ࡱ>  [Vbjbj7$ΐΐ%^^!!!!!!!!8 "T`)l!,,",,,111EGGGGGG$Z:k!10111k!!,,Dͫͫͫ1e!,!,Eͫ1EͫͫR]<,*1!1Z0b66<6! 11ͫ11111kk11111116111111111^( :AZRBAYCAN RESPUBL0KASI THS0L NAZ0RL0Y0 AZRBAYCAN DVLT 0QT0SAD UN0VERS0TET0 MAG0STRATURA MRKZ0 lyazma hququnda ALLAHVERD0YEV MAHMUD ^AH0N OLU  QISAMDDTL0 AKT0VLR0N UOTU V THL0L0N0N TKM0LL^D0R0LMS0 0ST0QAMTLR0 mvzusunda MAG0STR D0SSERTAS0YASI 0xtisas1n _ifri vY ad1 050406  Mhasibat uotu vY audit 0xtisasla_ma 0stehsal sahYlYrindY mhasibat uotu vY audti Elmi rYhbYr i.e.n., dos.0smay1lov N.M. Magistr proqram1n1n rYhbYri i.e.n., dos.Kaz1mov R.N. Kafedra mdiri: i.e.n., dos.CYfYrli H.A. BAKI-2015 M N D  R 0 C A T G0R0^& & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & & ..3I FS0LQISAMDDTL0 AKT0VLR0N UOTU V THL0L0N0N NZR0-METODOLOJ0 V PRAKT0K0 SASLARI1.1.AktivlYrin mahiyyYti, funksiyas1 vY tYsnifat1n1n mumi Ysaslar171.2.Q1samddYtli aktivlYrin iqtisadi mYzmunu, onlar1n tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsinin konseptual Ysaslar1& & & & & & & & .. 231.3.Q1samddYtli aktivlYrin uotu vY tYhlilinin mumi prinsiplYri31II FS0LQISAMDDTL0 AKT0VLR0N UOTU V THL0L0N0N T^K0L0 METOD0KASI V ONUN TKM0LL^D0R0LMS0 0ST0QAMTLR02.1.Qeyri-monetar cari aktivlYrin uotunun mvcud sistemi, onun qiymYtlYndirilmYsi& & & & & & & & & & & & & & & & & & . 372.2.Monetar cari aktivlYrin uotu metodikas1 vY onun tYkmillY_dirilmYsi istiqamYtlYri& & & & & & & & & & & & & & & & & & .. 482.3.MYssisYnin cari likvidliyinin vY dYmY qabiliyyYtinin tYhlili& .56NT0C V TKL0FLR& & & & & & & & & & & & & & .750ST0FAD ED0LM0^ DB0YYAT S0YAHISI& & & & & . 80 G0R0^ Mvzunun aktuall11. AzYrbaycan Respublikas1nda mhasibat uotunun inki_af etdirilmYsi vY tYkmillY_dirilmYsinin zYruriliyi bir s1ra xarici vY daxili faktorlarla bal1d1r. lkYnin dnyada gedYn vY dYrinlY_Yn iqtisadi inteqrasiyaya qo_ulmas1, xarici investisiya ax1n1n1n gclYnmYsi, mYssisYlYrin xarici _irkYtlYrlY YlaqYlYrinin geni_lYnmYsi uot, hesabat vY tYhlilin tYkmillY_dirilmYsi vY beynYlxalq standartlara uyunla_d1r1lmas1n1 _YrtlYndirYn xarici amillYrdir. Yaranan vahid iqtisadi mYkanda, beynYlxalq bazarlarda tYrYfda_lar aras1nda YlaqY vY nsiyyYt vasitYsi kimi mYhz uot, tYhlil, audit vY hesabat1n verdiyi informasiyadan istifadY edilir. Bu informasiyan1n ham1n1n eyni _YkildY ba_a d_YcYyi kimi formala_d1r1lmas1 dnya miqyas1nda uot vY hesabat1n, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYr zrY uot, tYhlil vY hesabat1n nYzYri-metodoloji vY metodiki Ysaslar1n1n raz1la_d1r1lmas1 vY harmonizasiyas1n1 tYlYb edir. MYhz bu bax1mdan Mhasibat uotu haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1n1n Qanununun maddYlYrinin vY onlarda Yks etdirilmi_ konkret tYlYblYrin realla_d1r1lmas1 Kommersiya tY_kilatlar1 n Milli Mhasibat Uotu Standartlar1n1n i_lYnilib haz1rlanmas1n1 zYruri etmi_dir. HYmin qanuna YsasYn q1samddYtli aktivlYrlY birba_a YlaqYli olan bir neY standart1n haz1rlanmas1 nYzYrdY tutulmu_dur. Lakin, q1samddYtli aktivlYrin uotu vY tYhlilinin tYkmillY_dirilmYsi vY beynYlxalq standartlara uyunla_d1r1lmas1 zYruriliyini yaln1z xarici faktorlarla balamaq nYzYri vY praktiki cYhYtdYn dzgn say1lm1r. MYsYlY buras1ndad1r ki, bu sahYdY mvcud olan uot, tYhlil vY hesabat sistemi nYzYri, metodoloji vY praktiki bax1mdan mYyyYn at1_mazl1qlara vY nqsanlara malikdir. Bu da hYmin sistemin formala_d1rd11 informasiyan1n tYrkibindY vY keyfiyyYtindY z Yksini tap1r. Ba_qa szlY desYk, hYmin informasiya Ysas1nda aktivlYrin sYmYrYli idarY edilmYsi, maliyyY vY investisiya xarakterli iqtisadi qYrarlar1n qYbul olunmas1 praktiki cYhYtdYn mmkn olmur. BtvlkdY gtrdkdY, q1samddYtli aktivlYrin uotu, tYhlili vY hesabat1n1n mvcud vYziyyYti bazar iqtisadiyyat1n1n masir dinamikas1na, xsusiyyYtlYrinY tam uyun gYlmir vY onun inki_af1na mane olur. BelYliklY, lkYdY q1samddYtli aktivlYrin uotu, tYhlili vY hesabat1n1n mvcud vYziyyYtinin geni_ _YkildY tYdqiq edilmYsi, onun tYkmillY_dirilmYsi vY beynYlxalq standartlara uyunla_d1r1lmas1 obyektiv zYrurYtY evrilir. DeyilYnlYr seilmi_ magistr dissertasiyas1n1n mvzusunun aktuall11n1 _YrtlYndirir vY onun elmi-praktiki YhYmiyyYtini mYyyYn edir. Problemin yrYnilmY sYviyyYsi. Q1samddYtli aktivlYr btvlkdY mYssisYlYrin malik olduu Ymlak1n tYrkibindY yksYk xsusi YkiyY malikdir. Odur ki, onlar1n uotu vY tYhlili nYzYri-metodoloji vY praktiki bax1mdan daim tYdqiqat obyekti olmu_dur. Q1samddYtli aktivlYrin mahiyyYti, tYsnifat1, qiymYtlYndirilmYsi, uotu vY tYhlilinin apar1lmas1 metodikas1 vY hesabatda Yks etdirilmYsi mYsYlYlYri lkYdY bu vY ya digYr dYrYcYdY H.0.NamazYliyevin, V.T.Novruzovun, S.M.SYbzYliyevin, .0.Da_dYmirovun, H.A.CYfYrlinin, Q..Abbasovun, N.M. 0smay1lovun, V.M.Quliyevin, R.N.Kaz1movun vY ba_qalar1n1n YsYrlYrindY ara_d1r1lm1_d1r. Xarici lkY iqtisad1 alimlYrindYn P.S.Bezrukix, V.F.Paliy, V.D.Novodvorski, N.P.Kondrakov, A.0.Staxanov, O.V.Solovyova, V.V.Kovalyov q1samddYtli aktivlYrin uotu vY tYhlili metodikas1n1n tYkmillY_dirilmYsinY dair z tYklif vY tvsiyyYlYrini vermi_dir. Lakin, q1samddYtli aktivlYrin uotu vY hesabat1 zrY oxlu sayda tYdris vYsaitinin, tYdqiqat xarakterli monoqrafiyalar1n, mYqalYlYrin olmas1na baxmayaraq, hYmin aktivlYrin uotu vY tYhlilinin beynYlxalq standartlara uyun tYkmillY_dirilmYsinY dair konkret tYkliflYrY az rast gYlinir vY bYzYn dY he rast gYlinmir. Btn deyilYnlYr magistr dissertasiya i_inin mvzusunun aktuall11n1, onun mYqsYdini vY vYzifYsini mYyyYn etmi_dir. TYdqiqat1n mYqsYdi vY vYzifYlYri. Magistr dissertasiya i_inin mYqsYdi q1samddYtli aktivlYrin uotu vY tYhlili metodikas1n1n mvcud vYziyyYtinin geni_ ara_d1r1lmas1 Ysas1nda onlar1n nYzYri-metodoloji at1_mazl1qlar1n1 a_kar etmYk, milli vY beynYlxalq standartlara uyun tYkmillY_dirilmYsinY dair Ysasland1r1lm1_ tYklif vY tvsiyyYlYr haz1rlamaqdan ibarYtdir. HYmin mYqsYdY uyun olaraq a_a1dak1 vYzifYlYr kompleksi mYyyYnlY_dirilmi_dir: - q1samddYtli aktivlYrin iqtisadi mahiyyYti vY funksiyas1n1n normativ sYnYdlYrdY, nYzYri vY praktiki ynml YdYbiyyatlarda necY a1qland11n1 tYnqidi ara_d1rmaq vY onlar1 dYqiqlY_dirmYk; -q1samddYtli aktivlYrin uot vY hesabatda tYsniflY_dirilmYsinin masir vYziyyYtini ara_d1rmaq; -q1samddYtli aktivlYrin sintetik uotu metodikas1n1 hYrtYrYfli ara_d1rmaq, bu sahYdY olan at1_mazl1qlar1 vY nqsanlar1 gstYrmYk; -q1samddYtli maliyyY aktivlYrinin tYsnifat qruplar1 zrY ayr1-ayr1 nvlYrinin uot vY hesabatda qiymYtlYndirilmYsi metodlar1n1 tYhlil etmYk; -q1samddYtli aktivlYrin mvcudluu vY hYrYkYti barYdY YhYmiyyYtli vY keyfiyyYtli informasiya formala_d1rmaq mYqsYdilY onlar1n haz1rki tYsnifat1n1 dYqiqlY_dirmYk vY tYkmillY_dirmYk; -q1samddYtli aktivlYrin uotu vY tYhlili metodikas1n1n tYkmillY_dirilmYsi zrY konkret tYklif vY tvsiyyYlYr i_lYyib haz1rlamaq; -q1samddYtli aktivlYrin maliyyY hesabat1nda beynYlxalq standartlara uyun tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsinY dair Ysasland1r1lm1_ tYkliflYr vermYk; TYdqiqat1n predmeti vY obyekti. TYdqiqat1n predmetini q1samddYtli aktivlYrin uot vY hesabat1n1n lkYdY haz1rda tYtbiq olunan sistemi vY onlar1n kompleks tYhlili metodikas1 tY_kil edir. TYdqiqat1n obyekti kimi konkret olaraq q1samddYtli aktivlYrin tYsnifat1n1n, qiymYtlYndirilmYsinin, uotunun, hesabat1n1n vY tYhlilinin normativ sYnYdlYrdY tYsbit olunmu_ metodlar1, qaydalar1 vY sullar1 gtrlm_dr. Magistr dissertasiya i_inin nYzYri vY metodoloji Ysaslar1. 0_in nYzYri vY metodoloji Ysaslar1n1 AzYrbaycan Respublikas1n1n Konstitusiyas1, Mlki MYcYllYsi, Vergi MYcYllYsi, Mhasibat uotu haqq1nda Qanunu, MaliyyY Hesabat1n1n BeynYlxalq vY Milli Standartlar1, q1samddYtli aktivlYrin mahiyyYti, tYsnifat1, qiymYtlYndirilmYsi, uotu vY tYhlilinY dair mxtYlif lkYlYrin iqtisad1- alimlYrinin elmi-praktiki YsYrlYri tY_kil edir. TYdqiqat1n gedi_indY mYntiq, monoqrafik, mqayisY, hYminin mhasibat uotu vY iqtisadi tYhlilY mYxsus olan spesifik sullar vY metodlar tYtbiq edilmi_dir. Magistr dissertasiya i_inin elmi yeniliyi. 0_in elmi yeniliyi a_a1dak1lardan ibarYtdir: - q1samddYtli aktivlYrin mahiyyYt xarakteristikalar1 vY funksiyalar1 dYqiqlY_dirilib mYyyYn edilmi_dir; - q1samddYtli aktivlYrin uot vY hesabatda tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsi mYsYlYlYri kompleks _YkildY ara_d1r1lm1_, bu sahYdY mvcud olan nqsan vY at1_mazl1qlar a_kar edilmi_dir; - q1samddYtli aktivlYrin ayr1-ayr1 nvlYrinin uotunun mvcud metodikas1 hYrtYrYfli tYhlil edilmi_ vY ona tYnqidi qiymYt verilmi_dir; - q1samddYtli aktivlYrin tYrkibi dYqiqlY_dirilmi_, onlar ayr1-ayr1 tYsnifat ierarxiyas1 zrY qrupla_d1r1lm1_d1r; - q1samddYtli aktivlYrin uot vY hesabatda tYsnifat1 vahid metodoloji Ysasda apar1lm1_d1r; - q1samddYtli aktivlYrin mvcudluu vY hYrYkYtinin sintetik uotunun informasiyas1n1n tYlYb olunan kYmiyyYti vY keyfiyyYtinY uyun tYkmillY_dirilmYsi zrY tYkliflYr haz1rlanm1_d1r; - q1samddYtli aktivlYrin tYhlili vY qiymYtlYndirilmYsi metodikas1n1n tYkmillY_dirilmYsinin mumi istiqamYtlYri mYyyYn edilmi_dir; - q1samddYtli aktivlYrin tYrkibi, tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsinin beynYlxalq vY milli standartlara uyun tYkmillY_dirilmYsinY dair konkret tYkliflYr verilmi_dir. 0_in praktiki YhYmiyyYti. Q1samddYtli aktivlYrin iqtisadi mahiyyYti vY funksiyas1n1n dzgn a1qlanmas1 onlar1n uotu vY tYhlilinin daha sYmYrYli tY_kilinY imkan verY bilYr. Q1samddYtli aktivlYrin tYsnifat1, qiymYtlYndirilmYsi, uotu vY tYhlili sahYsindY mYyyYn edilmi_ nqsan vY at1_mazl1qlar isY milli mhasibat uotu standartlar1n1n tYkmillY_dirilmYsi zaman1 nYzYrY al1na bilYr. Bundan ba_qa, q1samddYtli aktivlYrin tYsnifat1, qiymYtlYndirilmYsi, uotu vY tYhlilinin tYkmillY_dirilmYsinY dair konkret tYkliflYr vY tvsiyyYlYr yeni standartlar1n bu sahYdY mvcud olan beynYlxalq standartlara vY qaydalara uyun tYkmillY_dirilmYsindY istifadY oluna bilYr. 0_in hYcmi vY qurulu_u. Magistr dissertasiya i_i giri_dYn, iki fYsildYn, nYticY vY tYkliflYrdYn, hYminin istifadY edilmi_ YdYbiyyatlar1n siyah1s1ndan ibarYtdir. I FS0L. QISAMDDTL0 AKT0VLR0N UOTU V THL0L0N0N NZR0-METODOLOJ0 V PRAKT0K0 SASLARI 1.1 AktivlYrin mahiyyYti, funksiyas1 vY tYsnifat1n1n mumi Ysaslar1 Uota al1nan vY hesabatda Yks etdirilYn obyektin mahiyyYti vY mYzmunu nYzYri-metodoloji cYhYtdYn dzgn, hYrtYrYfli mYyyYn edilmYdikdY hYmin obyekt haqq1nda formala_d1r1lan informasiyan1n keyfiyyYti dY a_a1 olur, hYtta bYzYn sYhv idarYetmY vY maliyyY qYrarlar1n1n qYbul edilmYsinY gYtirib 1xar1r. Uot vY hesabat1n ba_l1ca elementlYrindYn olan aktivlYrin, xsusilY dY q1samddYtli aktivlYrin mahiyyYti, funksiyas1, tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsi normativ sYnYdlYrdY vY iqtisad1lar1n YsYrlYrindY kifayYt qYdYr dYrin a1qlanmam1_, yaxud tYdqiq edilmYmi_dir. Paradoksal hal olsa da, bu mYsYlYlYr iYrisindY Yn zYif ara_d1r1lanlar1 mYhz aktivlYrin mahiyyYti vY funksiyas1d1r. Uot vY hesabat sisteminin daha da inki_af etdirilmYsi vY onun beynYlxalq standartlara uyunla_d1r1lmas1 bu sahYdY nYzYri vY metodoloji tYdqiqatlar1n dYrinlY_dirilmYsini tYlYb edir. DigYr tYrYfdYn, aktivlYrin tYsnifat1, qiymYtlYndirilmYsi vY sintetik uotunun sxemi xeyli dYrYcYdY onlar1n mahiyyYtcY dzgn xarakterizY edilmYsi vY interpretasiyas1ndan as1l1d1r. DeyilYnlYri nYzYrY almaqla btvlkdY aktivlYr, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYr anlay1_lar1n1n mahiyyYti zYrindY dayanmaq nYzYri vY praktiki cYhYtdYn yerinY d_Yr. Ara_d1rmalar gstYrir ki, nY mumnYzYri iqtisadi YdYbiyyatlarda, nY dY uot vY tYhlilin nYzYri mYsYlYlYrinY hYsr edilmi_ dYrsliklYrdY, dYrs vYsaitlYrindY, monoqrafiyalarda, mYqalYlYrdY vY digYr mYnbYlYrdY aktiv, yaxud aktivlYr anlay1_1n1n btvlkdY dYrin tYrifi verilmYmi_dir. Onlar1n bYzilYrindY hYtta, hYmin anlay1_1n z mumiyyYtlY tYdqiqat obyekti deyildir. ksYr mYnbYlYrdY aktivlYrin yaln1z ayr1-ayr1 tYrkib hissYlYrinin tYrifi verilir. Ba_qa szlY, aktivlYr anlay1_1 btv bir iqtisadi kateqoriya kimi tYdqiq edilib yrYnilmir. vvYlcY onu qeyd edYk ki, mhasibat uotunun nYzYri Ysas1 say1lan iqtisadi nYzYriyyYdY aktiv vY ya aktivlYr anlay1_1na demYk olar ki, rast gYlinmir. Mhasibat uotu sistemindY aktivlYr ad1 alt1nda Yks etdirilYn _eylYr, iqtisadi nYzYriyyYyY aid kitablarda resurslar vY yaxud iqtisadi resurslar, maddi resurslar, istehsal vYsaitlYri, YmYk vasitYlYri, YmYk cisimlYri, kapital, Ysas kaptal, dvriyyY kapital1 kimi anlay1_larla ifadY olunur. HYmin anlay1_lar interpretasiya olunur, onlar Ytraf1nda diskussiyalar apar1l1r. MYsYlYn, 0qtisadi nYzYriyyY adl1 dYrslikdY resurs, iqtisadi resurslar, kapital kimi a_lay1_lar _Yrh edilir, onlar1n nYdYn ibarYt olduu gstYrilir (24, s.66-67). 