsH,tH"hh }e5\mHnHsHtH0hhldB*CJ\aJmHnHphsHtH'h{thldCJ\aJmHnHsHtHp#z###4$6$L$\$l$p]NN$dh$Ifa$gd0B$7dh$If`7a$gdHokd$$IfT$%0F634abyt_T dh$IfgdHFf$dh$Ifa$gd_l$|$$$$$$$$$ %%,%>%N%P%% dh$Ifgd_Ff$7dh$If`7a$gdHFf"$dh$Ifa$gd_$dh$Ifa$gd $dh$Ifa$gd0Bz$|$$$$$$$$$$$$$$% %%%*%,%<%>%L%N%P%%%%%%%%%%%%%%%&&4&@&B&N&P&^&`&p&r&&&&&&&&&&&&'''"hh }e5\mHnHsHtHhHmHnHsHtHhh }emHnHsHtH(h h OJQJ^JmHnHsHtHh }emH,nHsH,tHhMh }emH,nHsH,tH@%%%%%%%%%%qqqqbbS$dh$Ifa$gd_$dh$Ifa$gd $dh$Ifa$gd0B7dh$If`7gd_okd$$IfT$%0F634abyt_T %&&&&4&B&P&`&r&&&& dh$Ifgd_Ff$dh$Ifa$gd_$dh$Ifa$gd $dh$Ifa$gd0B7dh$If`7gd_FfU &&&&&&''('8'qqqqbbS$dh$Ifa$gd_$dh$Ifa$gd $dh$Ifa$gd0B7dh$If`7gd_okd $$IfT$%0F634abyt_T ''&'('6'8':'>''''''''''''''''''''''''''''''''(((((*(.(4(<(>(@(N(P(͵ͥhldCJaJmH,sH,h{thldCJaJmHsHh{thldCJaJhldB*CJaJmHphsHh }emH,nHsH,tHhHmHnHsHtHhh }emHnHsHtH(h h OJQJ^JmHnHsHtHhMh }emH,nHsH,tH28':'R'`'n'|'''''''F)d-v$7dh]`7a$gdZ$7dh7$8$H$`7a$gdldFfP!$dh$Ifa$gd_$dh$Ifa$gd dh$Ifgd dh$Ifgd0B$dh$Ifa$gd0B7dh$If`7gd_Ff P(Z(h(l(n(t(x(z((((((((((((((((((((((((()) ))$)&)()*),).)8):)<)B)F)))(+晍~h!ZhZCJaJmH,sH,hZCJaJmH,sH,ho=hZCJaJmH,sH,h`hldCJaJmHsHhldCJaJhAIhAICJaJmHsHhAICJaJmH,sH,hldCJaJmH,sH,h{thldCJaJmHsHh{thldCJaJ1(+*+,,b-d-f-h-j-n-p-r-~-------------̳ppZpppLhldh }e5\nHtH*hE,B*CJ\aJmH nHphsH tH0hXhldB*CJ\aJmH nHphsH tH(hldhldB*CJ\aJnHphtH(hL,!hldB*CJ\aJnHphtH0hG8hZB*CJ\aJmH,nHphsH,tH0hZhZB*CJ\aJmH,nHphsH,tHh!ZhZCJaJmH,sH,hZCJaJmH,sH,d-f-------....L.Z.h.v......Ff&Ff$$dh$Ifa$gd0B$dh$Ifa$gd_$7dh]`7a$gdld------.......h.t.v.........///*/,/߻ͬ߈߈ygyy[L[Lh`h }emH,nHsH,tHh }emH,nHsH,tH"h{wh }e5\mH,nHsH,tHh{w5\mH,nHsH,tH"h`h }e5\mH,nHsH,tH"h$h }e5\mHnHsHtHh$h }emHnHsHtH"h }eh }e5\mH,nHsH,tH"hMh }e5\mH,nHsH,tHh }e5\mH,nHsH,tH"hh }e5\mHnHsHtH....///,/0Ff}/Ff,$dh$Ifa$gd{w$dh$Ifa$gd0Bdh$If^gdAIFf*$dh$Ifa$gd_>0000000000069;EEE$7dh`7a$gd* $dh`a$gdld$7dh7$8$H$`7a$gdldFf/2$dh$Ifa$gd_$dh$Ifa$gd{w$dh$Ifa$gd0Bdh$If^gdAIN6P6677<9>99;EEEEEEFF&F(FFFHFRFTFhFjFrFtFFFFFG^GǸzlalh'S5CJmH,sH,hS.h'S5CJmH,sH,hS.h'S5CJaJmH,sH,hG8hbB5CJaJmH,sH,hG8h{H5CJaJmH,sH,hldh'S5CJmH,sH,hldhldCJaJmH,sH,h`hldCJaJmH,sH,hEhldCJaJmH,sH,h!ZhldCJaJmH,sH,hldCJaJmH,sH, EEEEEEEEEFFG\G^GJLPUdY0[[$7dh`7a$gd'S $dha$gd'S$7dh`7a$gd'S$7dh]`7a$gd* $7dh`7a$gd* ^G[[,[2[4[\\\\P]R]]]:^<^\_^_``aadddd ddd0e2e~eeeeJfLf0g2g4ggghhLiNijjhy^|`bt ©(*vx h< CJh]h'SOJQJmH sH  h'SCJh]h'SCJh'SCJmH,sH,h$ECJmH,sH,h< CJaJmH,sH,h< CJmH,sH,hL,!h'SCJmH,sH,A[\N]8^Z_`abdd.e|eeHf0gghJijkphy^|‡7`7gd'S$7dh`7a$gd'S\HȦθƽDFl(<x,$7dh`7a$gd'S*,>@z|.0,>df ,.46DFNP^`z|޹h]h{HCJaJh]hbBCJaJh]h'SCJaJ(h]h'SCJOJPJQJaJmH sH h'SCJOJQJaJmH sH $h]h'SCJOJQJaJmH sH h]h'SCJ h'SCJ<,T$~ x"  ( r ~ $dh$Ifa$gd$7dh`7a$gd* $7dh`7a$gd'S 7dh`7gd'S|  $&*,24JNZ\fhvx46:<VXdfxz ".0PR`bjl|~h]hbBCJaJh]h{HCJaJ\~"$(*46HJZbpr02:<VXlntv   $,.26BD`b|~h]hbBCJaJh]h{HCJaJ\ "$FJNP`brtz|8:FHPR`bpr "$(*.0FH\^fhtvh]hbBCJaJh]h{HCJaJ\"$(*8:>@LNnpz|24DF\fpr~,.@BNPdhln~h]hbBCJaJh]h{HCJaJ\ "02<>RV`bz"02JT`bln|~ ",.>@VXnp "<>PR`bvxh]hbBCJaJh]h{HCJaJ\x ,.:<DFTVbdhjtv *,@BLNdftv "02LNRTXhCJaJh]hbBCJaJh]h{HCJaJYXZpr  "&(,.DFTXZ\ln|~(*24HJTVbdrt"$(*.0Dh]h{HCJaJh]hbBCJaJ\DFXZfh  2:JLRTbdlnz~"$@BLNfhrt~ $h]h{HCJaJh]hbBCJaJ\$(24LNhj~ $&.0>BLNrt 8:>.0]䴳]b䴳.0":<HJ\^hj hDCJaJh]h{HCJaJh]hbBCJaJY(*68NPbfnp    . 0 < > R T d f v x                 , . < @ L P h j x ~                     $ & 0 2 h]hbBCJaJh]h{HCJaJ\2 < @ F H X Z h j n p                     , . N P r t                     $ ( : > L N ` b n r | ~  Ķh{HhbB56CJaJh{HhbB]h{Hh{H]h{HhbBCJaJh{Hh{HCJaJh]hbBCJaJh]h{HCJaJE~    &qeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$Ifgdkd24$$IflFT$p3 t06    44 la                "$&(6@VX`btvx&.24<>FHLNXZln|~ԾԾԾh{HhbBCJaJhD h{Hh{H h{HhbB#h{HhbB5CJOJQJ^JaJ#h{Hh{H5CJOJQJ^JaJK&(8@vqeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$Ifgdkd4$$IflFT$p3 t06    44 lavxqeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$IfgdkdR5$$IflFT$p3 t06    44 la(.qeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$Ifgdkd5$$IflFT$p3 t06    44 la*268FHPRjl~   $&@BNP`bln,.8:FJ^fz| h]hbB h]h{Hh{HhbBCJaJ h{HhbB h{Hh{HV,2qeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$Ifgdkdr6$$IflFT$p3 t06    44 laqeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$Ifgdkd7$$IflFT$p3 t06    44 laqeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$Ifgdkd7$$IflFT$p3 t06    44 la HqeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$Ifgdkd"8$$IflFT$p3 t06    44 laHJ`fqeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$Ifgdkd8$$IflFT$p3 t06    44 la"*46DLTVbdxz*.02HJdfpr "24XZh{Hh{HCJaJh{HhbBCJaJhDCJaJ h{Hh{H h{HhbBT$*qeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$IfgdkdB9$$IflFT$p3 t06    44 la,qeVG$dh$Ifa$gd$dh$Ifa$gd dh$Ifgdkd9$$IflFT$p3 t06    44 la,.2(v p"qbbbbbbbbbb$7dh`7a$gd* kdb:$$IflFT$p3 t06    44 la ,.HJbdtv~"$,.68NPbd &(02<>]b䴳< CJaJmH,sH,h< CJaJh{Hh{HCJaJh{HhbBCJaJN,0BDHJ\^p|$(02:<JLXZln~ &(DHTVjlxzh]hbBCJaJh]h{HCJaJ\  (*>*0,.68< CJaJmH,sH,h< CJaJh]hbBCJaJh]h{HCJaJT<>BDRTdftv    $ & . 0 F J T V l p t v z |                 !!*!,!:!$@$N$P$f$h$$$$$$$$$$$$$$$ % %%% %"%0%2%h]hbBCJaJh]h{HCJaJ\p"$&11122422333j4X69>(B & F 7^`7gd*  & F 7^`7gd* 7`7gd* $ & F 87dh^`7a$gd* $7dh]`7a$gd* $7dh`7a$gd* $7dh`7a$gd* 2%D%F%T%V%j%l%%%%%%%%%%%%%%&&&&&,&.&B&D&\&^&h&j&p&r&&&&&&&&&&&&&&&&&''''&'('F'H'R'T'b'd'p'r'|'~''''''''''''''' ((((h{HhbBCJaJh{Hh{HCJaJh]hbBCJaJh]h{HCJaJT(.(0(:(<(T(V(b(d(p(r((((((((((((((())) ))) )")2)4)F)H)T)V)d)h)~))))))))))))))))** * **&*,*0*H*L*P*R*^*`*t*v***************** + +++h{HhbBCJaJh{Hh{HCJaJ\+(+*+B+D+N+P+b+f+j+l+r+t+++++++++++++++++,,, ,,,(,*,2,4,>,@,R,T,\,^,f,h,x,z,,,,,,,,,,,,,,,,,,,- -"-$-:-<-@-B-L-N-^-`-h-j-n-p-~----------h{HhbBCJaJh{Hh{HCJaJ\---------....&.*.2.4.@.B.L.N.Z.\.p.r.|.~...............// ///,/6/:/D/F/T/V/f/h/t/v/////////////////// 0 000*0,04060J0L0P0R0\0^0n0p000h{HhbBCJaJh{Hh{HCJaJ\00000000011116181<1>1P1R1f1h1r1t11111111111112024262J2L2j2l2v2x222222222233 3$3&3¶¶¶©žh]h{HCJaJh]hbBCJaJhE,5CJaJmH,sH,h]h{H5CJaJh]hbB5CJaJh{tCJaJh< CJaJmH,sH,h< CJaJh{HhbBCJaJh{Hh{HCJaJ:&3.32343<3>3333333333333333344$4&46484444444444444444444555585:555555555555555bϴϴb䴳䴳4䴳,,]b䴳]䴳555555555555566"6$6,6.6666666666666666666666666777777.707<7>77777777777777777777777888888"8$8.808888كϴbϴϴ¸888888888888888888888888899&9(929499999999999999999999999::*:,:6:8:<:>:T:V:f:h:t:v:::::::::::::::::;; ;;$;hDOJQJaJh{Hh{HOJQJaJh{HhbBOJQJaJW$;&;@;B;\;^;b;f;j;l;p;r;;;;;;;;;;;;;;;<<<<$<&<:<<<H<J<^<`<j<l<<<<<<<<<<<<<<<<<=== =&=(=,=.=6=8=>=@=P=R=`=d=h=j=================>>h{Hh{HOJQJaJh{HhbBOJQJaJ[>(>*>4>6>X>Z>d>f>p>r>>>>>>>>>>>>>>>????,?.?J?L?T?V?`?b??????????????? @@ @"@F@H@R@T@j@l@v@x@@@@@@@@@@@@@@@ A A*A,A:AյݵʵĵBBBBBBBBBBBB&(CHCJCfChCrCtC|C~CCCCCCCCCCCDD D"D*D,D>D@DLDNDXDZDrDtDhDOJQJaJh{Hh{HOJQJaJh{HhbBOJQJaJWtD|D~DDDDDDDDDDDDDDDDD E EEE E"E(E*E:E>E@ENEPE`EbEfEjEzE|EEEEEEEEEEEEEEEFFFFF FHFLFXFZFdFfFFFFFFFFFFFFȼht1CJaJmH,sH,h{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{HhbBOJQJaJh{Hh{HOJQJaJJ(B>EGpKOQfVR["`chjmno$ & F 7dh^`7a$gd* $7dh^`7a$gd* $7dh`7a$gd* $ & F 7dh^`7a$gd* $ & F 7dh^`7a$gd*  & F 7^`7gd* FFFFFGG G G"G4G6GDGFGZG\GfGhGGGGGGGGGGGGGGGGGHH&H(H2H4HPHRH\H^HxHzHHHHHHHHHHHIIII*I,I0I2IٱձձٱIIIҵIIIIIIك䴳䴳b䴳III.0鴳մڴᴳ洳JJJJJJJJJJJJ"$,.