0qtisadi nYzYriyyY adl1 fundamental dYrslikdY bu anlay1_lar1n, xsusilY dY kapital anlay1_1n1n iqtisadi mahiyyYti a1qlan1r, kapital1n tarixi ilkin formalar1, nvlYri ox geni_ tYdqiq olunur. Lakin, gstYrilYn iki dYrsliyin he birindY aktivlYr anlay1_1na rast gYlinmir. Amma, hYr iki mYnbYdY kapital1n tYrkib hisslYri gstYrilir: Kapital dedikdY maddi nemYtlYr istehsal1 vY xidmYtlYrin gstYrilmYsi n y11lan istehsal vasitYlYri (ehtiyatlar1) ba_a d_lr. Buna hYr cr ma_1n vY avadanl1qlar, qurular, dYzgahlar, nYqliyyat vasitYlYri vY s. daxildir (24., s.67). Ad1 YkilYn digYr dYrslikdY isY kapital daha geni_ tYrkibdY gstYrilir. sas vY dvriyyY kapital1 _YklindY onlar1n tYrifi isY belY verilir: MYhsuldar kapital1n istehsal prosesindY btnlkdY i_tirak edYn, a_1nd1qca z dYyYrini mYhsulun zYrinY hissY-hissY keirYn nsrlYrinY Ysas kapital deyilir. DvriyyY kapital1 mYhsuldar kapital1n o hissYsinY deyilir ki, onun istehlak1 prosesindY dYyYri btnlkdY mYhsulun zYrinY keir vY bu dvr YrzindY pul formas1nda tamamilY kapitalistY qay1d1r (22., s.309). Ayd1nd1r ki, verilmi_ tYriflYr Ysas vY dvriyyY kapital1n1n nYdYn ibarYt olduunu, hans1 funksiyalar1 yerinY yetirdiyini vY istehsal prosesindY nY kimi rol oynad11n1 ba_a d_mYyY imkan verir. Lakin, bu tYriflYrin he biri hYmin vYsaitlYrin, ba_qa szlY desYk Ysas vY dvriyyY vYsaitlYrinin yaranma mYnbYlYrini zndY tam Yks etdirmir. dalYt naminY demYk laz1md1r ki, mYsYlYyY bu cr yana_ma, yYni kapital1n Ysas vYsaitlYrdYn vY dvriyyY vYsaitlYrindYn ibarYt olmas1 yaln1z lkYmizin iqtisad1 -alimlYri tYrYfindYn deyil, hYminin xarici lYlYrin iqtisad1 - alimlYri tYrYfindYn dY tYsdiqlYnir. MYsYlYn, -:>=><8G5A:0O B5>@8O adl1 dYrsliyin mYlliflYri dY kapital1n Ysas vY dvriyyY vYsaitlYrindYn ibarYt olduunu vurulay1r. 0stehsalat faktoru kimi kapital istehsalda istifadY olunan binalardan, tikililYrdYn, avadanl1qlardan, alYtlYrdYn, nYqliyyat vasitYlYrindYn, sat1_ vasitYlYrindYn vY yar1mfabrikatlardan ibarYtdir (34, s.44). Bu tYrifdY kapital yaln1z istehsal vasitYlYrinin, yaxud _eylYrin mYcmusu kimi gstYrilir. HYmin tYrif nY kapital1n mahiyyYtini, nY dY onun son mYqsYdini a1qlam1r. Ba_qa szlY, kapital adland1r1lan istehsal vasitYlYrinin iqtisadi mYzmunu vY funksiyas1 bu tYrifdYn grnmr. Kapital1n Yn byk tYdqiqat1s1 olmu_ K.Marks da kapital1n sadYcY olaraq _eylYrdYn ibarYt olduu fikrini qYti qYdd edir. Onun fikrincY, istehsal vasitYlYri, pul yaln1z o zaman kapital olur ki, onlar YlavY dYyYr yaratm1_ olsun. K.Marks Kapital YsYrinin Pulun kapitala evrilmYsi blmYsindY sbut edir ki, kapital ilk dYfY pul _YklindY meydana 1x1r. K.Marksa grY YmtYY tYdavl z-zlyndY kapital yaratm1r. O, YmtYY tYdavlnn -P- formas1nda olduunu gstYrir. Bu _YkildY ba_ verYn tYdavl prosesindY kapital yaranm1r. Burada mYqsYd bir cr YmtYYni sat1b ba_qa cr YmtYY almaq _YklindY formala_a bilYr. Onda belY 1x1r ki, ba_qa cr YmtYYni almaq n YvvYlcY bir cr YmtYY istehsal etmYk laz1m gYlir. Bu zaman tYtbiq olunan istehsal vasitYlYri kapital kimi fYaliyyYt gstYrmir. gYr bu vYziyyYt konkret istehsal-kommersiya mYssisYsinY _amil olunursa, onda K.Marks1n fikrinin dzgn olduu ayd1n grnYr. MYsYlY bundad1r ki, he bir mYssisY z istehsal-kommersiya fYaliyyYtini sadY YmtYY tYdavl formas1nda hYyata keirY bilmir vY z istehsal1n1 ba_qa YmtYY al1b onu istehlak etmYklY kifayYtlYnmir. HYr bir kommersiya mYssisYsinin fYaliyyYtinin son nYticYsi mYnfYYt olduuna grY kapital pul _YklindY tYdavldY i_tirak edir vY P--P trayektoriyas1n1 c1z1r. BelYliklY, YvvYldY avans edilYn dYyYr tYdavldY nYinki qorunur, hYminin z kYmiyyYtini dYyi_dirir vY mYhz bu hYrYkYt onu kapitala evirir. BelYliklY pulun, yaxud istehsal vasitYlYrinin avans edilmYsindYn mYssisY YlavY dYyYr vY ya mYnfYYt YldY edildikdY, onlar1 kapital kimi qYbul etmYk mmkn olur. MYlumdur ki, hYr bir mYssisY z fYaliyyYtini yaln1z znn malik olduu, yYni zYrindY mlkiyyYt hququ olduu resurslarla deyil, hYminin digYr hquqi vY fiziki _YxslYrY mYxsus resurslarla hYyata keirir. Btn resurslardan istifadY nYticYsindY YldY olunan mYcmu mYnfYYt tYkcY hYmin mYssisYyY aid olmayan, hYm dY digYr hquqi vY fiziki _YxslYrY mYxsus resurslardan sYmYrYli istifadY nYticYsindY formala_1r. DemYli, mYcmu mYnfYYtin bir hissYsi digYr hquqi vY fiziki _YxslYrin resurslar1n1n istifadYsinin nYticYsi kimi onlara verilir. ZYnnimizcY, mYcmu mYnfYYtin yarad1lmas1nda i_tirak edYn btn resurslar1n yaln1z mumi kapital kimi uota al1nmas1, onlar1n mlkiyyYtilYrinin hYr birinin z kapital1ndan nY qYdYr iqtisadi fayda YldY etdiyini mYyyYnlY_dirmYyY imkan vermir. Odur ki, mYssisYnin istifadYsindY olan resurslar1n _irkYtY mYxsus olan hissYsi ilY ona mYxsus olmayan hissYsi aras1nda fYrq i_arYsinin qoyulmas1 obyektiv zYrurYtY evrilir. BelY bir fYrqin yaln1z iqtisad1 alimlYr vY praktiki i_ilYrin leksikonunda deyil, hYminin rYsmi normativ sYnYdlYrdY z Yksini tapmas1 mstYsna YhYmiyyYt kYsb edir. Ara_d1rmalar gstYrir ki, nY iqtisad1-alimlYr vY praktiklYr aras1nda, nY dY normativ sYnYdlYrdY tYdqiq olunan mYsYlYyY dair vahid yana_ma yoxdur. NYinki iqtisad1-alimlYr, hYtta mhasibat uotu zrY dYrsliklYrin, dYrs vYsaitlYrinin, monoqrafiyalar1n, mxtYlif aspektlYrdY yaz1lan mYqalYlYrin mYlliflYri aras1nda da aktivlYrin mahiyyYti, funksiyas1 vY tan1nmas1 kriteriyalar1 barYdY vahid nqteyi-nYzYr formala_mam1_d1r. Uot zrY elmi vY praktiki i_ilYrin yax1ndan i_tirak1 ilY haz1rlanm1_ rYsmi normativ sYnYdlYrdY isY aktivlYrin uotunun nYzYri vY metodoloji vYziyyYti mvafiq YdYbiyyatlarda gstYrilYnlYrdYn dY qeyri-qYnaYtbYx_dir. TYsadfi deyildir ki, son dvrlYrdY dYrc edilYn bYzi mYqalYlYrdY aktivlYrin, kapital1n, elYcY dY uot vY hesabat1n digYr elementlYrinin rYsmi normativ sYnYdlYrdY verilmi_ tYrifi, tYrkibi vY tYsnifat1 daha ox tYnqid olunur. Qeyd edYk ki, mhasibat uotu zrY YksYr rYsmi normativ sYnYdlYrdY btvlkdY aktivlYr anlay1_1n1n mahiyyYti a1qlanmam1_, onlar1n funksiyas1 isY dYqiq ifadY olunmam1_d1r. BelY sYnYdlYrdYn biri kimi 29 iyun 2004-c il tarixli Mhasibat uotu haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1n1n Qanunu gstYrilY bilYr. Qanunun Mhasibat uotunun Ysas konsepsiyalar1 adl1 blmYsindY aktivlYrin tYrifi verilmir vY burada yaln1z q1samddYtli vY uzunmuddYtli aktivlYr kimi iki blokdan shbYt gedir. Kommersiya tY_kilatlar1 n Milli Mhasibat Uotu Standartlar1nda dvriyyY aktivlYri bir il YrzindY, yaxud adi YmYliyyat dvrndY istehsal, tYdavl vY istehlak sferalar1nda i_tirak1 nYzYrdY tutulan pul vYsaitlYri vY digYr aktivlYr kimi _Yrh olunur. AktivlYrin digYr hissYsi say1lan uzunmddYtli aktivlYr faydal1 xassYlYrinin bir neY ildY istifadYsi gzlYnilYn aktivlYr _YklindY ifadY edilir. ZYnnimizcY, ayr1-ayr1l1qda verilmi_ tYriflYr dY onlar1n mumi cYhYtlYrini vY funksiyas1n1 mYyyYn etmYyY imkan vermir. Qanunda vY standartlarda verilmi_ blg yaln1z hYmin aktivlYrin mYssisYnin fYaliyyYtindY i_tirak etmY mddYtini Yks etdirir. Bu isY onlar1n iqtisadi mYzmununu amaq vY funksiyas1n1 mYyyYn etmYk bax1m1ndan kifayYt deyildir. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki, szgedYn Qanunda aktivlYrdYn istifadYnin mYqsYdi tam ayd1nla_d1r1lmam1_ vY aktivlYrin funksiyas1 z Yksini tapmam1_ qal1r. Bundan ba_qa, Qanunda aktivlYrin q1sa vY uzunmddYtli aktivlYr ad1 alt1nda tYsvirini dY mYqbul vY dzgn saymaq mmkn deyildir. BelY ki, aktivlYrin he bir hissYsi dvr etmYdYn mYssisYyY iqtisadi fayda gYtirY bilmir. Ba_qa mYsYlYdir ki, onlar1n bir hissYsi daha srYtlY dvr edir, digYr hissYsinin dvretmY srYti isY a_a1d1r. mumilikdY gtrdkdY aktivlYrin dvran1, yYni ard1c1l olaraq bir formadan ba_qas1na evrilmYsi onlar1n dYyYrinin dYnilmYsi _YklindY ba_ verir. AktivlYrin bir hissYsi z dYyYrini cari dvrdY mYhsulun, i_in, xidmYtin maya dYyYrinY keirir. Odur ki, aktivlYrin bu hissYsinin cari aktivlYr adland1r1lmas1 daha mYqsYdYuyun say1la bilYr. AktivlYrin digYr hissYsinin dYyYrinin dYnilmYsi isY bir neY il YrzindY, hYtta on illYr YrzindY ba_ verir. Bu cr aktivlYrin uzunmddYtli aktivlYr adland1r1lmas1 uot vY tYhlilin maraqlar1 bax1m1ndan faydal1 hesab olunur. Lakin, aktivlYrin ayr1-ayr1 hissYlYrinin adlar1n1n dYqiqlY_dirilmYsi onlar1n ba_l1ca vY Ysas xassYsini am1r. Mhasibat uotu haqq1nda AzYrbaycan Respublikas1n1n Qanununda vY MMUS-da gstYrilir ki, mYssisYnin q1sa vY uzunmddYtli aktivlYrinin mYcmusu onun Ymlak1n1 tY_kil edir. ZYnnimizcY, mYssisYnin malik olduu vY yaxud onun istifadYsindY olan btn q1sa vY uzunmddYtli aktivlYr onun mlkiyyYti deyildir. He bir mYssisY istifadYsindY olduu hYmin aktivlYr zYrindY 100%-li mlkiyyYt hququna malik olmur. gYr, mYssisYnin hdYliklYri vard1rsa, bu o demYkdir ki, mYssisYnin istifadYsindY, yaxud balans1nda olan aktivlYrin bir hissYsi, yYni hdYliklYrin mYblYinY bYrabYr olan hissYsi, digYr hquqi vY fiziki _YxslYrY mYxsusdur. MYssisYnin istifdY etdiyi aktivlYrin hans1 hissYsinin onun znY, hans1 hissYsinin isY digYr hquqi vY fiziki _YxslYrY mYxsus olmas1n1 dYqiq ay1rd etmYdYn bir ox gstYricilYri dY dYqiq hesablamaq mmkn deyildir. BelY gstYricilYrY mYssisYnin dYmY qabiliyyYti, maliyyY sabitliyi, i_gzar aktivliyi, kreditqaytarma bacar11 kimi parametrlYr aid edilY bilYr. BelYliklY, mYssisYnin istifadYsindY olan aktivlYrin ham1s1n1n onun Ymlak1 kimi qYbul edilmYsi nY hquqi, nY dY iqtisadi bax1mdan _Yrh oluna bilmir. Mhasibat uotu haqq1nda Qanunun vY MMUS-un digYr blmYlYrindY aktivlYrin uzunmddYtli vY q1samddYtli aktivlYrY blgs haqq1nda mddYalara vY interpretasiyalara az rast gYlinir. Bunu mhasibat uotunun tY_kili vY apar1lmas1n1 tYnzimlYyYn digYr rYsmi sYnYdlYr barYsindY dY demYk olar. Yaln1z bir fakt1 qeyd etmYk kifayYtdir ki, son 15 ildY lkYdY dYrc olunmu_ uot zrY dYrslik vY dYrs vYsaitlYrindY qeyri-maddi aktivlYr anlay1_1 istisna olmaqla aktivlYr termini mumiyyYtlY i_lYdilmir.Konkret olaraq mYlliflYr tYrYfindYn haz1rlanm1_ Mhasibat (maliyyY) uotu, Mhasibat uotunun nYzYriyyYsi, Mhasibat uotunun Ysaslar1, Mhasibat uotu vY audit adl1 dYrsliyi vY dYrs vYsaitlYrini gstYrmYk olar. Burada adlar1 YkilmYyYn digYr dYrs vYsaitlYrindY dY aktivlYr btvlkdY nYzYri vY metodoloji bax1mdan tYdqiqat obyekti deyildir. GstYrilYn tYdqiqat xarakterli mYnbYlYrdY aktivlYrin yaln1z ayr1-ayr1 hissYlYri, elementlYri nYzYrdYn keirilir. Ancaq qeyd etmYk laz1md1r ki, aktivlYr btv bir kateqoriya, yaxud uot vY hesabat elementi kimi S.M.SYbzYliyevin Mhasibat (maliyyY) hesabat1 adl1 dYrs vYsaitindY vY MaliyyY hesabat1: formala_d1r1lmas1 vY tYkmillY_dirilmYsi problemlYri adl1 monoqrafiyas1nda z geni_ tYdqiqini tapm1_d1r. Lakin, mYllifin birinci YsYrindY aktivlYrin mahiyyYti vY funksiyas1 tam a1lm1r. Burada o, aktivlYri mhasibat balans1n1n bir elementi kimi balans1n qurulu_unu tYhlil edYrkYn nYzYrdYn keirir. Monoqrafiyada isY mYllif aktivlYrin birba_a tYrifini vermYsY dY, onlar1 makro vY mikro-iqtisadi bax1mdan, hquqi vY Ymlak nqteyi-nYzYrindYn geni_ tYsnif vY tYsvir edir. AktivlYrin iqtisadi mahiyyYtinY, onlar1n mYyyYn olunmas1 kriteriyalar1na dair tYnqidi ara_d1rmalara yaln1z son illYrdY MaliyyY vY uot jurnal1n1n sYhifYlYrindY dYrc edilYn mYqalYlYrdY rast gYlinir. BelY mYqalYlYrY S.M.SYbzYliyevin, V.M.Quliyevin, 0.M.0smay1lovun hYmin jurnalda ap edilmi_ mYqalYlYrini aid etmYk olar. HYmin mYqalYlYrdY aktivlYrin uotu vY tYhlilinin nYzYri-metodoloji aspektlYrinY toxunulur. Lakin, bir