հհKKKKKKKKKKKKKKKKK"$68ٳ峢ԳLLLLLLLLLLLLLLLL䴳b䴳,.IJMMMMMMMMMM"$NLNNN`NbNvNxNNNNNNNNNNNNNNNOOOOO OOTOVOlOnOOOOOOOOOO PPPP*P,P6P8PVPXP^PhDCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHT^P`PjPlPPPPPPPPPPPPPPP Q QQQ&Q(QٲղQQQQQQQQQ46ٸĸRRRRRRRRRRRRRRR$&.068ٳ峧ڳ䴳b䴳۴ڳ᳧ԳSSSSSSSSSSSS$(026:ٰݰܰTTTT˶TTTTTTTTTTT(*ձݱ屫ıU̾UUUUUUUUUUUUUك䴳b䴳䴳UUU$&02VHVJV`VfVjVvVxVzV~VVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVWWWWWWWWW W"W$W(W*W0W2W4W8W:W>W@WHWJWӹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹӹȹȹh]h{HCJaJmHsHh{Hh{HCJaJh]hbBCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHIJWLWNWPWXWZWhWjWlWxWzW|W~WWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWWXXXXXXX X$X&X.X0X2X4X8X:X@XDXPXRXTXZX\X`XlXnXpXvXxX|Xh]h`CJaJmHsHh]h{HCJaJmHsHh{Hh{HCJaJh]hbBCJaJmHsHO|X~XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXYYYY Y YYYYYYY0Y2Y4Y:YZ@ZBZDZFZNZRZXZZZ\ZhZjZlZnZtZxZzZ|Z~ZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZ[hDCJaJmHsHh]h{HCJaJmHsHh]hbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJP[[[[[ ["[$[&[([*[.[0[2[4[6[8[B[D[N[V[`[b[[[[[[[[[[[[[[[\\"\&\4\6\:\<\R\T\^\`\p\t\\\\\\\\\\\\\\\\\\ȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȹȪȪȪȪȪȪȪȪh{HhbBCJaJmHsHh]hbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHh]h{HCJaJmHsHh]h`CJaJmHsHh{Hh{HCJaJC\\\\ ]]]]&](]2]4]L]V]X]Z]d]f]p]r]v]x]|]~]]]]]]]]]]]]]]]^^ ^$^.^0^<^>^H^J^R^T^v^x^^^^^^^^^^^^^________*_,_6_8_P_T_X_Z_f_h_t_v_h{Hh`CJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHSv_________________```&`0`2`B`D`T`V`j`l`````````````aa"a$a2a4aJaLaNa`abaxazaaaaaaaaaaaaaaaaabbbb"b$b,b.bBbDbZb\bfbhb~bhDCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHT~bbbbbbbbbbbbbbbbbbc ccc2c4c@cBcJcLcVcXctcvcccccccccccccccdddd&d(d8d:dHdJd^d`dhdjdddddddddddddddeeee&e(e2e4eBeDeTeh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHhDCJaJmHsHTTeXe`ebejeleperevexeeeeeeeeeeeeeeeefff(f*fBfDfJfLfbfffrftf~ffffffffffffffggg g2g4gNgPg\g^gpgrggggggggggggggggghh4h6hBhhDCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHTBhFhPhRhZh\hbhdhvhxh~hhhhhhhhhhhhhhhhi i"i$iFiHiZi\ifihivixiiiiiiiiiiiiiiiiijjjj*j,j:jo@oRoTojolooooooooooooooopppp&p(p>pBpPpRp\p^ppprpppppppppppppppqqq q6qh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHYoBpqHsswz{,}d*`(Ζ$7dh]`7a$gd* 7dh]^`7gd* $7dh`7a$gd* $7dh^`7a$gd* $ & F 7dh^`7a$gd* 6q8qqLqNqbqdq|q~qqqqqqqqqqqqqrr r"r2r4rJrLrbrdrhrjr|r~rrrrrrrrrrrrrrrssss(s*sBsHsRsTslsns|s~sssssssssssssssst t"t2t4t8t:t@tBtNtPth{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHYPt\t^tntptttttttttttttttuu uuuu2u4u>u@uTuVubudulupu~uuuuuuuuuuuuuu vvvv$v&v4v6vNvPv^v`vrvtvvvvvvvvvvvvvvvvwwwww.w0whDCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHT0w4w6wTwVw`wbwpwrwwwwwwwwwwwwwwwwwx x*x,x>x@xVxXxlxnxxxxxxxxxxxxxxxyyyy"y$y.y0yLyNy^y`ydyfypyryyyyyyyyyyyyyyyyyyyzzhDCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHTzzzzz2z4zFzHzRzTz^zbzlznz~zzzzzzzzzzzzzzzzzzzzz{{"{${>{@{D{F{X{Z{f{h{v{z{{{{{{{{{{{{{ | |||0|2|R|T|h|l|p|r||||||||||||hDCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHT||||||} }(}0}>}@}Z}\}h}j}r}t}x}z}}}}}}}}}}}}}}}~~~~0~2~B~D~h~j~r~t~~~~~~~~~~~~~~~~~ "$46NP^`npvxhDCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHT *,DF`dhrtȀʀԀր &(,.HJTVhjxz܁ށ *,<>DFNPfhth{Hh{HOJQJaJh{HhbBOJQJaJh{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHOtvȂʂЂ҂  "<>ƒڃ܃&*46Մل΄Є.0b䴳䴳ϴbϴ0<>HJNP^`ąƅ*,02@BLN`btv~Ԇֆ,.JL^`prvxڇއ  04hDCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHT4<>BDJL^`dfpr؈ڈ24HJVXlnȉʉ "&FHZ\fhz|ŠĊȊʊЊҊ ",.HJbh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHYbdnp~ԋ֋ڋ܋,.