vY ya bir neY mYqalYdY ara_d1r1lan mYsYlYlYrin ham1s1na tam ayd1nl1q gYtirmYk vY onlar1 kompleks _YkildY tYdqiq etmYk mmkn deyildir. z dY hYmin mYqalYlYrdY aktivlYr btv hal1nda nYzYrdYn keirilir, q1sa vY uzunmddYtli aktivlYrin blok _YklindY tYdqiqi isY diqqYtdYn kYnarda qal1r. mumiyyYtlY, lkY uot YdYbiyyat1nda aktivlYrin, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYrin elmi-praktiki cYhYtdYn yrYnilmYsi, fikrimizcY qYnaYtbYx_ say1lm1r. DeyilYnlYrdYn fYrqli olaraq post-sovet mYkan1 lkYlYrindY aktivlYrin uotu vY tYhlili sahYsindY xeyli tYdqiqatlar apar1lm1_d1r. 0.A.Blank1n YsYrlYrindY aktivlYrin mahiyyYti, onlar1n fYaliyyYtinin xsusiyyYtlYri, dYyYrinin mYyyYn edilmYsi, dvriyyYsi, tYsnifat1 vY amortizasiyas1 kimi mYsYlYlYr z geni_ tYsvirini tapm1_d1r. Bundan ba_qa A.Y.Staxanovun, V.V.Kovalyovun, V.V.Patrovun, O.V.Efimovan1n vY V.F.Paliyin YsYrlYrindY aktivlYr, onlar1n tYrkib elementlYri mxtYlif istiqamYtlYrdY tYdqiq vY interpretasiya olunur. Buna misal olaraq hYminin P.S.Bezrukixin, V.F.Paliyin, V.D.Novodvorskinin, 0.E.Ti_kovun, V.Q. Getman1n redaktYsi alt1nda ap edilmi_ dYrsliklYri vY dYrs vYsaitlYrini gstYrmYk olar. HYmin mYnbYlYrlY dYrindYn tan1_l1q onu demYyY Ysas verir ki, onlar1n bYzilYrindY aktivlYrin mahiyyYti, funksiyalar1, tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsi mYsYlYlYri geni_ a1qlansa da, adlar1 YkilYn mYlliflYrin bu vY ya digYr mYsYlYdY mvqeyi mbahisYli grnr. AktivlYrin iqtisadi mahiyyYtinin 0.A.Blank tYrYfindYn daha geni_ a1qlanmas1na baxmayaraq mYhz aktivlYrY onun tYrYfindYn verilYn tYrif daha ox mbahisY dourur. Yeri gYlmi_kYn onu da qeyd edim ki, aktivlYrin mahiyyYtini a1qlayarkYn 0.A.Blank onlar1n mhm xarakteristikalar1n1 Ysas gtrr vY onun qYnaYtinY grY hYmin xarakteristikalar da mYhz aktivlYrin mahiyyYt tYrYflYrini kompleks _YkildY Yks etdirir (10,s.13). 0.A.Blank1n Ysasland1rd11 hYmin xarakteristikalar a_a1dak1lard1r: 1) aktivlYr mYssisYnin tYsYrrfat fYaliyyYtinin hYyata keirilmYsi prosesindY istifadY olunan mxtYlif nvlYrdY iqtisadi resurslar1d1r; 2) aktivlYr mYssisYnin investisiya olunan kapital hesab1na yarad1lan Ymlak qiymYtlilYridir; 3) aktivlYr mYssisYnin dYyYrY malik olan Ymlak qiymYtlilYridir; 4)aktivlYrY yaln1z o iqtisadi resurslar aiddir ki, onlara mYssisY tam nYzarYt edir; 5) iqtisadi resurs kimi tYsYrrfat fYaliyyYtindY istifadY olunan mYssisY aktivlYri mYyyYn mYhsuldarl1qla xarakterizY olunur; 6) aktivlYr gYlir yaradan (douran) iqtisadi resurslard1r; 7) tYsYrrfat fYaliyyYtindY istifadY olunan mYssisY aktivlYri daimi dvriyyY prosesindYdir; 8) aktivlYrin mYssisYnin tYsYrrfat fYaliyyYtindY istifadY edilmYsi vaxt amili ilY s1x YlaqYdard1r; 9) aktivlYrin tYsYrrfat1l1qda istifadYsi risk amili ilY q1r1lmaz YlaqYdard1r; 10) aktivlYrin tYrkibindY yarad1lan Ymlak qiymYtlilYri likvidlik amili ilY bal1d1r. GstYrilYn xarakteristikalar1 birlY_dirYrYk 0.A.Blank aktivlYrin tYrifini uzun bir formulirovka ilY ifadY edir: MYssisYnin aktivlYri dedikdY onlara investisiya edilmi_ kapital hesab1na formala_d1r1lan, determinlY_dirilmi_ dYyYri, mYhsuldarl11 vY gYlir gYtirmYk qabiliyyYti ilY xarakterizY edilYn, istifadY olunma prosesindY daimi dvriyyYsi vaxt, risk vY likvidlik amillYri ilY bal1 olan vY mYssisY tYrYfindYn nYzarYt olunan iqtisadi resurslar ba_a d_lr (10, s.19). TYbiidir ki, aktivlYrin btn xassYlYrinin bir cmlY YrivYsindY yerlY_dirilmYsi lzumsuz grnr. MYsYlYn, aktivlYrin kapital hesab1na formala_mas1, mYhsuldarl1a malik olmas1 vY daimi dvriyyYsi kimi xarakteristikalar1n1 aktivlYrin mYyyYnedici xarakteristikalar1 kimi qYbul etmYk mYqsYdYuyun say1lm1r. BelY ki, aktivlYr he dY yaln1z kapital hesab1na yarad1lm1r. Kapital mhasibat uotunda aktivlYrin xsusi mYnbYyi kimi qYbul edilir. Onu da qeyd edim ki, aktivlYrY tYrif verilYndY onlar1n hans1 mYnbY hesab1na yarad1lmas1 o qYdYr dY elmi YhYmiyyYt da_1m1r. AktivlYrin kapital, yaxud hdYliklYr hesab1na yarad1lmas1n1n YhYmiyyYti onlardan istifadYnin sYmYrYliliyini mYyyYn edYrkYn vY mYssisYnin dYmY qabiliyyYtini, maliyyY stabilliyini, i_gzar aktivliyini vY digYr gstYricilYr sistemini tYhlil edYrkYn meydana 1x1r. AktivlYrin mYhsuldarl11 daha ox onlar1n texniki sYviyyYsi ilY bal1 olur. MYsYlYn, avadanl11n a_a1, yaxud yksYk mYhsuldarl11 onun aktivY aid olub-olmamas1n1 mYyyYn etmir. z dY aktivlYrin mYhsuldarl11 onlar1n btn tYrkib hissYlYrinY deyil, ancaq q1samddYtli hissYsinY aiddir. AktivlYrin dvriyyYsi isY birba_a onlar1n z ilY deyil, mYssisYnin fasilYsiz fYaliyyYti, onun i_gzar vY bazar aktivliyi ilY mYyyYn olunur. BYhs edilYn xarakteristikalar1n YhYmiyyYtini qYtiyyYn azaltmadan belY bir fikir sylYmYk olar ki, hYmin xarakteristikalar aktivlYrin iqtisadi mahiyyYtinin a1qlanmas1nda Ysasl1 rol oynam1r. ZYnnimizcY,0.A.Blank1n yuxar1da verdiyi xarakteristikalardan yaln1z birincisi vY drdncs aktivlYrin iqtisadi mahiyyYtinin a1qlanmas1 n daha mhm YhYmiyyYt kYsb edir. Dorudan da, resurslar o zaman aktivlYr ola bilYr ki, onlar mYssisYnin tYsYrrfat fYaliyyYtinin hYyata keirilmYsindY istifadY edilir. Lakin, aktivlYrin istifadYsindY mYqsYdin nY olduunu 0.A.Blank nY birinci xarakteristikaya _YrhindY, nY dY aktivlYrY verdiyi tYrifdY a1q gstYrmir. Halbuki, mYssisYnin tYsYrrfat fYaliyyYtindY iqtisadi resurslar, yaxud aktivlYr gYlir (mYnfYYt) gYtirmYk n istifadY edilir. 0.A.Blank dzgn qeyd edir ki, yaln1z mYssisY tYrYfindYn nYzarYt edilYn iqtisadi resurslar aktivlYr ola bilYr. Lakin, belY nYzarYt kimi o, istifadY olunan iqtisadi resurslar zYrindYki mlkiyyYt hququnu nYzYrdY tutmur (10, s.15-16). MYlumdur ki, iqtisadi resurslar anlay1_1 aktivlYr anlay1_1ndan daha geni_dir vY buna grY dY shbYt aktivlYrdYn, yYni mYssisY aktivlYrindYn gedirsY, onda YmYk resurslar1n1n mYssisY tYrYfindYn istifadY olunmas1na baxmayaraq onlar mYssisY aktivlYrinY mumiyyYtlY daxil edilmir. Bunu 0.A.Blank1n z dY qeyd edir vY bununla o he bir kY_f etmir. ShbYt 0.A.Blank1n ifadYsi ilY desYk, Ymlak qiymYtlilYrindYn gedir. gYr, maliyyY lizinqi _Yrti ilY mYssisY Ymlak YldY etmi_dirsY, onda hYmin Ymlak1n mYssisY aktivlYrinY daxil edilmYsi sual1 meydana 1x1r. nki, lizinq mqavilYsinY grY lizinqi alan mYssisY Ymlak1n1 geri-lizinq verYnY qaytara da bilYr. DemYli, bu halda hYmin Ymlak aktivlYr kimi lizinq alan1n balans1nda z Yksini tapmamal1, ba_qa szlY, onun aktivlYrinin tYrkibinY daxil edilmYmYlidir. HYqiqYt dY isY belY deyildir. Qeyd olunan _Yrt daxilindY lizinq mqavilYsi ilY YldY olunmu_ Ymlak (obyekt) lizinq alan1n balans1nda Yks etdirilir. Lizinq alan mYssisY hYmin Ymlak1n istifadYsinY nYzarYt edir vY mYnfYYtin mYyyYn hissYsini al1r. DemYli, bu halda Ymlak zYrindY mlkiyyYt hququnun lizinq verYnY mYxsus olmas1 hYmin Ymlakdan istifadY zYrindY lizinqalan1n nYzarYt etmYsi n maneY yaratm1r. ShbYt belY Ymlakdan istifadY nYticYsindY YldY olunan mYnfYYt zYrindY kimin nYzarYt etmYsindYn gedir. Lakin, shbYt operativ lizinqdYn gedYndY 0.A.Blank1n mvqeyi ilY raz1la_mamaq olmur. nki, operativ lizinq _YraitindY lizinqalan mYssisY Ymlak1 z aktivlYrinin tYrkibinY daxil etmir, ba_qa szlY, z balans1nda Yks etdirmir. Ancaq bu o anlama gYlmir ki, lizinqalan mYssisY hYmin Ymlakdan istifadYyY nYzarYt hququna malik olmur. Burada shbYt yaln1z YldY olunacaq iqtisadi fayda (mYnfYYt) zYrindY hquqdan gedir. DeyilYnlYrdYn belY nYticY 1xarmaq olar ki, bu vY ya digYr iqtisadi resursun aktivlYr kimi qYbul edilmYsi he dY onun zYrindY mlkiyyYtin kimY mYxsus olmas1 ilY mYyyYn olunmur. Burada shbYt hYmin resurslardan, yaxud aktivlYrdYn istifadY nYticYsindY al1nan iqtisadi fayda (mYnfYYt) zYrindY kimin nYzarYt etmYsindYn gedir. HYlYlik isY mYlum olduu kimi q1samddYtli icarY vY operativ lizinq Ysas1nda istifadY olunan Ymlak icarYdar1n, lizinqalan1n aktivlYrinin tYrkibindY Yks etdirilmir. Bu mYsYlY hquqi mYsYlYdir, ancaq iqtisadi mnasibYtlYrin dzgn hYll edilmYsindY onun mhm rolu vard1r. Yuxar1da ad1 YkilYn bYzi YdYbiyyatlarda, mYsYlYn,0.E.Ti_kovun mumi redaktYsi alt1nda dYrc olunmu_ dYrslikdY aktivlYr anlay1_1 mumiyyYtlY i_lYdilmir. P.S.Bezrukixin elmi redaktYsilY nY_r edilmi_ vY yuxar1da ad1 YkilYn dYrslikdY dY aktivlYr anlay1_1na mumiyyYtlY rast gYlinmir. Burada tY_kilat1n tYsYrrfat fYaliyyYtini hYyata keirmYk n zYruri olan material qiymYtlilYrinin vY pul vYsaitlYrinin, maliyyY qoyulu_lar1n1n vY hquqlar1n, imtiyazlar1n YldY olunmas1na YkilYn xYrclYrin mYcmusu aktivlYr deyil, kapital adland1r1l1r (11,s.56). Kapital isY aktiv vY passiv kapitala blnr. MYlliflYr aktiv kapital1n Ymlak vY hdYliklYr _YklindY fYaliyyYt gstYrdiyini, passiv kapital1n isY fYaliyyYtdY olan aktivlYrin yaranma vY dYnilmY mYnbYlYrini Yks etdirdiyini gstYrir (11,s.57). SzgedYn mYlliflYrin aktivlYrY vY kapitala verdiyi traktovka YslindY mYlum siyasi-iqtisad nmayYndYlYrinin struktur bax1mdan kapitala verdiyi traktovkadan he nY ilY fYrqlYnmir. Mhasibat uotu zrY dYrsliyin mYlliflYrinin kapitalla aktivlYri tamamilY eynilY_dirilmYsi tYYccb dourur.Daha a1nacaql1s1 odur ki, burada aktiv kapital1n Ymlak vY hdYliklYr _YklindY fYaliyyYt gstYrdiyi vurulan1r. V.F.Paliyin vY V.V.Paliyin mYllifliyi ilY dYrc olunmu_ dYrs vYsaitinin 1-ci hissYsindY dvriyyY aktivlYri vY dvriyyYdYnkYnar aktivlYr barYdY cYmi iki cmlY verilir: 1) DvriyyY aktivlYrinY pul vYsaitlYri vY kifayYt qYdYr tez bir vaxtda (bir il YrzindY) pul vYsaitlYrinY evrilY bilYcYk Ymlak daxildir; 2) DvriyyYdYnkYnar aktivlYr-mYssisYdY uzun (bir ildYn art1q) mddYtdY istifadY olunan Ymlakd1r (29, s.10). Grndy kimi, ad1 YkilYn mYlliflYrin aktivlYr haqq1nda mvqeyi mYssisYnin malik olduu Ymlak1n istifadY mddYtinY grY dvriyyY aktivlYrinY vY dvriyyYdYnkYnar aktivlYrY blgs ilY mYhdudla_1r vY onlar aktivlYrin digYr mahiyyYt xarakteristikalar1 haqq1nda he nY sylYmir. V.D.Novodvorskinin redaktYsi alt1nda nY_r edilmi_ dYrs vYsaitindY dY aktivlYrin dvriyyYdYnkYnar aktivlYrdYn vY dvriyyY aktivlYrindYn ibarYt olduu xsusi vurulan1r. AktivlYrin mahiyyYtinin a1lmas1, onun funksiyas1n1n gstYrilmYsi nqteyi-nYzYrindYn hYmin dYrs vYsaitindY he bir cYhd edilmir. Yaln1z A.Y.Staxanovun monoqrafiyas1nda aktivlYr daha geni_ vY s1rf mhasibat uotu vY hesabat1 mvqeyindYn _Yrh vY interpretasiya edilir. MYllif bilavasitY z aktivlYrY tYrif vermYsY dY onlar1n MHBS-da mahiyyYtini aan mYqamlara, kriteriyalara z mnasibYtini ifadY edir. Bu mnasibYt btvlkdY bizim tYrYfimizdYn dY qYbul edilir. V.Q.Getman1n mumi elmi redaktYsi alt1nda nY_r olunmu_ dYrslikdY aktivlYr belY xarakterizY olunur: GYlir al1nmas1n1 tYmin etmYk mYqsYdilY ilY tY_kilat1n tYsYrrfat fYaliyyYti iqtisadi resurslar1n olmas1n1 tYlYb edir. Bu iqtisadi resurslar tYsYrrfat subyektlYrinin aktivlYridir vY uotda dYyYr ifadYsindY Yks etdirilir (31,s.12).Grndy kimi, bu tYrifdY iqtisadi resurslar aktivlYr kimi qYbul edilir vY aktivlYrin gYlir gYtirmYsi onlar1n ba_l1ca funksiyas1 kimi gstYrilir. 0qtisadi resurslardan ibarYt olan aktivlYrY bu cr yana_ma, zYnnimizcY,nYzYri vY metodoloji cYhYtdYn tamamilY dzgn say1la bilYr. AktivlYrin mYssisYyY gYlir gYtirmYsi kriteriyas1 onlar1n mahiyyYtinin a1lmas1nda aar rolunu oynay1r. 0qtisadi resurslar1n aktivlYr kimi qYbul edilmYsinin digYr kriteriyas1 onlar1n dYyYr ifadYsindY Yks etdirilmYsi gtrlr. HYr iki kriteriyaya MHBS vY MMUS-da rast gYlmYk olar. Lakin mhasibat uotu zrY nY_r edilmi_ dYrslik vY dYrs vYsaitlYri aras1nda aktivlYrin gstYrilYn kriteriyalar Ysas1nda ilk dYfY mYhz V.Q. Getman1n redaktYsi alt1nda dYrc olunmu_ dYrslikdY mYyyYnlY_dirilmYsi bu mYsYlYnin monoqrafiyalarda, mYqalYlYrdY a1qlanmas1 vY tYnqidindYn he dY daha az YhYmiyyYt da_1m1r. Bu ona grY YhYmiyyYtlidir ki, gYlYcYk mhasiblYrY vY iqtisad1lara mhasibat uotunun yrYnilmYsinY tarixYn onun znY mYxsus olan kateqoriyadan ba_lamaa imkan verir. AktivlYr anlay1_1n1n s1rf mhasibat uotu kateqoriyas1 olmas1n1 isY belY bir aksioma tYsdiq edir ki, tarixYn balans1n bir tYrYfi aktiv adland1r1l1r. XX Ysrin 70-80-ci illYrindY aktivlYr anlay1_1 iqtisadi vY mhasibat leksikonundan 1xar1lsa da, o z ilkin ad1n1 qoruyub saxlam1_d1. DeyilYnlYrdYn belY bir nYticY 1xarmaq olar ki, aktivlYr anlay1_1 btn postsovet mYkan1 lkYlYrindY,o cmlYdYn AzYrbaycanda nYinki nYzYri-metodoloji ynml YdYbiyyatlarda, hYminin dYrsliklYrdY, dYrs vYsaitlYrindY, mhasibat uotu vY hesabat1 zrY normativ sYnYdlYrdY z tarixi yerini vY rolunu bYrpa etmYlidir. 