@BJLZ`jlŒČڌ܌&(.0:<LNRT`bnpčƍ֍؍h{HhbBOJQJaJh{Hh{HOJQJaJh{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHO 02JLdflnxzĎƎΎЎԎ֎܎ގ  "&(DFfhtz~Џҏ $ȼװȼhDCJaJmHsHht1CJaJmH,sH,h{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{HhbBOJQJaJh{Hh{HOJQJaJE$&<>\^fh|~ڐܐ  "$(*8:HJZ\rtđƑ04<>TVprȒʒޒ",68TVprh{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHYʓ̓0268JLfhrtȔʔҔԔܔޔ46@BVXprĕƕ$&>@RTnpxzhDCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHTȖΖؖږ(*HJ`btvܗ&(02FJdfjlpr~˜Ԙ֘.046BDTVpzh{HhbBOJQJaJh{Hh{HOJQJaJh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHOΖv&(v^l"2}}}}}}$ & F ,dh^`a$gdsyL$dh`a$gdsyL$7dh`7a$gd* $dha$gdl*7dh]`7gd* 7dh]^`7gd* $ & F 7dh]^`7a$gd* ™ҙԙؙڙ8:FHZ^hj|~̚Κܚޚ$&(:>@HJǷwh{Hh{HCJaJmHsH h{HhbBCJPJaJmHsH h{Hh{HCJPJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{HhbB5CJaJmHsHh{Hh{H5CJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HOJQJaJh{HhbBOJQJaJ.JXZjlz|›ěқԛ $&>@HJZ\nptv~ڜܜ,.BDLN`brvPTh⻯hsyLCJaJmH,sH,hsyLhsyLCJaJmHsHhM CJaJmH,sH,hM CJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsH?hlޣ "02np(*<>RTrtֳسᖅttttttttttttt h{HhbBOJQJaJmHsH h{Hh{HOJQJaJmHsHh ^hsyLCJaJnHtHh1QhsyLCJaJnHtHhOhsyLCJaJnHtHhhsyLCJaJnHtHh.FhsyLCJaJnHtHhsyLCJaJnHtH$hsyLhsyLCJaJmHnHsHtH-2pºԿ*>.B($7dh`7a$gd* $7dh]`7a$gd* 7`7gd* $dh`a$gdsyL$ & F ,dh^`a$gdsyL(*68HJ`bƴȴ&(46LNXZvxεеԵصܵ޵  ,.68BDVX`bjnvx|¶Ķֶض h{HhbBOJQJaJmHsH h{Hh{HOJQJaJmHsHX&(<>FHLNrv~ҷԷ"$46PRlpxzȸʸҸԸ޸  46HJdfvxйԹ. h{HhbBOJQJaJmHsH h{Hh{HOJQJaJmHsHS.0:<RTfhvxºƺкҺ68<>\^z|ʻֻ̻ػ   "02BDHJ¸Щh{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHhEmaJmH,sH,hEmOJQJaJmHsH h{HhbBOJQJaJmHsH h{Hh{HOJQJaJmHsHhDOJQJaJmHsH@NPfhln½ܽ޽  $,.>@DFPRnp¾̾ξ  "$.0hDCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHT0@BJLbdпؿ$&.0BFNPTVZ\`bln~0268JLPR\^z| &h{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHY&.FJRT^`z| &*:<TV`b|(*:BPR`bfh02FHX\dfvxh{Hh{HCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHYx  ",.DFJL\^vx"$<>JLhlvx"$8:NP\^hjhDCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHTjxz  $&@BTX`brt68<>LNVXdftv *,.4hDCJmHsHh]hbBCJaJmHsHh{HhbBCJaJmHsHh{Hh{HCJaJmHsHL4:<LN\^hjtv(*>DFZ\vx "&(8:HJVXln~hDCJmHsHhD CJmHsHh]hbBCJmHsHh]h{HCJmHsHS*,46<>JN^`dfrt $*,@B\^fhtvϾ hy5OJQJmHnHsH,u&hyhy5OJQJmHnHsH,u hfE5OJQJmHnHsH,uh '5CJaJmH,sH,hDCJmHsHh]hbBCJmHsHh]h{HCJmHsH<  `gdy  ]gdy $dha$gdD>:<ʾʲʣmmZJZ;h RhyCJaJmH,sH,hy@CJEHaJmH,sH,$h Rhy@CJEHaJmH,sH,%hhyB*CJaJmH,phsH,hyB*CJaJmH,phsH,%hFhyB*CJaJmH,phsH,hFhyCJaJmH,sH,hDCJaJmH,sH,hyCJaJmH,sH,hQ<hyCJaJmH,sH,%hQ<hyB*CJaJmH,phsH,&h0hy5OJQJmHnHsH,uBL<z< L$ & F& dh^`a$gdy$ & F& 8dh^`a$gdy$$ & F&dh-D1$7$8$H$M ^`a$gdyvxz|< "ŵ}n^K<+} hyhy5B*mH,phsH,hhyCJaJmH,sH,%hhyB*CJaJmH,phsH,hyB*CJaJmH,phsH,h RhyCJaJmH,sH,hyhy5OJQJmH,sH,hQ<hyCJmH,sH,hyB*mH,phsH,h*lhyCJaJmH,sH,hDB*CJaJmH,phsH,%h*lhyB*CJaJmH,phsH,h RhyCJmH,sH,hyCJaJmH,sH,hqhyCJaJmH,sH,JLdȻȫxiZiZiZNZD7hQ<hyCJmH,sH,hyCJmH,sH,hyCJaJmH,sH,hQ<hyCJaJmH,sH,hhyCJaJmH,sH,%hhyB*CJaJmH,phsH,h>B*CJaJmH,phsH,hyB*CJaJmH,phsH,hyhhn5OJQJmH,sH,h>5OJQJmH,sH,hhn5OJQJmH,sH,hD5OJQJmH,sH,hyhy5OJQJmH,sH,hy5OJQJmH,sH,L|:*www]$ & F& dh^`a$gdy$ & F& @dh^`a$gdy$$ & F&dh-D1$7$8$H$M ^`a$gdy$ & F& @dh^`a$gdy($ & F& dh-D1$7$8$H$M ^`a$gdy dfdz|teUeFhyhyCJaJmHsHhhyCJ\aJmH,sH,hhyCJaJmH,sH,h*lhyCJaJmH,sH,hFhyCJaJmH,sH,hyCJaJmH,sH,hhyCJaJmH,sH,%hhyB*CJaJmH,phsH,hyB*CJaJmH,phsH,hQ<hyCJaJmH,sH,hDCJmH,sH,hQ<hyCJmH,sH,hyCJmH,sH, 8:*4NNrtóݨÜҍviYH!jhchG80J OJQJUhEmhy5OJQJmH sH hEm5OJQJmH sH hhEmCJaJmH,sH,hEmCJaJhEmhyCJaJmH,sH,hyCJaJmH,sH,hDhyOJQJhyhyCJ\aJmHsHhyhyCJaJmHsHhhyCJaJhhyB*CJaJph%hyhyB*CJaJmHphsHNNt!$a$ $ 8a$gdy$ & F&dh^`a$gdy$ & F& 8dh]^`a$gdy$ & F& dh^`a$gdy&(:<JL`NP|~,.fh̷ް§°° ™™™™™’’’’ hrhG8 h}'hG8 h!jThG8hqhG8EH hqhG8h*]0JmHnHuhG8 hG80JjhG80JUjh,*KUh,*KhVhG8OJQJmHsHhchG8OJQJmHsH6&(:<JL`bNP$a$gd9.-h]hgd_ &`#$gdwYh]h &`#$gdUPR~ .0hj $ 8a$gdy$a$gd9.-hEmhy5OJQJmH sH 5 01h:pXh. A!"#n$% Dd P 'b  c $A? ?3"`?2Z >VTD1`!Z >VT@xcdd``~$d@9`,&FF(`TɁA@RcgbR 7$# L0d) @penR~=.B ?'p,@@@ڈ9Uya|\cd=2B % dY @ܠ3 7d++&p P7a? N(ߓ .g3LP{l.q@6{C L y8ߍGwXݳ!<dn0Ŀ q"'0cGO` bsE @3i ?C"F&&\ {:@ |b@#f~^Dd Xhb  c $A? ?3"`?2_O4߁iK};1`!3O4߁iK}@|xcdd``> @c112BYL%bpu @c112BYL%bpu @c112BYL%bpu?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~>=Root Entry( Fp1Data :WordDocument'7ObjectPool.*LSp1_1381563780 FLSLSOle CompObjfObjInfo "&'()*+-./01345789:;= FMicrosoft Equation 3.0 DS Equation Equation.39qXw D UDM =D vd "11"IS"1"t s ()Equation Native _1333290391 FLSLSOle CompObj f FMicrosoft Equation 3.0 DS Equation Equation.39q"hd D DM FMicrosoft Equation 3.0 DS Equation Equation.39qObjInfo Equation Native  >_1381563801FLSLSOle  CompObj fObjInfoEquation Native :_1324367899"FLSLS1 D vd FMicrosoft Equation 3.0 DS Equation Equation.39q@4  FMicrosoft Equation 3.0 DS EqOle CompObjfObjInfoEquation Native #_1333290450FLSLSOle CompObjfObjInfouation Equation.39q( IS FMicrosoft Equation 3.0 DS Equation Equation.39q0d t sEquation Native -_1333290510FLSLSOle CompObj fObjInfo!Equation Native 6_1324368069$FLSLSOle   FMicrosoft Equation 3.0 DS Equation Equation.39qL Oh+'0  0 < H T`hpCompObj#%!fObjInfo&#Equation Native $#1TableE   34ab yt T$$If!vh#v$:V 0F6,5/ 34 ayt_T$$If!vh#v #v#v#v:V 0F6,555/ 34 ayt Tkd]$$IfTִ7 yh!$%0F6    34ab yt T$$If!vh#v #v#v#v:V 0F6,555/ 34 ayt Tkd%$$IfTִ7 yh!$%0F6    34ab yt T$$If!vh#v$:V 0F6,5/ 34 ayt_T$$If!vh#v #v#v#v:V 0F6,555/ 34 ayt Tkd$$IfTִ7 yh!$%0F6    34ab yt T$$If!vh#v #v#v#v:V 0F6,555/ 34 ayt TkdX$$IfTִ7 yh!$%0F6    34ab yt T$$If!vh#v$:V 0F6,5/ 34 ayt_T$$If!vh#v #v#v#v:V 0F6,555/ 34 ayt Tkd$$IfTִ7 yh!$%0F6    34ab yt T$$If!vh#v #v#v#v:V 0F6,555/ 34 ayt Tkd $$IfTִ7 yh!$%0F6    34ab yt T$$If!vh#vw #v#v:V 06,5'55 / 34 ayt_TkdS#$$IfTִ P f$' 06    34ab yt_T$$If!vh#vw #v#v:V 06,5/ 34 ayt_Tkd&$$IfTִ P f$06    34ab yt_T$$If!vh#v#:V 06,5/ 34 ayt_T$$If!vh#vw #v#v:V 06,5/ 34 ayt_Tkdj)$$IfTִ P f$06    34ab yt_T$$If!vh#vw #v#v:V 06,5/ 34 ayt_Tkd,$$IfTִ P f$06    34ab yt_T$$If!vh#vw #v#v:V 06,5/ 34 ayt_Tkd.$$IfTִ P f$06    34ab yt_T$$If!vh#vw #v#v:V 06,5/ 34 ayt_Tkd1$$IfTִ P f$06    34ab yt_T$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53$$If!vh#v#vp#v3:V l t0655p53^% 2 0@P`p2( 0@P`p 0@P`p 0@P`p 0@P`p 0@P`p 0@P`p8XV~_HmHnHsHtHB`B 1KG=K9CJ_HaJmH sH tH ^@^  03>;>2>: 1$<@&5CJ KH OJQJ\^JaJ `@`  03>;>2>: 2$<@& 56CJOJQJ\]^JaJf@f  03>;>2>: 3$<@&&5CJOJQJ\^JaJmHsHtHBA`B "A=>2=>9 H@8DB 0170F0\i@\ 1KG=0O B01;8F0 :V 44 la .k . 5B A?8A:0 zC@z A=>2=>9 B5:AB A >BABC?