0nki_af etmi_ QYrb lkYlYrindY aktivlYrin mahiyyYti vY funksiyalar1n1n necY a1qland11n1 grmYk n E.S.Hendriksenin vY M.F.Van Bredan1n Mhasibat uotunun nYzYriyyYsi adl1 dYrsliyY nYzYr salmaq yerinY d_Yr. Kitab1n 13-c fYslindY aktivlYrin tYrifi, onlar1n Ysas xarakteristikalar1 verilir, tan1nmas1 kriteriyas1na qoyulan tYlYblYr nYzYrdYn keirilir. Yeri gYlmi_kYn qeyd edYk ki, nY gstYrilYn fYsildY, nY dY digYr fYsillYrdY E.S.Hendriksen vY M.F.Van Breda aktivlYrY ayr1ca tYrif vermir. Onlar aktivlYr haqq1nda SFAC, APB vY FASB tYrYfindYn verilmi_ tYriflYrY yaln1z z mnasibYtlYrini bildirir vY onlar1 interpretasiya edir. lbYttY, bunun z dY aktivlYrin mahiyyYtini ba_a d_mYk n he dY az YhYmiyyYt kYsb etmir. Bununla belY mYlliflYr 13-c fYslin xlasYsindY aktivlYrY rYmYn belY bir ifadY i_lYdir: Resurslar aktivlYr kimi o zaman tan1n1r vY maliyyY hesabat1nda Yks etdirilir ki, onlar mYyyYn keyfiyyYtlYrY malik olur: llY bilir, relevantd1r vY hYqiqidir (30,s.282). SFAC 6-da aktivlYr YvvYlki tYsYrrfat YmYliyyatlar1, yaxud hadisYlYri nYticYsindY yaranm1_ vY tYsYrrfat subyekti tYrYfindYn nYzarYt edilYn obyektdYn al1nmas1 gman edilYn gYlYcYk gYlirlYr kimi mYyyYn edilir (30,s.285). Bu tYrifdY aktivlYrin ba_l1ca xsusiyyYti vurulan1r: a) aktivlYr gYlYcYkdY al1nmas1 ehtimal olunan gYlirdir; b) bu gYlir YvvYlki vY ya kemi_ tYsYrrfat YmYliyyatlar1, yaxud hadisYlYri nYticYsindY yarana bilYr; v) gYlirY tYsYrrfat subyekti tYrYfindYn nYzarYt edilir. Verilmi_ tYrifdY gYlYcYkdY gYlir gYtirYn vY ya gYlir gYtirY bilYcYk obyektin z deyil, gYlYcYkdY al1nmas1 ehtimal olunan gYlir aktiv kimi qYbul edilir. Bu halda gYlirin iqtisadi resurs kimi qYbul edilmYsi mmkn olmur. 0qtisadi resurs, demYli aktiv kimi burada obyekt gtrlr. Lakin, bu tYrifin Ysas cYhYti ondad1r ki, burada gYlYcYkdY gtrlmYsi ehtimal olunan gYlirY tYsYrrfat subyekti tYrYfindYn nYzarYt edilYn aktivlYrin tan1nmas1 n bir kriteriya kimi bax1l1r. Praktiki olaraq bu o anlama gYlir ki, obyektin kimin mlkiyyYtindY olmas1ndan as1l1 olmayaraq ondan al1nacaq gYlirY tYsYrrfat subyekti nYzarYt edir. ARB-n1n 4 sayl1 sasnamYsindY gstYrilir ki, aktivlYr resurslar olmayan gYlYcYk dvrn xYrclYri dY daxil edilmYklY mhasibat uotunun mumi prinsiplYrinY uyun olaraq mYssisYnin tan1nm1_ vY qiymYtlYndirilmi_ iqtisadi resurslar1d1r (30, s.285). Bu tYrifdY aktivlYrin iqtisadi resurslar olmas1 vurulan1r ki, bu da YvvYlki tYrifin at1_mayan cYhYtini aradan qald1r1r. Ancaq bu tYrifin znn at1_mayan cYhYti odur ki, burada aktivlYrin mumi vY Yn ba_l1ca xassYsi olan gYlir gYtirmYk xsusiyyYti gstYrilmir. Bu xassY isY onlar1 iqtisadi mahiyyYt kimi xarakterizY edYn Ysas kriteriya rolunu oynay1r. Bir mYsYlYni dY qeyd etmYk vacibdir ki, SFAC 6-da vY ARB-n1n 4 sayl1 sasnamYsindY Ysas diqqYt terminlYrin interpretasiyas1na ynYldilir. FASB isY aktivlYrin mahiyyYtini a1qlayarkYn daha ox praqmatik mvqedY dayan1r. FASB-1n mvqeyinY uyun olaraq istYnilYn aktiv Ysas xarakteristikaya malik olur: 1) o, birba_a vY ya dolay1 yolla pul vYsaitlYrinin gYlYcYk art1m1n1 yaratmaq qabiliyyYtini tYmin etdiyi gman olunan gYlYcYk faydan1 zndY Yks etdirir; 2) onun sayYsindY tYsYrrfat subyekti fayda gtrY bilYr, yaxud hYmin faydan1 digYr sullarla idarY edY bilYr; 3) fayda al1nmas1 n hquqlar1n artmas1n1, yaxud onun zYrindY nYzarYti tYmin edYn tYsYrrfat YmYliyyatlar1, yaxud digYr hadisYlYr art1q ba_ vermi_dir; gYr bu xarakteristikalardan biri yoxdursa, onda uot obyekti aktiv kimi tan1nm1r. GstYrilYn xarakteristikalar1n he dY ham1s1 aktivlYrin mahiyyYtini eyni sYviyyYdY a1qlam1r. Ayd1nd1r ki, aktivlYrin mahiyyYti onlar1n yerinY yetirdiyi funksiya ilY mYyyYn edilir. MYssisY tYrYfindYn aktivlYrin YldY edilmYsinin ba_l1ca funksiyas1 gYlYcYkdY fayda gtrmYk hesab olunur. Bu zaman aktivin maddi vY ya qeyri-maddi vYsait olmas1 he bir YhYmiyyYt kYsb etmir. DeyilYnlYr bax1m1ndan FASB-1n mYyyYn etmi_ olduu birinci xarakteristika nYzYri vY praktiki cYhYtdYn tamamilY dzdr vY yerindYdir. FASB-1n ikinci xarakteristikas1 onun birinci xarakteristikas1 ilY bYrabYr tutula bilmYsY dY, hYr halda o aktivlYrin he dY az YhYmiyyYt da_1mayan tYrYfini xarakterizY edir. Bu da ondan ibarYtdir ki, aktivlYrin gYlYcYkdY cYtirY bilYcYyY faydan1 kim idarY etmYlidir? sual1na cavab verir. Ayd1nd1r ki, aktivlYri kim idarY edirsY, faydan1 da o gtrr vY hYmin faydan1 da o idarY edir. 0qtisadi faydan1 YldY etmYk hququnun qanuni olmas1 aktivlYrin mahiyyYtinin a1lmas1nda mstYsna rol oynaya bilYr. Lakin, E.S.Xendriksenin vY M.F.Van Bredan1n qeyd etdiklYri kimi bu, YlbYttY o demYk deyildir ki, firma belY hququ tYsdiq edYn normal hquqi sYnYdY, yaxud mqavilYyY malik olmal1d1r (30, s.288). FASB-1n nc xarakteristikas1na gYldikdY isY onun haqq1nda bizim fikrimiz belYdir ki, aktivlYrin kemi_ tYsYrrfat YmYliyyatlar1, yaxud hadisYlYri nYticYsindY yaranmas1n1n vurulanmas1 onlar1n mahiyyYtinin a1lmas1na YlavY yeni bir _ey gYtirmir. nki,mhasibat uotu, xsusYn dY maliyyY uotu sistemindY yaln1z ba_ vermi_ tYsYrrfat proseslYri vY hadisYlYri z Yksini tapa bilYr. Ba_qa szlY desYk, aktivlYr kimi qYbul edilYn resurslar1n z yaln1z ba_ vermi_ tYsYrrfat hadisY vY proseslYrinin nYticYsindY yaranm1_ olur. BelYliklY, AB^-da mhasibat uotu vY maliyyY hesabat1 standartlar1n1 formala_d1ran tY_kilatlar aktivlYrin mahiyyYtinin a1qlanmas1nda vahid mvqe sYrgilYmir. Lakin, btvlkdY aktivlYrin mYssisYyY gYlYcYkdY fayda gYtirY bilYcYk iqtisadi resurslardan ibarYt olmas1 burada universal bir xassY kimi qYbul edilir. QYrb lkYlYrindY dYrc edilmi_ mhasibat uotu vY hesabat1 zrY YdYbiyyatlar1n ara_d1r1lmas1 gstYrir ki, onlar1n tam YksYriyyYtindY aktivlYrin iqtisadi mahiyyYti vY funksiyas1 SFAC, ARB vY FASB tYrYfindYn verilmi_ xarakteristikalara uyun a1qlan1r. MYsYlYn, belY mYnbYlYrdYn biri kimi B.Nidlz, N.Anderson vY D.Kolduel tYrYfindYn yaz1lm1_ Mhasibat uotunun prinsiplYri kitab1 gstYrilY bilYr. Ad1 YkilYn kitab1n mYlliflYri yaz1r: AktivlYr YvvYlcYdYn apar1lm1_ YmYliyyatlar, yaxud kemi_dY ba_ vermi_ hadisYlYr nYticYsindY daxil olmu_, hYmin hquqi _Yxs tYrYfindYn YldY edilmi_, yaxud nYzarYt edilYn qiymYtlilYrin istifadYsinin mmkn nYticYlYri olan potensial gYlirlYrdir. Ba_qa szlY, aktivlYr firman1n sahibinin sYrYncam1nda olan iqtisadi resurslard1r vY onlar1n istifadYsi gYlYcYkdY firmaya mYnfYYt gYtirYcYkdir (21, s.21). MHBS-da aktivlYrin mahiyyYtinin a1qlanmas1na xsusi diqqYt yetirilir. Standartlarda aktivlYrin mahiyyYti MaliyyY hesabat1n1n haz1rlanmas1 vY tYrtib edilmYsinin prinsiplYri adl1 blmYdY ara_d1r1l1r . vvYla onu qeyd etmYk laz1md1r ki, MHBS-da hdYliklYr vY kapitalla yana_1 aktivlYr dY maliyyY vYziyyYtinin llmYsi ilY bilavasitY YlaqYsi olan element hesab olunur. Ba_qa szlY, aktivlYr maliyyY hesabat1n1n elementi kimi qYbul olunur vY onlar1n dYyi_mYsi maliyyY vYziyyYtinY tYsir gstYrir. MYlumdur ki, maliyyY uotunun ba_l1ca vYzifYsi maliyyY qYrarlar1 qYbul etmYk n autsayderlYrY maliyyY hesabat1nda laz1mi informasiyan1n formala_d1r1lmas1 kimi ifadY olunur. Bu mYnada maliyyY hesabat1, mhasibat uotu qar_1s1nda primata malikdir. Lakin, bir sistemin mxtYlif tYrYflYri olan uot vY hesabatda eyni bir kateqoriya eyni iqtisadi mahiyyYt vY mYzmun da_1m1r. Bunu ara_d1r1lan uot vY hesabat kateqoriyas1 olan aktivlYrY dY _amil etmYk olar. Ancaq aktiv anlay1_1 ilkin olaraq z tYtbiqini balansda tap1r vY onun bir tYrYfini Yks etdirir. MHBS-da aktivlYrin mahiyyYti belY tYyin olunur: AktivlYr-kemi_ dvrlYrin hadisYlYri nYticYsindY _irkYt tYrYfindYn nYzarYt olunan resurslard1r vY onlardan _irkYt gYlYcYkdY iqtisadi fayda gzlYyir. Bu tYrifdY aktivlYrin iqtisadi resurslar kimi qYbul edilmYsi onlar1n tYrkibcY iqtisadi resurslardan yarand11n1 gstYrir. Lakin verilmi_ tYrifdY bir _ey diqqYti cYlb edir ki, burada iqtisadi resurslar1n gYlYcYkdY gYtirYcYyi iqtisadi faydan1n gYlir, yaxud mYnfYYt olaca1 vurulanm1r. MHBS-da gYlYcYk iqtisadi fayda elY bir potensial kimi qYbul edilir ki, bu potensial birba_a, yaxud dolay1s1 pul vYsaitlYri ax1n1na sYbYb olur, yaxud _irkYtin pul vYsaitlYrinin ekvivalentlYrinY evrilir. MHBS-na grY potensial digYr formalarda da ola bilYr: 1)mYhsuldar formada; 2)pul vYsaitlYrinY vY onlar1n ekvivalentlYrinY evrilmi_ formada; 3)pul vYsaitlYrinin ax1n1n1 azaltmaq qabiliyyYtinY malik olan alternativ formalarda. ZYnnimizcY, gYlYcYk iqtisadi faydan1n potensial adland1r1lmas1 aktivlYrin hYr hans1 _YkildY art1m, yaxud art1q dYyYr vY demYli, mYnfYYt yaratd11n1 birba_a sylYmYyY imkan vermir. Bu da YslindY _irkYtin aktivlYrdYn istifadY nYticYsindY nY qYdYr mYnfYYt gtrY bilYcYyini mYyyYn qYdYr pYrdYlYmYk mYqsYdini gdr. MHBS-da aktivlYrY verilYn tYrifdY gstYrilir ki, iqtsiadi resurslar o zaman aktivlYr ola bilYr ki, onlara _irkYt z nYzarYt edir. Bu zaman, MHBS-da gstYrildiyi kimi, mlkiyyYt hququ iqtisadi resursun aktiv kimi mvcudluu n birinci dYrYcYli YhYmiyyYt kYsb etmir. 0qtisadi resursun aktiv olmas1 n onun fiziki Ysasa malik olmas1 da mYyyYnedici rol oynam1r. MHBS-1n qeyd olunan son iki mddYas1 aktivlYrin mahiyyYtinin mYyyYn edilmYsindY mstYsna YhYmiyyYt da_1y1r. Bu nYzYri mddYalar, fikrimizcY bir ox praktiki mYsYlYlYrin hYll edilmYsinin elmi vY praktiki Ysas1 ola bilYr. Bundan ba_qa, sadalanan mddYalar uotda qYbul edilmi_ belY bir mumi prinsipin tYlYblYrinY cavab verir ki, ba_ verYn iqtisadi hadisY vY proseslYrin iqtisadi mYzmunu onun hquqi tYrYflYrindYn daha vacib say1l1r. MHBS-da aktivlYrdY tYcYssm tapan gYlYcYk iqtisadi faydan1n _irkYtY a_a1dak1 yollarla daxil ola bilYcYyi vurulan1r. MYsYlYn, aktiv: (a) _irkYt tYrYfindYn sat1lan YmtYYlYrin vY xidmYtlYrin istehsal1 zaman1 ayr1ca, yaxud digYr aktivlYrlY birgY istifadY olunmu_dur; (b) digYr aktivlYrY dYyi_dirilmi_dir; (v) hdYliklYrin dYnilmYsi n istifadY edilmi_dir; (d) _irkYtin mlkiyyYtilYri aras1nda bl_drlm_dr. ZYnnimizcY, aktivlYrdY tYcYssm tapan gYlYcYk iqtisadi faydan1n _irkYtY hans1 yollarla daxil olmas1 vY hans1 mYqsYdlYr n istifadY edilmYsi onlar1n mahiyyYtinin a1lmas1nda he bir rol oynam1r. AktivlYrin kemi_ dvrlYrin YmYliyyatlar1ndan, yaxud hadisYlYrindYn yarand11 haqda xarakteristika da onlar1n mahiyyYtinin a1lmas1 n YlavY bir _ey vermir. Odur ki, MHBS-da verilYn tYrifi daha sadY _YkildY formulirovka etmYk olar: aktivlYr-mYssisYyY gYlir (mYnfYYt) gYtirYn vY istifadYsi zYrindY mYssisYnin nYzarYt etdiyi iqtisadi resurslard1r. Bu tYrifdY a_a1dak1lar z tYcYssmn tap1r: 1) iqtisadi resurslar1n ba_l1ca funksiyas1n1n gYlir (mYnfYYt) olmas1; Bu xarakteristika aktivlYrin ilkin funksiyas1 say1l1r vY bu funksiyan1 yerinY yetirY bilmYyYcYk he bir iqtisadi resurs mYssisY n aktiv rolunda qYbul oulnumr. AktivlYrin ba_l1ca funksiyas1n1n gYlir (mYnfYYt) gYtirmYk olmas1 kommersiya mYssisYsinin Ysas mYqsYdi ilY tam uzla_1r. MHBS-da olduu kimi gman olunan gYlYcYk iqtisadi fayda anlay1_1 isY hYm mYssisYnin, hYm dY aktivlYrin bu ba_l1ca mYqsYdini pYrdYlYmi_ kimi gstYrir. MHBS-da resurslar1n _irkYtY gman olunan gYlYcYk iqtisadi fayda gYtirY bilYcYyi tezisinin mYssisYyY gYlir (mYnfYYt) gYtirYn tezisi ilY YvYz olunmas1 mYqsYdYuyun say1la bilYr. AktivlYrY mYssisYnin nYzarYt etmYsi gYlirin (mYnfYYtin) hal-haz1rda da gtrldyn tYsdiq edir, gman olunan gYlYcYk iqtisadi fayda tezisi isY onun gtrlmYsinin qeyri-mYyyYn olduunu vY hYlYlik ba_ vermYdiyini gstYrir. 2) mYssisYnin iqtisadi resurslar vY ondan istifadY zYrindY nYzarYt etmYsi; Bu cr nYzarYt YslindY aktivlYrin idarY olunmas1 anlam1na gYlir. AktivlYrin idarY olunmas1 isY hYmin aktivlYrdYn al1nan gYlirin (mYnfYYtin) dY eyni subyekt tYrYfindYn idarY olunduundan xYbYr verir. DemYli, aktivlYrin idarY olunmas1 n onun zYrindY mlkiyyYtin kimY mYxsus olmas1 elY dY vacib vY YhYmiyyYtli say1lm1r. 3)iqtisadi resurslar dedikdY mYssisYyY gYlir (mYnfYYt) gYtirYn maddi, qeyri-maddi vY maliyyY resurslar1 (YmYk resurslar1 istisna olmaqla) nYzYrdY tutulur. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki,aktivlYrY bizim tYrYfimizdYn verilYn tYrif onlar1n tYrkib hissYsi haqq1nda he bir mYlumat vermir vY onlara daxil edilYn iqtisadi resurslar1n yaln1z mumi cYhYtini xarakterizY edir. Bununla YlaqY olaraq E.S. Xendriksenin vY M.F.Van Bredan1n belY bir fikri ilY raz1la_maq olmaz ki, aktivin tYrifi onun tYrkibinY dYlalYt edir (30, s.288). Aktivin, yaxud aktivlYrin tYrkibi dedikdY, onlara daxil olan iqtisadi resurslar1n nvlYri ba_a d_lr. 0qtisadi resurslar1n nvlYri isY onlar1n tYsnifat1n1n kmYyi ilY mYyyYn edilir. 1.2. Q1samddYtli aktivlYrin iqtisadi mYzmunu, onlar1n tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsinin konseptual Ysaslar1 AktivlYrin, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYrin mahiyyYti vY funksiyas1n1n dzgn mYyyYn edilmYsi onlar1n idarY olunmas1 mexanizminin sYmYrYliliyini yksYltmYk n mhm YhYmiyyYtY malikdir. Bu xsusi ilY dY idarYetmY n informasiya formala_d1ran mhasibat uotunun tY_kilinY aiddir. Q1samddYtli aktivlYrin uotu vY hesabat1n1n tY_kilindY onlar1n dzgn vY praktiki cYhYtdYn dYqiq vY qiymYtlYndirilmYsi he dY hYmin aktivlYrin elmi mahiyyYtinin a1lmas1ndan az YhYmiyyYt kYsb etmir. Lakin, aktivlYrin iqtisadi mYzmununun onlar1n tYsnifat1ndan tYcrid olunmu_ _YkildY yrYnilmYsi elmi vY nYzYri bax1mdan sYmYrYsiz hesab olunur. ksinY, q1samddYtli aktivlYrin mahiyyYti vY funksiyalar1n1n mYyyYn edilmYsi, dzgn tYsnifat1n1n apar1lmas1 onlar1n uotu vY hesabat1n1n metodoloji Ysaslar1n1 mYyyYn etmYyY, bir s1ra praktiki mYsYlYlYrin mYqsYdynl hYllinY Ylveri_li _Yrait yarada bilYr. 0qtisadi YdYbiyyatlarda q1samddYtli aktivlYrin tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsi mYsYlYlYri kifayYt qYdYr geni_ tYdqiqat obyektidir. Bu da tYbiidir, nki hYmin nv aktivlYrin tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsi onlar1n uotunun, hesabat1n1n tY_kili vY apar1lmas1n1n ba_l1ca _Yrtdir. Q1samddYtli aktivlYrin uot vY hesabatda Yks etdirilmYsi onlar1n mYyyYn ard1c1ll1qla qrupla_d1r1lmas1n1 vY sistemlY_dirilmYsini tYlYb edir. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki, q1samddYtli aktivlYrin tYsnifat1 apar1larkYn Ysas diqqYt onlar1n tYrkibinY vY istehsal prosesindY oynad1qlar1 rola ynYldilir. Bir fakt1 qeyd edim ki, q1samddYtli aktivlYrin qYbul edilmi_ tYrkibi YksYr iqtisadi vY uot YdYbiyyatlar1nda tYkrar olunur. Ba_qa szlY, tYrkibinY grY q1samddYtli aktivlYr eyni _YkildY gstYrilir vY interpretasiya olunur. Q1samddYtli aktivlYrin tYrkibinY vY istehsaldak1 roluna grY tYsnifat1 mYsYlYlYrindY iqtisad1lar aras1nda ciddi fikir ayr1l11, demYk olar ki, yoxdur. Bir _eyi dY qeyd etmYk vacibdir ki, q1samddYtli aktivlYrin tYsnifat1n1n nYzYriyyYsi vY praktikas1 aras1nda da ciddi kYnarla_ma m_ahidY olunmur. Bununla belY, q1samddYtli aktivlYrin tYrkibi YlamYtinY grY tYsnifat1 mYsYlYlYri zYrindY bir qYdYr geni_ dayanmaq laz1m gYlir. MYsYlY buras1ndad1r ki, lkYmizdY, elYcY dY digYr MDB lkYlYrindY tY_Ykkl tapm1_ tYsnifat YlamYtlYri q1samddYtli aktivlYrin beynYlxalq uot vY hesabat praktikas1nda qYbul edilmi_ prinsiplYr vY standartlar sYviyyYsindY interpretasiyas1na vY tYhlilinY imkan vermir. 0qtisadi-nYzYri YdYbiyyatlarda q1samddYtli aktivlYrin tYrkibinY istehsal ehtiyatlar1, bitmYmi_ istehsal, haz1r mYhsul, nad pul vYsaitlYri vY hesabla_malarda olan vYsaitlYrin daxil edilmYsi tYklif olunur. 0qtisadi nYzYriyyYyY dair YdYbiyyatlarda verilmi_ blg demYk olar ki, uot zrY YdYbiyyatlarda da eynilY tYkrar olunur. A.V.Vlasovun redaktYsi alt1nda burax1lm1_ dYrslikdY bu hal a1qca etiraf edilir: sas vYsaitlYr vY dvriyyY vYsaitlYri anlay1_lar1 siyasi iqtisaddan mYlumdur. Lakin, bu anlay1_lar1n mhasibat uotu bax1m1ndan informasiya mYzmunu onlar1n s1rf nYzYri mYzmunundan fYrqlYnir. ZYnnimizcY, uot zrY YdYbiyyatlarda istehsal ehtiyatlar1n1n istehsaldak1 roluna grY daha geni_ _YkildY tYsnifat1 verilir. Son dvrlYrdY uot zrY apdan 1xm1_ bir ox mYnbYlYrdY btvlkdY dvriyyY vYsaitlYri deyil, onlar1n yaln1z ayr1-ayr1 nvlYri, yaxud tYrkib hissYlYri tYsnif edilir. BelY ki, hYmin mYnbYlYrdY dvriyyY vYsaitlYrinin tYrkibinY yaln1z YmYk Y_yalar1 vY digYr material dvriyyY aktivlYri daxil edilir. Pul vYsaitlYri, hesabla_malarda olan vYsaitlYr isY hYmin dYrsliklYrin mYlliflYri tYrYfindYn q1samddYtli aktivlYrin tYrkibinY daxil edilmir. Halbuki, mhasibat balans1nda hYmin aktivlYrin ham1s1 dvriyyY aktivlYrinin mYcmusunu tY_kil edir. MYlum hYqiqYtdir ki, bazar _YraitindY dvriyyY aktivlYrinin tYrkibi daha da geni_lYnir vY onlar1n tYrkibinY q1samddYtli qiymYtli ka1zlar, digYr hquqi vY fiziki _YxslYrY verilmi_ q1samddYtli borclar kimi elementlYr daxil edilir. z dY bir ox mYssisYlYrdY, xsusilY dY sYhmdar cYmiyyYtlYrindY bu nv dvriyyY aktivlYrinin mYblYi vY xsusi Ykisi daim art1r. HYmin dvriyyY aktivlYrinin bilavasitY istehsalla he bir YlaqYsi yoxdur vY onlar yaln1z P-P1 sxemi zrY fYaliyyYt gstYrir. gYr YvvYllYr dvriyyY aktivlYrinin ba_l1ca YlamYti kimi onlar1n bir formadan digYr formaya kemYsi gstYrilirdisY, haz1rda hYmin YlamYt hYlledici YhYmiyyYt kYsb etmir. nki, dvriyyY aktivlYrinin bYzi nvlYri, konkret olaraq pul vYsaitlYr, mYssisYyY gYlir gYtirYrkYn z formas1n1 dYyi_mYyY bilYr. MYlumdur ki, q1samddYtli aktivlYr z dvran1na pul _YklindY ba_lay1r, daha sonra mYssisYnin fYaliyyYt istiqamYtlYrindYn as1l1 olaraq digYr formaya (istehsalat ehtiyatlar1; bitmYmi_ istehsalat; haz1r mYhsul) evrilir. Lakin, btn hallarda dvriyyY aktivlYrinin ba_l1ca funksiyas1, bYzi mYlliflYrin iddia etdiklYri kimi istehsala, yaxud tYdavlY xidmYt etmYk deyil, mYyyYn gYlir, mYnfYYt gYtirmYk hesab olunur. DvriyyY aktivlYrinin bir formadan digYr formaya kemYsi mxtYlif funksiyalar da_1m1r. Bununla YlaqYdar olaraq iqtisad1-nYzYriyyYilYrin aktivlYrin dvran1nda mYhsuldar forman1n YmtYY, yaxud pul formas1na nisbYtYn daha vacib olduu fikrini qYbul etmYk elmi cYhYtdYn mmkn olmur. nki, bu YslindY istehsal1n tYdavldYn stn olmas1 anlam1na gYlir. CYmiyyYtdY istehsal1n istehlaka, tYklifin tYlYbY nisbYtYn stnly fikrinin qYbul edilmYsi praktikada ciddi neqativ hallar1n yaranmas1na sYbYb ola bilYr. DvriyyY aktivlYrinin Ysas hissYsinin istehsal sahYlYrindY cYmlY_mYsi tYdavl sferas1n1n inki_af1n1 lYngidir, tYlYbin yrYnilmYsinY imkan vermir, anbarlarda kll miqdarda material ehtiyatlar1n1n, bitmYmi_ istehsal vY haz1r mYhsul qal11n1n y11lmas1na sYbYb olur vY dvriyyY aktivlYrinin dvr srYti yava_1y1r. Bazar iqtisadiyyat1 _YraitindY sadY bir hYqiqYt mvcuddur ki, avans edilmi_ mumi maliyyY resurslar1n1n tYrkibindY dvriyyY aktivlYrinin pay1 nY qYdYr yksYk olarsa, aktivlYrin dvretmY vaxt1 bir o qYdYr az olar vY YksinY, dvriyyY aktivlYrinin tYrkibindY tYdavl fondlar1n1n pay1 nY qYdYr yksYkdirsY, mYhsul da bir o qYdYr tez realla_1r vY tYkrar istehsal1n srYti art1r, mYssisYlYrin maliyyY vYziyyYti mhkYmlYnir. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki, dvriyyY aktivlYrinin mvcudluq formas1 onlar1n likvidlik sYviyyYsini daha dYqiq mYyyYn etmYyY imkan verir. DvriyyY aktivlYrinin ayr1-ayr1 formalar1n1n mxtYlif funksiyalar da_1mas1 vY bu funksiyalardan konkret birinin stnlk tY_kil etmYsi nYzYri vY praktiki cYhYtdYn qYbul edilmYzdir. nki, dvriyyY aktivlYri mvcudluq formas1ndan vY fYaliyyYtdY hans1 rola malik olmas1ndan as1l1 olmayaraq son nYticYdY pul _YklindY YlavY gYlir (mYnfYYt) gYtirmYk kimi ali mYqsYdY xidmYt edir. Qeyd etmYk yerinY d_Yr ki, btn iqtisad1lar dvriyyY aktivlYrinin, konkret olaraq onlar1n material ehtiyatlar1 nvlYrinin istehsalda bir dYfY i_tirak etdiyini vY bu zaman z dYyYrini tamamilY mYhsulun maya dYyYrinY keirdiyini xsusi vurulay1r. Halbuki, burada ba_l1ca cYhYt dvriyyY aktivlYrinin konkret vaxt YrzindY gYlir gYtirmYlYri hesab olunur. MYssisY n dvriyyY aktivlYrinin mYhsuldar, yaxud YmtYY formas1nda olmas1 mumiyyYtlY he bir YhYmiyyYt kYsb etmir. Bu mvcudluq formalar1 iqtisadi reall1qdan daha ox texniki-tY_kilati faktorlara bYnzYyir. nki, YvvYlcY pul _YklindY avans edilmi_ vYsaitlYr istehsal prosesindY hYmin formalara evrilmYklY yenidYn pul _YklinY qay1d1r. Yaln1z bu reall1qdan 1x1_ edYrYk istehsal ehtiyatlar1n1n uotu tY_kil edilir. Mvcudluu vY hYrYkYti s1rf pul vYsaiti _YklindY olan dvriyyY aktivlYrinin hYmin mvcudluq formalar1nda olmas1 isY laz1m gYlmir. BelYliklY, mYssisYnin fYaliyyYti prosesindY bu vY ya digYr dvriyyY aktivlYri nvlYrinin oynad11 rola grY qrupla_d1r1lmas1 lzumsuz grnr. nki, onlar1n ham1s1 bu prosesdY eyni iqtisadi rol oynay1r. Uotda aktivlYrin tYrkib hissYlYrinY blnmYsinin zYruriliyi isY onlar1n idarY edilmYsi n informasiyan1n formala_d1r1lmas1ndan, mYssisYnin Ymlak vYziyyYtinin tYhlili vY qiymYtlYndirilmYsi kimi digYr praktiki tYlYblYrdYn irYli gYlir. Son dvrlYrdY dYrc edilmi_ bYzi YdYbiyyatlarda dvriyyY aktivlYrinin tYsnifat1 daha geni_ YlamYtlYr zrY apar1l1r. Ba_qa szlY, bu mYnbYlYrdY dvriyyY aktivlYri yaln1z tYrkibinY grY deyil, hYminin mvcudluq formas1na, YmYlYgYlmY mYnbYlYrinY, mYssisYyY mYnsubiyyYtinY,likvidlik sYviyyYsinY vY mxtYlif fYaliyyYt nvlYrindY i_tirak1na grY qrupla_d1r1l1r. 0.A.Blank dvriyyY aktivlYrinin ayr1ca deyil, btvlkdY dvriyyYdYnkYnar aktivlYrlY birlikdY daha geni_ tYsnifat1n1 verir. HYm dY ad1 YkilYn mYllif dvriyyY aktivlYrinin tYsnifat1n1 daha ox AB^-da mvcud olan tYsnifata uyun vY MHBS-da qYbul edilmi_ tYsnifatla mqayisYli _YkildY apar1r. S.M.Qas1movun YsYrlYrindY dvriyyY aktivlYrinin tYsnifat1 mumi aktivlYrin sxemi YrivYsindY ayr1ca verilir. GstYrilYn mYlliflYrin mYyyYn etmi_ olduu tYsnifat YlamYtlYri zrY dvriyyY vYsaitlYrinin qrupla_d1r1lmas1 hYm nYzYri, hYm dY praktiki xarakter da_1y1r. BelY ki, bYzi tYsnifat YlamYtlYri real praktikada i_lYdilmir vY onlar daha ox nYzYri YhYmiyyYt da_1y1r. Bunu belY ba_a d_mYk olar ki, dvriyyY aktivlYrinin he dY ham1s1 hYmin tYsnifat YlamYtlYri zrY ayr1-ayr1l1qda qrupla_d1r1lm1r. ksinY, dvriyyY aktivlYrinin uotunun tY_Ykkl tapm1_ metodikas1 onlar1n mxtYlif YlamYtlYr zrY qrupla_d1r1lmas1n1 tYlYb edir. 0qtisadi YdYbiyyatlarda verilmi_ tYsnifat YlamYtlYri vY bu YlamYtlYrY grY dvriyyY aktivlYrinin qrupla_d1r1lmas1 masir dvrdY etibarl1 vY keyfiyyYtli informasiyan1n formala_mas1na Ylveri_li _Yrait yarad1r. 0.A.Blank, S.M.Qas1mov vY ba_qalar1 likvidlik dYrYcYsinY grY aktivlYri qrupla_d1rarkYn likvid olmayan aktivlYr qrupunu ay1r1r. S.M.Qas1mov likvid aktivlYrY nYlYrin daxil olduunu a1qlamasa da, 0.A.Blank midsiz debitor borclar1n1, gYlYcYk dvrlYrin xYrclYrini, cari vY kemi_ illYrin zYrYrlYrini belY aktivlYrY aid edir. ZYnnimizcY, sadalanan bu anlay1_lar1n he birinin likvid olmayan aktivlYrY aid edilmYsi dzgn say1lm1r. vvYla onu deyYk ki, midsiz debitor borclar1n1n da lYv edilmYsi imkanlar1 hYr halda mvcud olur. BelY imkan olmad1qda isY onlar tamamilY silinir vY balansda Yks etdirilmir. gYr, onlar silinirsY, dvriyyY aktivlYrinin tYrkibindYn silinmi_ olur vY onlar1n likvidliyindYn dan1_maq mYnas1z hala evrilir. GYlYcYk dvrlYrin xYrclYrinin likvid, yaxud likvid olmayan dvriyyY aktivlYrinY aid olunub-olunmamas1 mYsYlYsi mbahisYli olaraq qal1r. GYlYcYk dvrlYrin xYrclYri maddYsi he bir likvidlik qrupuna daxil edilmir. Bunun nY ilY YlaqYdar olmas1 hYlY dY qaranl1q qal1r. BYzi YdYbiyyatlarda GYlYcYk dvrlYrin xYrclYri maddYsi he bir likvidlik qrupuna daxil edilmir. Bunun nY ilY YlaqYdar olmas1 hYlY dY qaranl1q qal1r. Q.V.Saviskaya GYlYcYk dvrlYrin xYrclYrin maddYsini cari aktivlYrin likvidlik qruplar1ndan birindY Yks etdirir vY onun likvid dvriyyY aktivlYri s1ras1na aid olunmas1 mYqsYdYuyun say1l1r. Biz, o mYlliflYrin mvqeyi ilY raz1y1q ki, onlar gYlYcYk dvrlYrin xYrclYrini likvid dvriyyY aktivlYrinin tYrkibinY daxil edir. MYsYlY buras1ndad1r ki, mYssisYnin fYaliyyYtindY faydal1 istifadY olunan btn aktivlYr likvidliyY malik olur. gYr, onlar mYssisYnin fYaliyyYtindY faydal1 istifadY edilmir vY gYlir gYtirmirsY, onda onlar1 aktivlYrin tYrkibindY Yks etdirmYyin z dzgn say1lm1r, yaxud da mYnas1z olur. GYlYcYk dvrlYrin xYrclYri YslindY dvriyyY aktivlYrinin pul formas1n1n mYhsuldar formaya evrilmYsi say1l1r vY onlar nY zamansa gYlir gYtirir. Bizim bu fikrimiz belY bir nYzYri mddYaya Ysaslan1r ki, mYssisYnin balans1nda Yks etdirilYn btn aktivlYr YslindY mYssisYnin Ykmi_ olduu xYrclYr kimi uota al1n1r. DeyilYnlYri nYzYrY almaqla q1samddYtli aktivlYrin tYsnifat1n1n a_a1dak1 sxem zrY apar1lmas1 tYklif edilir. AktivlYrin idarY edilmYsi mexanizminin Yn mhm elementlYrindYn biri onlar1n qiymYtlYndirilmYsidir. nki, elmi-praktiki cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ qiymYtlYndirmY sistemi olmadan btvlkdY aktivlYrin, o cmlYdYn dY onlar1n tYrkib hissYsi olan q1samddYtli aktivlYrin uotunu aparmaq vY onlar barYdY hesabatda real, obyektiv vY dzgn informasiya formala_d1rmaq mmkn olmur. Daha dYrinY getsYk deyY bilYrik ki, YslindY qiymYtlYndirmY olmadan mYssisYnin malik olduu aktivlYrin, btvlkdY onun tYsYrrfat-kommersiya fYaliyyYtinin uotunu aparmaq qeyri-mmkndr. QiymYtlYndirmY mhasibat uotunun, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYrin uotunun apar1lmas1n1n Ysas prinsiplYrindYn vY _YrtlYrindYn biridir. Bu prinsip nYinki bizim lkYmizdY, hYminin dY beynYlxalq uot praktikas1nda eyni YhYmiyyYtY vY mYnaya malikdir. 0qtisadi YdYbiyyatlarda bYzi mYlliflYr bu prinsipin zYruriliyi vY YhYmiyyYtini bir ox faktorlarla balay1r. Dorudan da, mYssisY aktivlYrinin qiymYtlYndirilmYsinin zYruriliyi vY YhYmiyyYti mYssisYnin fYaliyyYtinin mxtYlif aspektlYri ilY izah olunur. Sadalanan aspektlYrin ham1s1 qiymYtlYndirmYni zYruri edir, nki qiymYtlYndirmY hYmin hadisYlYr haqq1nda laz1mi informasiyan1 formala_d1r1r. MYlumdur ki, mYnfYYt YldY etmYk mYssisYnin hYr cr fYaliyyYtinin ilkin mYqsYdini tY_kil edir. MYnfYYt YldY olunmas1 mYqsYdilY mYssisY aktivlYri YldY edir vY onlar1 mYyyYn istiqamYtlYrdY vY fYaliyyYt nvlYrindY istifadY edir. AktivlYrin ba_l1ca funksiyas1 isY gYlir gYtirmYkdY zn biruzY verir. NYzYri cYhYtdYn ayd1nd1r ki, qiymYt yeni yarad1lan dYyYrin pulla ifadYsidir. gYr, mYnfYYt yeni yarad1lan dYyYrin bir hissYsidirsY, onda bu o demYkdir ki, aktivlYrin qiymYtlYndirilmYsi yeni yarad1lan dYyYrin (mYnfYYtin) llmYsi n laz1md1r. DemYli, aktivlYrin qiymYtlYndirilmYsi mYnfYYtin hYcminin nYzYri cYhYtdYn mYyyYnlY_dirilmYsi zYrurYtindYn irYli gYlir. MYnfYYt hYlYlik realla_d1r1lmaya bilYr, lakin bu onun mcYrrYd _YkildY kYmiyyYtinin mYyyYn olunmas1 vY gYlYcYk praktiki qYrarlar1n qYbul edilmYsi n vacibdir. Praktiki cYhYtdYn, yYni mhasibat nqteyi-nYzYrindYn mYnfYYtin hesablan1lmas1 n ilk nvbYdY xYrclYrlY gYlirlYri mqayisY etmYk laz1m gYlir. Bu halda xYrclYr aktivlYrin YldY edilmYsi n sYrf edilmi_ kapital hesab olunur ki, onun istifadYsi mYyyYn dvr YrzindY mYssisYyY gYlir gYtirir. DemYli, hYmin kapital1n sYrfi nYticYsindY YldY edilmi_ aktivlYrin qiymYti sYrf edilmi_ hYmin kapital1n, yaxud xYrclYrin mYblYinY bYrabYr olur. Qeyd edildiyi kimi, hYr bir mYssisY gYlir YldY etmYk vY xalis mYnfYYt qazanmaq n xYrc Ykir. BelYliklY, gYlirlYrlY xYrclYri mqayisY etmYklY hYr bir konkret YmYliyyat zrY mYnfYYti mYyyYn etmYk olar. MYnfYYt elY bir anlay1_d1r ki, o tYkcY mYssisYni deyil, hYm dY digYr hquqi vY fiziki _YxslYri dY maraqland1r1r. Onlar1n da mYnfYYtdY mYyyYn maraqlar1 var vY hYmin mYssisYyY investisiya ynYltdikdY qazan1lm1_ mYnfYYtin bir hissYsinin YldY edilmYsinY al1_1r. Szsz ki, investorlar z kapitallar1n1 mYssisYyY qoymaqla tYkcY z maraqlar1n1 tYmin etmir, eyni zamanda mYnfYYti mYyyYn etmYklY aktivlYrin art1m mYnbYlYrini proqnozla_d1r1r. Lakin, q1samddYtli aktivlYrin qiymYtlYndirilmYsinin zYruriliyi tYkcY yuxar1da gstYrilYn strateji mYqsYdin hYyata keirilmYsi ilY tamamlan1r. AktivlYrin qiymYtlYndirilmYsi a_a1dak1 vYzifYlYrin hYlli n vacibdir: 1)mYssisYnin maliyyY hesabat1nda laz1mi informasiyan1n formala_mas1; 2)mYhsulun (i_in vY xidmYtin) real maya dYyYrinin hesablan1lmas1 vY qiymYt siyasYtinin formala_d1r1lmas1; 3)maliyyY nYticYlYrinin mYyyYnlY_dirilmYsi vY maliyyY vYziyyYtinin qiymYtlYndirilmYsi; 4) vergilYrin hesablan1lmas1 n baza gstYricisinin dzgn mYyyYn edilmYsi; 5) mYssisYnin strateji inki_af mYsYlYlYrinin tYnzimlYnmYsi n dzgn qYrarlar1n qYbul edilmYsi; Grndy kimi, aktivlYrin qiymYtlYndirilmYsi hYm kemi_ hadisYlYrY qiymYt vermYk, hYm dY cari vY perspektiv mYsYlYlYri mYyyYn etmYk n laz1m gYlir. TYbiidir ki, qiymYtlYndirmYnin znY mxtYlif aspektlYrdYn yana_1lmas1 qiymYtlYndirmYnin mxtYlif metodlar1ndan vY sullar1ndan istifadY edilmYsini zYruri edir. Bununla YlaqYdar tYsadfi deyildir ki, iqtisad1-mhasiblYr aras1nda aktivlYrin qiymYtlYndirilmYsi sahYsindY formala_d1r1lm1_ bYzi fikirlYr bu gn mbahisY obyekti olaraq qal1r. Onlardan bYzilYri aktivlYrin maya dYyYrinY grY qiymYtlYndirilmYsinY, digYrlYri isY cari xYrclYrY grY qiymYtlYndirilmYsinY stnlk verir. Birinci variant Ysas1nda qiymYtlYndirmYnin apar1lmas1 _irkYtin kemi_ini daha yax_1 Yks etdirmYyY,ikinci varinat Ysas1nda apar1lan qiymYtlYndirmY isY _irkYtin inki_af perspektivlYrini mYyyYn etmYyY Ylveri_li _Yrait yarad1r. E.S.Xenderiksen vY M.F.Van Breda aktivlYrin qiymYtlYndirilmYsi sahYsindY z ara_d1rmalar1n1 apararaq belY bir nYticYyY gYlir ki, aktivlYrin qiymYtlYndirilmYsi bir neY variantlarda hYyata keirilY bilYr: 1)aktivin maya dYyYri; 2) aktivlYrin dYyi_dirilmYsi ilY YlaqYdar gzlYnilYn gYlYcYk xYrclYr; 3) kemi_ sat1_ qiymYti, 4)sat1_1n gzlYnilYn dYyYri; Amerika iqtisad1lar1 tYrYfindYn gstYrilYn hYmin qiymYt tiplYri nYzYri deyil, praktiki xarakter da_1y1r. ShbYt ondan gedir ki, bu vY ya digYr qiymYt tipinin istifadYsi zaman YrivYsindYn bilavasitY as1l1 olur. MYsYlYn, YgYr iqtisadiyyatda YhYmiyyYtli dYrYcYdY inflyasiya prosesi ba_ verirsY, onda aktivlYrin maya dYyYrilY qiymYtlYndirmYsi vY balansda Yks etdirilmYsi dzgn say1lmir. Ba_qa szlY, inflyasiya _YraitindY aktivlYrin maya dYyYri ilY qiymYtlYndirilmYsi aktivlYr haqq1nda olan informasiyan1 yarars1z edir. Bu zaman cari sat1_, yaxud bazar qiymYtlYrindYn istifadY edilmYsi zYrurYti yaran1r. DeyilYnlYr YslindY F0FO vY L0FO metodlar1ndan istifadY olunmas1n1 vacib edir. Qeyd edYk ki, aktivlYrin qiymYtlYndirilmYsi metodlar1 YslindY beynYlxalq alYmdY qYbul edilmi_ sullara uyun gYlir.MYsYlYn,istehsala burax1lan materiallar1n dYyYrinin qiymYtlYndirilmYsi n istifadY olunan F0FO vY L0FO metodlar1 dediklYrimizi Yyani _YkildY sbut edir. HYmin metodlar1n lkYmizin uot vY hesabat praktikas1nda tYtbiqi yaln1z nYzYri cYhYtdYn mmkndr. SzgedYn metodlar1n tYtbiqi, ilk nvbYdY, dvlYtin mYyyYn etmi_ olduu vergi qanunvericiliyi ilY uzla_d1r1ld1qda daha sYmYrYli olur. HYlYlik isY belY bir mexanizm yoxdur vY buna grY dY mYssisYlYr material dvriyyY aktivlYrini YnYnYvi metodlarla, yYni plan maya dYyYri, uot qiymYtlYri, orta maya dYyYri metodlar1 ilY qiymYtlYndirir. Bu qiymYtlYndirmY metodlar1 cari uotun apar1lmas1 n istifadY olunur vY YslindY onlar uot qiymYtlYri kimi qYbul edilir. 1.3. Q1samddYtli aktivlYrin uotu vY tYhlilinin mumi prinsiplYri AktivlYrin, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYrin uotu vY tYhlili, mhasibat uotu vY iqtisadi tYhlilin mumqYbul edilmi_ Ysas prinsiplYri zYrindY qurulur. Ara_d1rmalar gstYrir ki, beynYlxalq miqyasda mhasibat (maliyyY) uotunun vY maliyyY hesabat1n1n konseptual Ysaslar1 vY prinsiplYri kifayYt qYdYr mkYmmYl i_lYnilib haz1rlanm1_d1r. HYmin konseptual Ysas vY prinsiplYr mhasibat uotu vY hesabat1n1n btn elementlYrini, yYni aktivlYri, kapital1, hdYliklYri, gYlir vY xYrclYri YhatY edir. HYmin elementlYr daim bir-biri ilY qar_1l1ql1 YlaqYdY mvcud olduu n onlar1n konseptual Ysas1 vY prinsiplYri dY vahiddir. MYlum hYqiqYtdir ki, q1samddYtli aktivlYrin uotu vY hesabat1n1n konseptual Ysas1 qar_1ya qoyulan vYzifYdYn, mYqsYddYn as1l1d1r. Bu vYzifY, yaxud mYqsYd maliyyY hesabat1 istifadYilYrinin Ysasl1 idarYetmY, maliyyY vY investisiya qYrarlar1 qYbul etmYsi n onlar1n keyfiyyYtli vY etibarl1 informasiya ilY tYmin edilmYsidir. Q1samddYtli aktivlYrY mnasibYtdY hYmin informasiya kifayYt qYdYr YhYmiyyYtli, drst, mqayisYyY gYlYn vY istifadYilYr n anla_1lan olmal1d1r. Bu tYlYblYri yerinY yetirmYk n uot vY hesabatda q1samddYtli aktivlYr zrY informasiyan1n formala_mas1 mYyyYn mumqYbul edilmi_ vahid prinsiplYr, normalar vY standartlar Ysas1nda Yhyata keirilir. HYmin mumqYbul edilmi_ prinsiplYrin vY standartlar1n mYcmusu digYr elementlYr kimi q1samddYtli aktivlYrin dY uotu vY hesabat1n1n vahid konseptual Ysas1n1 tY_kil edir. MYlum olduu kimi, konsepsiya sz lat1n sz olan conceptio szndYn gtrlm_ vY hYrfi mYnas1 ba_a d_mYk, anlamaq demYkdir. Mhasibat uotu vY hesabat1 nqteyi-nYzYrindYn konsepsiya uotunun apar1lmas1 vY hesabat1n tYrtib edilmYsinin Ysas nYzYri prinsiplYrinin mYcmusu say1l1r. Konsepsiya q1samddYtli aktivlYrY rYmYn mhasibat uotu zrY yeni normativ aktlar1n vY mvcud qaydalar1n yenidYn i_lYnilib haz1rlanmas1na xidmYt edir, maliyyY hesabat1nda Yks etdirilmi_ mYlumatlar1n istifadYilYr tYrYfindYn ba_a d_lmYsinY Ylveri_li _Yrait yarad1r. Konsepsiya mvafiq standartlar1n haz1rlanmas1n1n mYntiqi Ysas1nda durur, standartlar aras1ndak1 qar_1l1ql1 YlaqYlYri izah edir. Yuxar1da sadalananlara istinad edYrYk q1samddYtli aktivlYrin uotu vY hesabat1n1n konseptual Ysas1n1n a_a1dak1 elementlYrini gstYrmYk olar: 1)mYqsYd; 2)informasiyan1n keyfiyyYt xarakteristikas1; 3)prinsiplYr; 4)standartlar; 5)_YrhlYr; 6) praktika; Onu da qeyd edim ki, hYmin elementlYr beynYlxalq praktikada kifayYt qYdYr Ysasland1r1lm1_ vY formulY olunmu_dur. MYsYlYn, AB^-da maliyyY uotunun konsepsiyalar1na dair sasnamY FASB tYrYfindYn 1978-1985-ci illYrdY i_lYnilib haz1rlanm1_, MHBSK tYrYfindYn isY maliyyY hesabat1n1n tYrtib edilmYsi vY tYqdim olunmas1 zrY Konseptual Ysaslar 1989-cu ildY tYsdiq edilmi_dir. Konseptual Ysaslarda maliyyY hesabat1n1n be_ elementi zrY kYnar istifadYilYrY informasiyan1n formala_d1r1lmas1 vY tYqdim edilmYsinin Ysas konsepsiyalar1 Yks etdirilir. Konseptual Ysaslarda be_ elementdYn biri olan aktivlYr barYdY uot vY hesabatda informasiyan1n a_a1dak1 ard1c1ll1qla a1qlanmas1 tYlYb olunur: 1) aktivlYrin, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYrin mahiyyYtinin a1qlanmas1, daha dorusu onlar1n tYrifi; 2) q1samddYtli aktivlYrin tan1nmas1 qaydas1 vY kriteriyalar1; 3) q1samddYtli aktivlYrin qiymYtlYndirilmYsi; 4) q1samddYtli aktivlYrin tYsnifat1, yaxud uot vY hesabatda Yks etdirilmYsi; 5) maliyyY hesabat1nda q1samddYtli aktivlYrin haqq1nda nvlYr vY parametrlYr YrivYsindY informasiya verilmYsi; 6)q1samddYtli aktivlYr barYdY informasiyan1n hesabata YlavY olunan izahl1 qeydlYrdY verilmYsi; Btn bunlar1n YldY edilmYsi n q1samddYtli aktivlYrin uotunun mYyyYn prinsiplYrY cavab vermYsi laz1m gYlir. Bu prinsiplYr YslindY uotda formala_an vY hesabatda Yks etdirilYn ifnormasiyan1n istifadYilYr n faydal1 olmas1n1 _YrtlYndirir. HYmin prinsiplYr bYzYn informasiyan1n keyfiyyYt xarakteristikalar1 adland1r1l1r vY onlara a_a1dak1lar aid edilir: 1)YhYmiyyYtlilik; 2)drstlk; 3)mYzmunun formadan stnly; 4)neytrall1q; 5)ehtiyatl1l1q; 6)taml1q; 7)mqayisYlilik; 8) pul ifadYsindY llmY; 9) fYaliyyYtin fasilYsizliyi; 10) uot siyasYtinin tYtbiqindY ard1c1ll1q; 11) gYlirlYrin vY xYrclYrin uyunluu; 12) tarixi dYyYr prinsipi; MHBS-1n konseptual Ysaslar1nda informasiyan1n, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYr zrY informasiyan1n mxtYlif blok istifadYilYr n ayd1n olmas1 onun mhm keyfiyyYt xarakteristikas1 kimi vurulan1r. Bu mYqsYdlY hesab edilir ki, mxtYlif istifadYilYr bloku q1samddYtli aktivlYr vY onlar1n nvlYri barYdY kifayYt qYdYr biliyY vY tYcrbYyY malik olur. Lakin, mxtYlif blok istifadYilYrin informasiyan1 Ytin anlamas1 sYbYbindYn mhm iqtisadi qYrarlar1n qYbul edilmYsi n laz1m olan informasiyan1n uot vY hesabatdan 1xar1lmas1na yol verilmir. AzYrbaycanda uot vY hesabat1n _Yffaf olmas1 MaliyyY Nazirliyi tYrYfindYn mYyyYn edilmi_ standartlar1n mYzmunu vY format1 Ysas1nda tYmin olunur. Bir ox xarici lkYlYrdY isY bu prinsip qanunvericilik qaydas1nda tYsbit olunur, digYr lkYlYrdY isY deklarativ xarakter da_1m1r. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki, uot vY hesabatda q1samddYtli aktivlYr barYsindY verilYn informasiya o zaman yerindY hesab edilir ki, bu informasiya istifadYilYrin iqtisadi qYrarlar1na tYsir edir, kemi_, indiki vY gYlYcYk hadisYlYri qiymYtlYndirmYkdY, yaxud kemi_ qiymYtlYndirmYlYrin nYticYrinin tYsdiq etmYkdY onlara Ylveri_li _Yrait yarad1r. He kimY sirr deyildir ki, informasiyan1n yerindY olmas1na onun YhYmiyyYtliliyi ciddi tYsir edir. 0nformasiya o zaman YhYmiyyYtli say1l1r ki, onun tYhrif edilmYsi malsatanlar1n vY digYr kreditorlar1n iqtisadi qYrarlar qYbul etmYsinY mYnfi tYsir gstYrmi_ olur. Bir fakt1 xsusi qeyd edim ki, informasiyan1n faydal1 olmas1 onun etibarl1l11ndan bilavasitY as1l1d1r. Q1samddYtli aktivlYr haqq1nda informasiya o zaman drst hesab oluna bilYr ki, onda YhYmiyyYtli tYhriflYrY vY sYhvlYrY yol verilmir. 0nformasiyan1n drst olmas1, hYm dY onun neytral vY mqayisY oluna bilmYsi ilY xarakterizY edilir. 0nformasiya yerindY ola bilYr, ancaq, eyni zamanda o qYdYr qeyri-drst ola bilYr ki, onun tan1nmas1 YhYmiyyYtli sYhvlYrY gYtirib 1xar1r. MYsYlYn, mhasibat balans1 aktivlYr vY kapital kimi elementlYrlY yana_1, hdYliklYrin dYyi_mYsinY sYbYb olan hadisY vY faktlar1 drst Ykst etdirmYlidir. ks halda, mYssisYnin maliyyY vYziyyYtini, dYmY qabiliyyYtini vY likvidliyini xarakterizY edYn gstYricilYr tYhrif edilmi_ olur. O da mYlumdur ki, q1samddYtli aktivlYrlY bal1 hadisY vY faktlar1n uotunu apararkYn, ilk nvbYdY onlar1n mahiyyYtini, iqtisadi mYzmununu daha ox n plana YkmYk laz1m gYlir. Ba_qa szlY, q1samddYtli aktivlYrlY bal1 hadisYlYrin mYzmunu bir qayda olaraq onlar1n hquqi formas1 zYrindY prioritetY malik olur. Ehtiyatl1q (konservatizm) prinsipinin ba_l1ca mahiyyYti ondan ibarYtdir ki, mYssisY uot vY hesabatda hadisYlYri Yks etdirYrkYn aktivlYrin, yaxud gYlirlYrin art1r1lmas1na, hdYliklYrin, yaxud xYrclYrin azald1lmas1na yol vermir. Bununla belY, ehtiyatl1l1a YmYl etmYk o anlama gYlmir ki, aktivlYri, yaxud gYlirlYri bilYrYkdYn azaltmaq, hdYliklYri, yaxud xYrclYri sni surYtdY art1rmaq olar. Bu halda uot vY hesabat1n informasiyas1 neytral vY drst olmur. MqayisYlilik o demYkdir ki, informasiya istifadYilYrY mYssisYnin maliyyY vYziyyYtinin dYyi_mYsini bir neY il zrY mqayisY etmYyY imkan verir. MqayisY hYminin ox_ar sahYdY i_lYyYn vY ixtisasla_maya malik olan mYssisYlYrin mvafiq informasiyas1 ilY dY apar1la bilYr. MqayisYliliyin tYmin olunmas1n1n mhm sYrti mvafiq uot siyasYtinin i_lYnilib haz1rlanmas1 hesab edilir. ^irkYtin uot siyasYti digYr elementlYr kimi q1samddYtli aktivlYrin uotunun apar1lmas1 vY maliyyY hesabat1n1n tYrtib edilmYsi zaman1 istifadY edilir. Uot siyasYti elY i_lYnilib haz1rlan1r ki, istifadYilYr onun dYyi_mYsinin q1samddYtli aktivlYrin hYrYkYti barYdY informasiyan1n dYyi_mYsinY tYsirini asan mYyyYn edY bilir. Pul ilY lmY prinsipinin mahiyyYtindY ba_ vermi_ hadisY vY faktlar barYsindY mYlumatlar1n mumi informasiya _YklindY formala_d1r1lmas1 dayan1r. gYr, mhasibat uotunda qeydY al1nan bir s1ra obyektlYri natural ifadYdY Yks etdirmYk mmkndrsY, q1samddYtli aktivlYri yaln1z pul ifadYsindY Yks etdirmYk olar. Q1samddYtli aktivlYrY q1samddYtli hdYliklYri, cari dvrdY yaranan hdYliklYrlY dYnilYn hdYliklYri yaln1z pul ifaYsindY mqayisY etmYk olar. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki, pul ilY lmY prinsipi uot vY hesabat1n btn elementlYri barYdY informasiya formala_d1rmaq n istisnas1z olaraq YksYr lkYlYr tYrYfindYn istifadY olunur. FYaliyyYtin fasilYsizliyi prinsipi q1samddYtli aktivlYrin uotunun qurulmas1 vY hesabat1n1n tYrtib olunmas1nda mhm YhYmiyyYt kYsb edir. Onun mahiyyYti bundan ibarYtdir ki, mhasibat uotu mYssisYnin yarand11 gndYn lYv olunduu gnYdYk fasilYsiz apar1l1r. z dY mYssisY yarand11 gndYn lYv olunduu gnY qYdYr onun fYaliyyYti prosesindY hYm uzunmddYtli, hYm dY q1samddYtli aktivlYrdYn istifadY olunur. Btn aktivlYri yaln1z xsusi mYnbYlYr hesab1na yarad1lm1_ vY fYaliyyYtin sonunadYk 100 faizli xalis aktivlYr ilY fYaliyyYt gstYrYn mYssisY tapmaq qeyri-mmkn say1l1r. MYssisYnin fasilYsiz fYaliyyYti mddYtindY q1samddYtli aktivlYr bir tYrYfdYn yaran1r, digYr tYrYfdYn istifadY olunur. gYr mYssisYnin yax1n gYlYcYkdY balanmaq perspektivi olarsa, o ilk nvbYdY q1samddYtli aktivlYri hesab1na z hdYliklYrini dYyir. Bu isY o qYdYr dY asan mYsYlY say1lm1r. gYr, mYnfYYt gtrmYk mYssisYnin fYaliyyYtinin fasilYsiz davam etdirilmYsi n stimul xarakteri da_1y1rsa, hdYliklYrin dYnilmYsi fYaliyyYtin fasilYsizliyi n mYcburedici xarakter da_1y1r. Ard1c1ll1q prinsipi q1samddYtli aktivlYrY mnasibYtdY o demYkdir ki, onlar1n uotunun apar1lmas1 n i_lYnilib haz1rlanm1_ uot siyasYti hYr il tYtbiq olunur. gYr, tY_kilat1n uot siyasYti dYyi_ilYrsY, onda q1samddYtli aktivlYr barYdY dYyi_ilYn informasiya ayr1ca Ysasland1r1l1r vY a1qlan1r. Qeydiyyat prinsipi btn uot obyektlYri kimi q1samddYtli aktivlYr barYdY informasiyan1n formala_d1r1lmas1n1n vacib _Yrti hesab edilir. nki, q1samddYtli aktivlYrlY bal1 ba_ verYn btn hadisY vY faktlar1 qeydiyyata almadan onlar barYdY informasiya formala_d1rmaq praktiki cYhYtdYn mmkn olmur. Bu halda mYssisYnin maliyyY vYziyyYtini, onun maliyyY sabitliyini vY dYmY qabiliyyYtini obyektiv tYhlil etmYk vY qiymYtlYndirmYk imkans1z grnr. DemYk olar ki, btn lkYlYrdY, o cmlYdYn AzYrbaycanda hadisY vY faktlar1n qeydiyyat1 prinsipi mhasibat uotunu tYnzimlYyYn mvafiq normativ sYnYdlYr Ysas1nda reqlamentlY_dirilir. Q1samddYtli aktivlYrY mnasibYtdY hesablama prinipi o anlama gYlir ki, q1samddYtli aktivlYr zrY tYsYrrfat YmYliyyatlar1 onlar ba_ verdiyi anda pul ifadYsindY uotda Yks etdirilir. Hesablama prinsipinin zYruriliyi onunla _YrtlYnir ki, mYssisYnin tYsYrrfat fYaliyyYti fasilYsiz davam edir, maliyyY hesabat1 isY mYyyYn vaxta tYrtib olunur. Buna uyun olaraq hesabat1n tYrtib olunma tarixinY aktivlYr daxil olmu_ olur, ancaq onlar1n dYyYri dYnilmYmi_ qal1r, yaxud xYrc Ykilmi_, gYlir isY hYlY YldY edilmYmi_ qal1r. SzgedYn prinsip bu cr gYlirlYri vY xYrclYri pul vYsaitlYri al1nd1qda, yaxud verildikdY yox, onlar ba_ verdiyi dvrdY uota alma1 tYlYb edir. Bu da onunla YlaqYlYndirilir ki, istifadYilYr iqtisadi qYrarlar qYbul edYrkYn mYhz hesablama metodu Ysas1nda formala_d1r1lm1_ informasiyaya daha ox etibar edir. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki, MMUS 1-dY yuxar1da nYzYrdYn keirdiyimiz prinsiplYr icYrisindY yaln1z a_a1dak1lar reqlamentlY_dirilir: 1)mYssisYnin fYaliyyYtinin fasilYsizliyi; 2)hesablama metodu; 3)tYqdim edilmYnin ard1c1ll11; 4)YhYmiyyYtlilik vY mumilY_dirmY; 5)qar_1l1ql1 YvYzetmY vY mqayisYli informasiya (22, s 9-12). AktivlYrin, o cmlYdYn onlar1n mobil hissYsi olan q1samddYtli aktivlYrin idarY edilmYsi, mvcudluu vY hYrYkYtinY YsasYn iqtisadi qYrarlar1n qYbul olunmas1 n tYkcY uot vY hesabatda mvafiq informasiyan1n formala_mas1 kifayYt etmir. Daha obyektiv nYticYlYr YldY etmYk n hYmin informasiyan1n tYhlili mstYsna YhYmiyyYt da_1y1r. HYtta mbaliYsiz demYk olar ki, yuxar1da sadalad11m1z btn prinsiplYrY cavab verYn keyfiyyYtli informasiya formala_m1_ olsa belY, Ysasland1r1lm1_ qYrarlar1n qYbul edilmYsi mYhz q1samddYtli aktivlYrin iqtisadi tYhlilinY xas olan metodologiya, prinsiplYr vY metodikalar Ysas1nda al1nm1_ nYticYlYrdYn birba_a as1l1 olur. HYmin nYticYlYr q1samddYtli aktivlYrin idarY edilmYsi vY tYnzimlYnmYsi prosesindY geni_ istifadY olunur. 0darYetmYnin mhm funksiyalar1ndan say1lan iqtisadi tYhlil vasitYsilY q1samddYtli aktivlYr barYdY uot vY hesabatda formala_an informasiya qYrarlar1n qYbulu n yararl1 _YklY sal1n1r. 0nformasiyan1n yararl1 _YklY sal1nmas1 isY iqtisadi tYhlilin nYzYri vY praktiki cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ prinsiplYrinin vY metodlar1n1n seilmYsindYn vY tYtbiq edilmYsindYn as1l1 olur. Ara_d1rmalar gstYrir ki, q1samddYtli aktivlYrin tYhlilinin apar1lmas1 a_a1dak1 mumqYbul edilmi_ prinsiplYrY sykYnir: 1) tYhlilin kompleks vY sistemli olmas1; 2) tYhlilin nYticYlYrinin obyektiv, konkret vY dYqiq olmas1; 3) tYhlilin inand1r1c1 olmas1; 4) tYhlilin operativliyi; 5) tYhlilin sYmYrYliliyi; Bu prinsiplYrin mahiyyYti iqtisadi YdYbiyyatlarda geni_ a1qland11 n magistr dissertasiya i_i YrivYsindY onlar1n ara_d1r1lmas1 mYqsYdYuyun say1lm1r. FS0L II. QISAMDDTL0 AKT0VLR0N UOTU V THL0L0N0N T^K0L0 METOD0KASI V ONUN TKM0LL^D0R0LMS0 0ST0QAMTLR0 2.1. Qeyri-monetar cari aktivlYrin uotunun mvcud sistemi, onun qiymYtlYndirilmYsi Yuxar1da qeyd olunduu kimi, cari aktivlYrin lkYmizdY tYtbiq olunan tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsi sistemi beynYlxalq praktikaya tam uyun gYlmir. Bu xsusYn dY qeyri-monetar cari aktivlYrY aiddir. Qeyri-monetar cari aktivlYrin normativ sYnYdlYrdY dYqiq tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsi metodikas1, yaxud qaydalar1 YslindY yoxdur. HYr _eydYn YvvYl qeyri-monetar cari aktivlYrin nYdYn ibarYt olmas1 barYdY nYinki rYsmi sYnYdlYrdY, hYminin elmi-praktiki ynml i_lYrdY a1qlamalar vY _YrhlYr demYk olar ki, verilmir. Kommersiya tY_kilatlar1 n mhasibat uotunun hesablar plan1nda btn nv mal-material ehtiyatlar1n1 uota alan hesablar Ehtiyatlar adl1 blmYdY yerlY_dirilmi_dir. Daha dorusu, btn mal-material ehtiyatlar1n1n uotunun apar1lmas1 n nYzYrdY tutulan sintetik hesablar hYmin blmYdY birlY_dirilmi_dir. Bazar _YraitindY istehsal1n kompleks intensivlY_dirilmYsi vY onun sYmYrYliliyinin yksYldilmYsi obyektiv zYrurYtY evrilir. MYlumdur ki, istehsal1n kompleks intensivlY_dirilmYsi z ifadYsini materialtutumu, metaltutumu vY material dvriyyY kapital1n1n dvr srYti kimi iqtisadi parametrlYrdY vY indikatorlarda tap1r. Yuxar1dak1 tezisdYn grndy kimi, istehsal1n kompleks intensivlY_dirilmYsi tYkcY canl1 YmYkdYn deyil, eyni zamanda kristalla_m1_ YmYyin da_1y1c1s1 olan material resurslar1ndan sYmYrYli istifadYni nYzYrdY tutur. MYhz bu bax1mdan, istehsal1n effektivlik dYrYcYsi material resurslar1ndan istifadY sYviyyYsindYn bilavasitY as1l1 olmaqla, az mYsrYflY daha ox mYhsul istehsal1 vY sat1_1 probleminin hYllindY YvYzsiz rol oynay1r. Ayd1nd1r ki, mYhsulun maya dYyYrindY xammal, material, metal, yanacaq vY enerji mYsrYflYrinin xsusi Ykisi nY qYdYr a_a1 olarsa, mvcud istehsal1n sYmYrYlilik dYrYcYsi dY bir o qYdYr yksYk olar. TYcrbY, apard11m1z m_ahidYlYr vY tYhlil i_i gstYrir ki, inki_af etmi_ lkYlYrdY olduu kimi, AzYrbaycan Respublikas1nda da material mYsrYflYri istehsal olunan mYhsulun maya dYyYrinin tYxminYn 60-70 faizini tY_kil edir. Bu isY, z nvbYsindY, mYhsul (i_ vY xidmYtlYr) vahidi istehsal1na daha ox material qiymYtlilYri sYrf olunduunu gstYrir. Bir fakt1 da qeyd etmYk yerinY d_Yr ki, sYnayenin bir s1ra sahYlYrindY mYhsulun (i_ vY xidmYtlYrin) maya dYyYrindY material mYsrYflYrinin xsusi Ykisi 80-90 faiz tY_kil edir. ZYnnimizcY, belY bir vYziyyYt itkilYrY sistemli nYzarYt etmYyY imkan verYn iqtisadi cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ standart normalar1n olmamas1 ilY izah edilY bilYr. Bu isY lkY iqtisadiyyat1n1n mYsrYfli iqtisadiyyat olduunu sbut etmYklY mYnfYYtin maksimalla_d1r1ld11 vY mYsrYflYrin minimalla_d1r1ld11 _YraitdY yolverilmYz hal hesab olunur. Apard11m1z tYxmini hesablamalara grY sYnaye mYhsullar1n1n (i_ vY xidmYtlYrinin) istehsal1na sYrf olunan material mYsrYflYrinin tYkcY 1 faiz azald1lmas1 bu sahYdY yarad1lan milli gYlirin 40-50 milyon manat mYblYindY art1m1na bYrabYr tutulur. FikrimizcY, mYhsul vahidinY sYrf olunan material mYsrYflYrinin azald1lmas1 hYmin mYhsulun YmYk vY fondtutumunun a_a1 sal1nmas1na nisbYtYn daha ox iqtisadi sYmYrY verY bilYr. BelY ki, material resurslar1na 1 faiz qYnaYt