><$hdh`ha$CJOJQJmHsHtH~R@~ A=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< 2$dh`a$CJOJQJmHsHtHbB@b A=>2=>9 B5:AB$]a$CJOJQJaJmHsHtH\P@"\ A=>2=>9 B5:AB 2$a$5CJOJQJ\mHsH^o2^ 0 mBody$d`a$ CJOJ QJ _HaJmHsHtHfS@Bf A=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< 3hx^hCJaJZT@RZ &8B0B0$]^a$CJOJ QJ aJmHsHtH,W`a, !B@>3895\T^@rT 1KG=K9 (251)dd[$\$OJ PJ QJ ^J 0X`0  K45;5=856]P>@P 0720=85$a$5CJOJ QJ \mHsHtHHQ@H A=>2=>9 B5:AB 3xCJaJRJ@R  >4703>;>2>:$a$OJ QJ aJmHsHtHJ @J 86=89 :>;>=B8BC;  E$4)@4 ><5@ AB@0=8FKTOT txt2dd[$\$!B*CJOJ PJ QJ ^J aJphMLL 5@E=89 :>;>=B8BC;  E$2&`2  =0: A=>A:8H*H@H  "5:AB A=>A:8!CJOJQJaJtHNO"N ] Char Char "dCJOJQJ^JaJJ@2J $-OY "5:AB 2K=>A:8#CJOJ QJ ^J aJ\oA\ #-OY"5:AB 2K=>A:8 =0: CJOJ QJ ^J aJmH sH tH PK![Content_Types].xmlN0EH-J@%ǎǢ|ș$زULTB l,3;rØJB+$G]7O٭V԰N!ޝ}7/݉%7Hw9!p<Ǥፉ.EB\ /T*Y>,cy'$gC."Vso+C1OǓt}8>V3mBb%DWs'O''Gw ~lh;UM!DzŬ;C K^ysJJ1KRμ)~.ک/ Y\n9?[]67)qnpJOF$ w;fCLL&׸m%]V%z-{ v8Ҩm-.xo(-ms~ۜ|s>Ͼ%O04h=یщ!eƌ\f :C*OiIA 64HpUa7 UO3 d:(fA@٣>N"Hhp&hA38 )SUUR'V5&HM.6xpyn,ބ!h^^Z4~0#w,,& g"Ic힍Q)˕C6%^+Hk!$A*#.D)irdq8Y^}q~C>Np%uJx?+al|zf[Ux5b>c!:M (MkIVEpYPҍN2$ÿ -.h۴"P6T{T 6]u̒VhVnR+n;)ȔbL X6Y`+qB]( 0H1$6_[s)k8Tm Aa?R d ڒɾ0{eRF& Ī't\{BHuM6`pGϽO+!XoN'^[crh2*tW<{1U+l_QSncX<)Q(wJH ٯ#zCm>nhf6t}M&ʺ6ײ'\gkNS:;\qN-S;kǺ"{DailL`̗/޿ ^o#I&%0]SPV!] PK! ѐ'theme/theme/_rels/themeManager.xml.relsM 0wooӺ&݈Э5 6?$Q ,.aic21h:qm@RN;d`o7gK(M&$R(.1r'JЊT8V"AȻHu}|$b{P8g/]QAsم(#L[PK-![Content_Types].xmlPK-!֧6 0_rels/.relsPK-!kytheme/theme/themeManager.xmlPK-!^}-theme/theme/theme1.xmlPK-! ѐ' theme/theme/_rels/themeManager.xml.relsPK] Evy(2:Ei =TtE     (2:Ei =Tt E %%%(n  ,356>Gd4<6>NF$00Tb&V2$  Hp0  #%&')Z`ڟTVirh*n"z$'P((+-,/N6^G|~xXD$r2  !2%(+-0&35R8$;>zAtDFIM^PfSUJW|XY[\v_~bTeBhjn6qPt0wz|t04b$Jh.J0&xj4dSUWX[\^_`bcefhknqrsuvwxyz{|}  !"#$%&'(*.489:;<>?@ABCDEFGHIKLMNOPQRSTUVWXYZ[]^_`abcdefghijlmnpqrstuvwxy{}~n  h<VDDv^:*.r"1Dd&ZU}Jt<p#l$%%&8'd-.L/>0E[~ &vH,p"(BoΖ2LTVYZ]adgijlmopt~    )+,-/0123567=J\koz|,.K_abvxךE::::::: !(!!8*)*@))v(  V  # "? b  3 1#" `? b  3 1#" `? b  3 1#" `? V  # "? V  # "? V  # "? V   #  "? V   # "?  V   # "?  V   # "?  V   # "?  V  # "?  V  # "? V  # "?" V  # "?# P   "?& bB @ c $D1"?bB @ c $D1"?bB  c $D1"?VB  C D"? VB  C D"? VB  C D"? VB  C D"? \B  S D"?\B  S D"?\B  S D"?\B  S D"? \B  S D"?$VB  C D"?\B   S D"?\B ! S D"?\B " S D"?\B # S D"?!\B $ S D"?%\B % S D"?'VB & C D"? \B ' S D"?\B ( S D"?\B ) S D1"?B S  ?mm m mmmmmmmmmmm$m%m&m(m)m+m/m0m2m3m5m7m8m K  )   / 7 ? Q !#\b|~2:;=DMamCI4?EMVY[i $%0178EFSTaetuz{3?CK )5Zc~>#-/1<AH,.(1ox  "-4?U^k}  c g !!""w#{###$$$$%%%%&&&&&&''(())********e+q+++@,F,,,,,,,,,-$---X.b....... //,/2/6/8/=/@/n/t/w/y///////////'000I0M0R0V0s0v00000000011 1%1?1B1e1l1p1y111G2K2q2u222Q3W3Z3\333445555M6S6667788e9o999::;;;;<<<<==>>*?4???????????????????????@@ @ @@@@@&@(@+@,@/@0@6@7@>@?@E@F@H@I@N@O@]@^@b@c@h@i@o@p@r@s@|@}@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@AAAAAAA A)A*A,A.A3A4A@AAAEAFALAMAOAPAVAWA`AaAjAkAsAuAzA{AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAABB B BBBB B"B#B(B)B.B/B8B9B=B>BMBNBUBVBZB[B`BaBkBlBsBtB|B}BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBCCCC CCCC"C#C(C)C3C4C9C:CDCECKCLCWCXC_C`CiCjCsCtCyCzCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCCDDDD D DDDDDD#D$D/D1D;DGCGKGLGTGUGZG[GdGeGgGiGpGqGvGyGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGGHHH HHHHHHH!H"H&H(H,H-H7H8H=H@HLHMHRHSH\H]HbHcHmHnHwHyH{H|HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHCtttuuvvwwx[ӑݑ'-ÒΒӒגӓ !&'12;<@ADENOZ[bcklsu}~ɳʳ̳ͳϳг׳س߳$%)*45@ANOWX[\^_abmnvx˴̴Դմ $%*+/0249:BCIJTUZ[ghvw~ /19=FN\ajpy~&2=EQWaglsx %*6<@HWas~",1;@HKO]joz"*,129:ABEFPRY[cekmstvw}~  %'.0>?FGNOSTZ[bcghklqrwxqvw #$.056?@CDQR]^cdklopxz~%&*+1278FGNORSWXabginovw}~ %'/078BCLMRSWY^_efijqrvw|} *+0189ABJLX`gqww }                   !%'-9ENUY`fiov| )2<DJQW_dfinr} #%*79BMWcnsQQ QTQYQQQQQ!R%RvR}RRRRRS"SgSoSSSSS TT]ThTTTTT^w]a 9=>JKST[cfgtvʏ̏׏؏ !"./45;<BCOP\]fgoptu}ŐƐϐАאِސߐ   !"$%()56?AEFHIOPUV]^ijs~ʑϑБڑۑߑ!#'(12;<DEKMQRYZijnouv|}Œƒʒ˒ӒԒ֒ڒ !07RSOHJjlk^-e-g-p-r-y-z-----------------------------.. ....&.'.+.,.5.6.8.<.>.?.H.I.N.O.U.W.\.].f.j.l.m.q.r.v.w.y.z.............................../ ///////#/$/*/-/0/4/>/?/D/E/R/S/X/Y/b/c/e/f/s/t/z/{//////////////////0000000#0'0(0-0.07080?0B0D0E0N0O0T0U0[0^0d0h0m0n0u0y0}0~00000000000000000000011 1 111!1"1*1+1.131=1>1@1B1D1H1P1Q1^1_1c1d1l1m11111111111111111111122 222222%2&22232>2?2F2G2R2S2a2b2d2e2i2j2n2o2z2{222222222OOOOOOOOOOOOOOOOPP P PPPPPPP'P(P-P.P8P9P>P?PHPIPMPNPRPTP^P_PePfPjPkPnPoPtPuPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPPQQQQQ!Q"Q'Q(Q-Q.Q2Q3Q7Q8QEQFQMQNQPQQQSQTQZQ[QaQbQgQhQtQvQxQyQ~QQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQRRRRRRRRR%R'R(R,R5R9R:R?R@RJRLRPRQRTR]R`RhRkRmRoRsRwR{RRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRRSS SSSS!S"S)S*S5S6S9ST@TDTJTMTRTST\T_TcToTtTuTzT|TXXXXXXXXXXXXYYYYYYY Y$Y%Y4Y5Y8Y9Y=Y>YIYJYVYWY_Y`YfYgYlYmYtYuY}YYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYYZZ Z ZZZZZ(Z)Z2Z3Z:Z;Z=Z>ٴմZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZZ#$)*56<[=[F[H[Q[R[W[X[d[e[v[w[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[[\\\\ \ \\\\\)\*\-\.\3\4\8\<\@\A\Q\R\Y\Z\b\c\e\f\n\o\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\]]]] ] ]]]]]$]%]ϗЗݗ03HchpuØ̘ΘԘܘ EImsșЙיؙܙ;AÚʚ֚̚ܚ  !"$%>?F      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<B@?ACDEFG()OP*+57MP}~  ;=MNabx}%'NOXz5601"  JK18Xf" ' * acVW$etYZ=>./+,!+%%&&((**....////113355;;;<3?4??(@@@@@AABBBBCCDD0D1DDDEEEE F FxFyFFF?G@G'H(HHdIIIIAJJJ*K+KKKLLJMKMMM`NaNNOOO"Q#QQQURVRSS\S]SSS1T2TTT^U_UUUUU`VaVW WWWyXzXyY|YYY\\__r`s`TaVaaabbdd6d7dUdVdddddddteueeeeeeeee f f1f2f_f`fggqiriOjPjckdkm]mgmmn njnkn o o?o@osptpqqBtCtxx_{`{%|&|~~kl45AB&'Z[&'^_"#0JyǚP-.Z[ʢy ШѨln#$n.[^t_axST67ǷȷOsuAB$%k+}mopy{uviOPa+,QR&'_`fgpq/0hiXYKL cd78c d P Q v w ~46X_'.@G%,~  !!!!##$$%%K&L&&&&&''((((7,>,M-T-!.".a.b..... / /P/Q/d/l/00113344Z6a6779&999s;z;<<0>7>4@;@BBBB CCxCCCCCCDDDDHHIIII4J5JlJmJJJKK)L*LAMBMMMOOGPHPPPQQSQTQQQRR U UVVVVWW=X>XEX YYYlZ[[,[[[D\E\]]]^^^____`vbbbicjcDdEdddseee$fffggggphqhdieiiimjnjjl;m?"12%>;<6745ASE~9: eftuC D  v    i n   sxkp(2gi|}&?@-de !!I"J"""?#@##'''))c*I+K++r,s,'-01122393a3i33333D7 8 8J9K99: :W:;;;;<<<=>>???l@@@@@AACCDEFGsIuJJKRRRSSSS{T UUYZieKfhigpRq_tetgtuu]w^wxxxlzqz {{{(|)||`34ȄɄ΅υ56ijfgŎȎ$%xy3568pr46xyҕԕ24ŖǖSUΗЗHz}!"$%>?CF333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333P6* ???(@UU%%((-".b... /Q/e/sppr=sss9cE;L(---.W.j...-/4//0^0h000l@@]]xx%my^qؓ 5 fyȕӕ3ƖHTw×ϗcpΘEPmzz!"$%>?egoqwy˛͛5IKz|֜؜ACF Nb" 1245=>!"$%>?F&>زhZv:`^WX8,b W*' &\-oM':<EH&11r:QdG3|Z7l<38cXMC>#Alqt Ez|7M(l.%-P@g:PhAzP~- Q8DNKOQT~bG*VSY,ZY²uZ8&~qf@gTjF^`>o(.0^`0o(..0^`0o(...8^8`o(.... 8^8`o( ..... `^``o( ...... ^`o(....... ^`o(........ p^p`o(.........^`OJPJQJ^Jo(hH-^`OJQJ^Jo(hHo pp^p`hH. @ @ ^@ `hH. ^`hH. ^`hH. ^`hH. ^`hH. PP^P`hH. --^-`OJQJo( h^`OJQJo(hHh^`OJQJ^Jo(hHohpp^p`OJQJo(hHh@ @ ^@ `OJQJo(hHh^`OJQJ^Jo(hHoh^`OJQJo(hHh^`OJQJo(hHh^`OJQJ^Jo(hHohPP^P`OJQJo(hH,,^,`OJPJQJ^Jo(-^`OJQJ^Jo(hHo  ^ `OJQJo(hH  ^ `OJQJo(hHll^l`OJQJ^Jo(hHo<<^<`OJQJo(hH  ^ `OJQJo(hH^`OJQJ^Jo(hHo^`OJQJo(hH/^`/o()+^+`5o(+^+`5o(.0^`05o(..0^`05o(... 8^8`5o( .... 8^8`5o( ..... `^``5o( ...... `^``5o(....... ^`5o(........hh^h`. ^`hH.  L ^ `LhH.   ^ `hH. xx^x`hH. HLH^H`LhH. ^`hH. ^`hH. L^`LhH.,,^,`OJPJQJ^Jo(- ^`OJQJo(o   ^ `OJQJo(   ^ `OJQJo( ll^l`OJQJo(o <<^<`OJQJo(   ^ `OJQJo( ^`OJQJo(o ^`OJQJo( ^`OJQJo(. ^`hH. pLp^p`LhH. @ @ ^@ `hH. ^`hH. L^`LhH. ^`hH. ^`hH. PLP^P`LhH.h^`OJQJo(hH^`OJQJ^Jo(hHopp^p`OJQJo(hH@ @ ^@ `OJQJo(hH^`OJQJ^Jo(hHo^`OJQJo(hH^`OJQJo(hH^`OJQJ^Jo(hHoPP^P`OJQJo(hH^`OJPJQJ^Jo(-^`OJQJ^Jo(hHo^`OJQJo(hH  ^ `OJQJo(hH[[^[`OJQJ^Jo(hHo++^+`OJQJo(hH^`OJQJo(hH^`OJQJ^Jo(hHo^`OJQJo(hHhh^h`CJOJQJo(-h^`OJQJo(hHh^`OJQJ^Jo(hHohpp^p`OJQJo(hHh@ @ ^@ `OJQJo(hHh^`OJQJ^Jo(hHoh^`OJQJo(hHh^`OJQJo(hHh^`OJQJ^Jo(hHohPP^P`OJQJo(hHM^`Mo(.0^`0o(..  ^ `o(...  ^ `o(.... `^``o( ..... ^`o( ...... ^`o(....... ^`o(........ (^`(o(.........^`OJQJo(hH^`OJQJ^Jo(hHopp^p`OJQJo(hH@ @ ^@ `OJQJo(hH^`OJQJ^Jo(hHo^`OJQJo(hH^`OJQJo(hH^`OJQJ^Jo(hHoPP^P`OJQJo(hHh^`56CJOJQJo(. 8^8`hH.hhhhhhhhhh^h`o(II^I`OJPJQJ^Jo(-^`OJQJ^Jo(hHo^`OJQJo(hH  ^ `OJQJo(hH  ^ `OJQJ^Jo(hHoYY^Y`OJQJo(hH))^)`OJQJo(hH^`OJQJ^Jo(hHo^`OJQJo(hHM^`Mo(.0^`0o(..0^`0o(...88^8`o(.... 88^8`o( ..... `^``o( ...... ^`o(....... ^`o(........ pp^p`o(.........M^`Mo(.0^`0o(..0^`0o(...88^8`o(.... 88^8`o( ..... `^``o( ...... ^`o(....... ^`o(........ pp^p`o(.........hh^h`CJOJQJo(- --^-`OJQJo(- hh^h`OJQJo(-h^`56CJOJQJo(.^`o(.^`.pLp^p`L.@ @ ^@ `.^`.L^`L.^`.^`.PLP^P`L.h^`OJQJo(hHh^`OJQJ^Jo(hHoh^`OJQJo(hHh  ^ `OJQJo(hHhRR^R`OJQJ^Jo(hHoh""^"`OJQJo(hHh^`OJQJo(hHh^`OJQJ^Jo(hHoh^`OJQJo(hHhh^h`o(. --^-`OJQJo(- ^`OJQJo(-^`OJPJQJ^Jo(- ^`OJQJo(o pp^p`OJQJo( @ @ ^@ `OJQJo( ^`OJQJo(o ^`OJQJo( ^`OJQJo( ^`OJQJo(o PP^P`OJQJo(M^`Mo(.0^`0o(..  ^ `o(...  ^ `o(.... `^``o( ..... ^`o( ...... ^`o(....... ^`o(........ (^`(o(.........h^`OJQJo(hHh TT^T`hH.h $L$^$`LhH.h   ^ `hH.h   ^ `hH.h L^`LhH.h dd^d`hH.h 44^4`hH.h L^`LhH.88^8`OJPJQJ^Jo(- ^`OJQJo(o   ^ `OJQJo(   ^ `OJQJo( xx^x`OJQJo(o HH^H`OJQJo( ^`OJQJo( ^`OJQJo(o ^`OJQJo(^`o(. ^`hH.  L ^ `LhH.   ^ `hH. mm^m`hH. =L=^=`LhH.   ^ `hH. ^`hH. L^`LhH.hh^h`CJOJQJo(-8^8`56CJOJPJQJ^J.&1GFqSYMC>/i~H6Ht~qf.%-PRr' &uZdG3t EcVwEH&1TjAzP:`bG*V,ZYKOQ:P  ~#z=jmoM'>Q@kZ7|7M,b - Q383qz#AXYwS~50Q0TD00ӣTa1U0&&pKx}`J lf *PpҬ 2E셊~V9J2:8G殼 1bn p@1= MUDSLrvAIt1*   D 1S rk~nDy_ahn{HX`< ` L,!4"[h#s$7>% '@ )l*+E,g,9.-S.o67G8"w: ?i?7j@0BEBbBfE$E EEBGH,*KC)LsyLM`P'SdStT|TvU Y-OYiZkZ[^_+`&K`+a }eXhw mEmxoXp0q!s*u7wk}$D,ad4![VQ)FDs5 cRR{w|~ /RK6yl wY'Q_ffM KqgN.U Muq4X^!v'+ 1e56UZ|\o-])H*]!.3G|UZ9`{?{t7hj/F>SldVwj4(bX@$mSummaryInformation()%DocumentSummaryInformation8,LMsoDataStore+XJyYIAHBEGLJ0A==2,XJyx II VERGINormalBMW129Microsoft Office Word@@l @jc@VVc#7՜.+,0 hp  ASEUTN  II II  Title   F Microsoft Word 97-2003 MSWordDocWord.Document.89q   NEpp pp<p@pppppppppppppppppp pPUnknownG*Ax Times New Roman5Symbol3. *Cx ArialkTimes Roman AzLatTimes New Romang& Azeri Times LatMicrosoft YaHeicTimesNewRomanTimes New RomanG=  jMS Mincho-3 fg?rAlk-Az-TmsL?& Arial AzeriQz 6 Uni Lat RuAz Times_ Times LatinTimes New RomanI. ??Arial Unicode MSM& rAZ_OLDCourier New5. .[`)TahomaO"MS Sans SerifArial?= *Cx Courier New;Wingdings;& AzL ArialA$BCambria Math"1 hcF]FFFc#7VTc#7VTn24NN KqHP? 2!xx II $OA8;VERGIBMW&                           ! " # $ %