edilmYsi mumi mYsrYflYri hYmin proporsiyada YmYk haqq1 xYrclYrinY vY investisiya qoyulu_lar1na nisbYtYn 2,5 dYfY vY 4,5 dYfY azaltmaa imkan verir. MYhz buna grY dY materialtutumlu sahYlYrdY material mYsrYflYrinin a_a1 sal1nmas1 vY onun zYrindY sistemli uot vY nYzarYtin tY_kili aktual bir problem kimi meydana 1x1r. Grndy kimi, masir dvrdY canl1 vY maddilY_mi_ YmYyY qYnaYt probleminin sistemli vY kompleks _YkildY hYllinin zYruriliyi vY YhYmiyyYti daha da art1r. MYsYlY buras1ndad1r ki, tYsYrrfat subyektlYrinin daxili vY xarici bazarda rYqabYt qabiliyyYtinin yksYldilmYsi vY mYssisYnin maliyyY vYziyyYtinin mhkYmlYndirilmYsi istehsal xYrclYrinin vY onun tYrkibindY byk xsusi YkiyY malik olan material mYsrYflYrinin azald1lmas1n1 tYlYb edir. Gizlin deyildir ki, bazar _YraitindY maddi istehsal1n btn sahYlYrindY material resurslar1n1n YldY edilmYsi baha ba_a gYlir vY onlar1n yeni ktlYsini tYsYrrfat dvriyyYsinY cYlb etmYklY istehsal1n miqyas1n1 geni_lYndirmYk iqtisadi cYhYtdYn sYmYrYli olmur. MYhz buna grY dY masir dvrdY ehtiyatlara qYnaYt iqtisadi inki_af1n ba_l1ca keyfiyyYt parametrinY evrilir. Lakin, tYYssflY demYk laz1md1r ki, lkYdY ehtiyatlara qYnaYtin mtlYq hYcmi onlar1n istifadY olunma miqyaslar1na nisbYtYn ox deyildir. Ayd1nd1r ki, cYmiyyYtin material resurslar1na tYlYbat1 artd1qca, hYmin ehtiyatlar1n tamamlanmas1na YkilYn zYruri mYsrYflYrin dY xsusi Ykisinin artmas1 meyli gclYnir. MYhz buna grY dY bazar rYqabYti yksYk keyfiyyYtli, baha ba_a gYlYn material resurslar1ndan istifadY etmYklY daha tez, hYm dY istehsal1 n sYrfYli qiymYtlYrlY realla_d1r1lan, unikal mYhsul istehsal1 miqyaslar1n1 geni_lYndirmYklY avans edilmi_ kapital1n dvr srYtinin yksYldilmYsini tYlYb edir. NYzYriyyY vY praktikadan mYlumdur ki, material1n al1_ qiymYti ilY mqayisYdY ondan haz1rlanan mYhsulun yksYk sat1_ qiymYti ilY realla_d1r1lmas1, habelY istehsal prosesindY xammal vY materiallardan qYnaYtlY istifadY mYhsul (i_ vY xidmYtlYr) burax1l1_1n1n hYcminin artmas1na sYbYb olur. Lakin buna baxmayaraq, bazar _YraitindY bYzi mYssisYlYrdY tYkrar ehtiyatlardan ox az istifadY edilir. TYkcY onu gstYrmYk kifayYtdir ki, lkYdY qara metallar1n mumi istehsal1nda metal tullant1lar1n1n xsusi Ykisi 20-25 faiz tY_kil edir. NYzYriyyYdYn mYlumdur ki, bu pozisiya zrY metal tullant1lar1n1n xsusi Ykisi inki_af etmi_ lkYlYrdY 2-3 dYfY yksYk olur. ZYnnimizcY, yuxar1da de @ L N P   4 6 f n ~ ˽𗅗q]NCCNNh\hOjOJQJh\hEJOJQJmHsH'h\hEJ5@`CJ OJQJmHsH&h\hEJ56@`CJ(OJQJaJ("h\hEJ56CJOJQJaJ"h\hOj56CJOJQJaJ&h\hEJ56CJ OJQJmHsHh\hEJ6CJ OJQJh\hEJOJQJh\hEJ5OJQJh\hEJ5CJ OJQJh\hEJ56CJ OJQJR L N   4 6  l ($ S87d1$`7a$gd($ S7d1$]`7a$gd( S71$^`7gd( S71$`7gd | ~ ȴv^F/-h\h'q56CJOJQJ\aJmHsH.h\hOj56OJQJaJmHnHsHtH.h\hEJ56OJQJaJmHnHsHtHh\hOj5OJQJ\"h\hEJ56CJOJQJaJ:jh\h)#56CJOJQJUaJmHnHsHu&h\hEJ56CJ OJQJmH sH h\hEJ56CJ OJQJh\hEJ6CJ OJQJh\hEJOJQJh\hEJOJQJmHsH &*q$ Smdh$1$If^m`a$gd[$ S"dh$1$If`"a$gd'q$ S$Ifgd[$ S7dh1$`7a$gd$ S7dh`7a$gd( S71$`7gd($ S7d1$`7a$gd $&(*,:<ѻn\\\J;h\hOjCJOJQJaJ"h\hOj56CJOJQJaJ"h\h$WW56CJOJQJaJ"h\h)#5CJOJQJ\aJ"h\hEJ56CJOJQJaJ%h\hOj56CJOJQJ\aJ*h\hOj56CJOJQJaJmHsH*h\hEJ56CJOJQJaJmHsH-h\hOj56CJOJQJ\aJmHsH-h\hEJ56CJOJQJ\aJmHsH*,<sV$ Smdh$1$If^m`a$gd[$ Sdh$Ifa$gd[$ Sdh$1$Ifa$gd[dkd$$IflFI#%hMy.&6    4 laytnvzsV$ Smdh$1$If^m`a$gd[$ Sdh$Ifa$gd[$ Sdh$1$Ifa$gd[dkd$$IflFI#%hMy.&6    4 laytntvxz|Vfjlnrtv~  нߛ߽нxfPf*h\hEJ56CJOJQJaJmHsH"h\hEJ56CJOJQJaJ$hWHfhOjCJOJQJaJmH sH hWHfCJOJQJaJmH sH h\h'qCJOJQJaJ$h\hOjCJOJQJaJmHsH$h\hEJCJOJQJaJmHsHh\hOjCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ"h\hOj5CJOJQJ\aJz|lntwZZ$ Smdh$1$If^m`a$gd[$dh$Ifa$gd[$ Sdh$1$Ifa$gd[dkd$$IflfFI#%hMy.&6    4 laytL(tvsV$ Smdh$1$If^m`a$gd[$ Sdh$Ifa$gd[$ Sdh$1$Ifa$gd[dkd$$IflFI#%hMy.&6    4 laytntW$ Smdh$1$If^m`a$gd[ S$If`gd'q Sdh$1$If]gd$tdkd$$IflFI#%hMy.&6    4 laytn`bfhlnʸܦvhVD#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\h'q5OJQJaJmH,sH,h\hEJ5OJQJaJh\hEJCJOJQJaJ"h\hOj5CJOJQJ\aJh\hOjCJOJQJaJ#h\hOj6OJQJaJmH,sH,#h\hL(6OJQJaJmH,sH,#h\h9 )6OJQJaJmH,sH,#h\hEJ6OJQJaJmH,sH,"h\h)#5CJOJQJ\aJuX;$ Smdh$1$If^m`a$gdWHf$ Smdh$1$If^m`a$gd[ S$If`gd[$ Sdh$1$Ifa$gd[dkd$$IflFI#%hMy.&6    4 laytnJLRTXZ`b˻އygygygygyUC˻#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\h'q5OJQJaJmH,sH,#h\hms5OJQJaJmH,sH,h\hEJ5OJQJaJh\hOjCJOJQJaJ"h\hOj5CJOJQJ\aJ$hWHfhoCJOJQJaJmH sH hWHfCJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmHsHh\hEJCJOJQJaJ#h\hOj5OJQJaJmH,sH,y\?$ Smdh$1$If^m`a$gdWHf$ Smdh$1$If^m`a$gd[ $If`gd[$ Sdh$1$Ifa$gd[dkd $$IflFI#%hMy.&6    4 laytnFLuX$ Smdh$1$If^m`a$gdWHf J $If`gd[$ Sdh$1$Ifa$gd[dkd$$IflFI#%hMy.&6    4 laytn@BDFHJLNPvx߻scM7+h\h'q5OJQJaJmHnHsHtH+h\hEJ5OJQJaJmHnHsHtHh\hOj5CJOJQJaJ"h\hOj5CJOJQJ\aJ$hWHfhOjCJOJQJaJmH sH hWHfCJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmHsH#h\hOj5OJQJaJmH,sH,#h\h'q5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,h\hOjCJOJQJaJ LNPoR$ Smdh$1$If^m`a$gdWHf$ S"$If`"gd$ S7dh$1$If`7a$gd[dkd$$IflFI#%hMy.&6    4 laytnxӽn\L66+h\hEJ5OJQJaJmH,nHsH,tHh\hOj5CJOJQJaJ"h\hOj5CJOJQJ\aJ'hWHfhOj5CJOJQJaJmH sH !hWHf5CJOJQJaJmH sH 'h\hEJ5CJOJQJaJmHsH+h\hOj5OJQJaJmHnHsHtH+h\hEJ5OJQJaJmHnHsHtH+h\h'q5OJQJaJmHnHsHtH+h\h5OJQJaJmHnHsHtH oR$ Smdh$1$If^m`a$gdWHf$ S"$If`"gd$ S7dh$1$If`7a$gd[dkd$$IflFI#%hMy.&6    4 laytnJXZ`d  HJPR̼}}nnn}}}}bbnSh\hTCJOJQJaJhdCJOJQJaJh\hPCJOJQJaJhCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ"h\hEJ56CJOJQJaJ"h\hOj5CJOJQJ\aJh\hOj5CJOJQJaJhWHf5CJOJQJaJh\hEJ5CJOJQJaJ+h\hOj5OJQJaJmH,nHsH,tH    x$ S7`7a$gdP$ S7dh`7a$gddkd$$IflFI#%hMy.&6    4 laytn "*4X89:;<:>@?j@CH4I J|KLrM*NOPQNWX$ S7dh`7a$gdP$ S7`7a$gdPR\^fhpr|~.046:<@B*,8:@BZ\prh"CJOJQJaJh\hTCJOJQJaJh>CJOJQJaJhdCJOJQJaJh\hPCJOJQJaJhCJOJQJaJh{wCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ;248:>@LNRTnpvx~"$.068@Bbdxzh\hTCJOJQJaJhCJOJQJaJh>CJOJQJaJh\hPCJOJQJaJh\hH0CJOJQJaJh"CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ?"$>@TVnp  " "!$!*!,!2!4!@!B!!!!!""$"&"*","2"4">"@"R"T"""""""2#4#T#V#b#d##### $$$$hpCJOJQJaJh\hPCJOJQJaJhCJOJQJaJh\h[cCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh"CJOJQJaJE$*$,$t$v$$$$$$$$$$$$$%%"%$%&%.%2%F%H%V%X%f%h%~%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%&&Z&\&`&b&f&h&v&x&&&&h\hyCJOJQJaJh\hH0CJOJQJaJhCJOJQJaJhpCJOJQJaJh\h[cCJOJQJaJh\hPCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ>&&&&&&&&&&&&&&&&&& ''''''''''''''''r(t((((((() )))) )*J*********R+h\hEJ5CJOJQJaJh\h[cCJOJQJaJh^CJOJQJaJh\hyCJOJQJaJhpCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\hPCJOJQJaJ:R+T+^+`+h+j+x+z+++++++++++,,.,0,\,^,v,x,,,,,,,,,,,- -*-,-2-4-B-D-F-J-L---......0.2.R.T.r.t.v....廣hu>CJOJQJaJhCJOJQJaJhi[ICJOJQJaJh\hyCJOJQJaJh\hPCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\CJOJQJaJ@............//$/&/*/,/2/4/B/D/////////L0N0T0V0f0h0n0p0|0~0000011111111\2`222222233D4F4h\h[cCJOJQJaJh3RCJOJQJaJh _@CJOJQJaJh\hyCJOJQJaJh\hPCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJhCJOJQJaJ?F4H445f5h5n5p5 6 666d7f7l7n77777777888888@9B9H9J9P9R99999<<><B<D<==>>>>??j@@@@@A AAAA"A$AAAhSCCJOJQJaJh\h[cCJOJQJaJh\hPCJOJQJaJ"h\hEJ56CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\hyCJOJQJaJAAAAAAAAA BBB B*B,B>B@BLBNBTBVBZB\BlBnBBBBBBBBBBCCCCBDfDhDlDnDDEEEEEFF F"F8F:F>F@FFFFFpGrGGGHHJHPHRHHHI"h\hEJ56CJOJQJaJh\hPCJOJQJaJhSCCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h[cCJOJQJaJFIIIIBKDKLL LLNNPORO,P.P4P6P>Q@QzQ~QQQQ.RRR*S,S0S2SSSSSSStTvTzT|TTTUUUUUUUUUUVVXVVVVVWWNW|WWWXXXNYPY"h\hEJ56CJOJQJaJh\hPCJOJQJaJh\h[cCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h;CJOJQJaJFXNYPYYY|cgxP\F. r-C$7dh`7a$gd$ S7dh`7a$gd$ S7dh`7a$gdPYYZZP\R\\\\\]]]]]]]]^^^^^`_b_f_h____`````aaDaFaJaLaaaaabbc cdddddߵߵߦߦߦߦߦߦߦߦߗߗߗߦ߈h\h?q)CJOJQJaJh\h6MCJOJQJaJh\hCJOJQJaJh\h/LCJOJQJaJhlCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ"h\hEJ56CJOJQJaJ5dd@eBeHeJexfzf0g2ghhhh iiii&i(i@iBiTiVi\i^i|i~iiiiiiiiiiijjjjjj&j(j`jbjjjljnjzj|jjj(k*kTkVkhkjkzk|kkkkkkkkkkkkkhfCJOJQJaJh\h6MCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJhlCJOJQJaJJkkkkkkl ll l&l(l.l0l@lBlTlVlplrlvlxlzlmmmmVnXn\n^n~nnnnnnnnnnPoRoooooooppqqqqqqvrxrrrrrrrrrssǸhlCJOJQJaJh\h6MCJOJQJaJh\hwCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJhCJOJQJaJDsssssssssssssJtLttttttttttttttu&u(u4u6uNuPuZu\urutuuuuuuuuuuuuuuuvvFvHvLvNvvvvv*w,w0w2wFwHw`wbwrwtwwwhlCJOJQJaJhCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hgCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJJwwwwwwwwwwwFxHxvxxxxx(y*y2y4yjylyxyzyyyyyyyyyyyzz2z4zz@zDzFzRzTzbzdztzvzzzzzzz,{.{֠h\hCJOJQJaJh\hHCJOJQJaJhCJOJQJaJhlCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hgCJOJQJaJhCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ9.{0{2{{{{{{{{{$|&|,|.|||||B}D}J}L}}}}}~~~~~~~~~~248:>@lnrtָhlCJOJQJaJh\h[0CJOJQJaJh\hICJOJQJaJh\hCJOJQJaJh\hgCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJhCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ7̀΀ bdvxʂ̂ 24DFTV\^lnĄƄ:<@B`bfh&(:<BDh\hfQ/CJOJQJaJh\h{\cCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJhlCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh8dCJOJQJaJDȋʋ܋ދZ\`btv.08:BDLN`bfhč΍Ѝ `b.0h\h BCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJhAQCJOJQJaJhlCJOJQJaJh8dCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\hfQ/CJOJQJaJ?ΏЏޏ^`jlJLVXfh(*24DFhjԓ֓ h4XCJOJQJaJh\hv{CJOJQJaJh\h BCJOJQJaJhGlCJOJQJaJhlCJOJQJaJhAQCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ@ <>TV”Ȕʔjlpr$&24FHTV`bXZjl*,FHbdh\h mCJOJQJaJh\hWjCJOJQJaJh\hgCJOJQJaJh\h BCJOJQJaJh"8:PRRT`bhjprz|Z\`b "*,"$(*68>@hjpr 46:<ԧ֧h\h&CJOJQJaJh\hhCJOJQJaJh\hzCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hVCJOJQJaJh2䴳ϴE䴳ϴhCJOJQJaJJƻȻڻܻ,.8:HJ¼мҼ $&HJTVfh@BjlhCJOJQJaJh\hj3CJOJQJaJh CJOJQJaJh\hgCJOJQJaJh\h>2䴳ϴ3䴳ϴE䴳ϴ?ƿȿؿڿ,.:<HJNRXZ 24NPVX h\hj3CJOJQJaJh\hgCJOJQJaJh\h>W2CJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh CJOJQJaJB>46:<bd RTZ\^ĵh\h9CJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hgCJOJQJaJh\hj3CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h>2䴳ϴ46:<@BVX\^24:<HJPRfh0h\hQ-gCJOJQJaJh\hgCJOJQJaJhlCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\h9CJOJQJaJh\h>2䴳ϴE䴳ϴ<02<>(*FHLNRT248:hjpr "(*⩸h\h 2CJOJQJaJh\hDCJOJQJaJh\hpCJOJQJaJh\hl6CJOJQJaJhlCJOJQJaJh\hQ-gCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJ6dfjldfjlntvXZ`bhl jlrt"$(*@B.hlCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hl6CJOJQJaJh\h 2CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJE.046HJjl~ .0prxzxzTVprvx vx~.h\h~CJOJQJaJhlCJOJQJaJh\hN CJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\hYDCJOJQJaJ@.046lnrtxzPR  8:>@ JLJLPR"$*,TV*,Z\h\h~giCJOJQJaJh\hW CJOJQJaJh\h#FCJOJQJaJh\h7#CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h^CJOJQJaJAprh j n p       v x ~      R T X Z       @BFH8:PRh\h6CJOJQJaJh\higCJOJQJaJh\h b8CJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\h~giCJOJQJaJh\h#FCJOJQJaJh\hW CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ5hjnp &(,.Z\`b~`qq%h\h-B*CJOJQJaJph%h\hEJB*CJOJQJaJphh\hoCJOJQJaJh\h-CJOJQJaJh\h~giCJOJQJaJh\h6CJOJQJaJh\h{gCJOJQJaJh\higCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ,`blnrtLNTXFHLNٳٳ٣ٳٳٔvh\h#nCJOJQJaJh\h-CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJhlB*CJOJQJaJph%h\h-B*CJOJQJaJph%h\h0B*CJOJQJaJph%h\hEJB*CJOJQJaJph%h\hoB*CJOJQJaJph) <>BDp r v x ~        $!&!!!""""n"p"v"x"""##6#8#>#@#T#V#Z#\###j$l$%h\h0CJOJQJaJh\hn&CJOJQJaJhlCJOJQJaJh\hcCJOJQJaJh\h#nCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\hnH;CJOJQJaJ6%%%%%"&$&&&&&&&&&''''((((2(4(8(:(V(X((())****2+4+8+:+++,,,,..@0h\h;{CJOJQJaJh\h{>CJOJQJaJhlCJOJQJaJh\h0CJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\h#nCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h)!CJOJQJaJ1@0B0F0H000111122"2$2222222344455j5l5t5v55555566666667 7$7&77777888899999698999999h\h#nCJOJQJaJh\h)!CJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\h|CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h~giCJOJQJaJA99r:t:z:|:::::: ;";0;2;;;;;f<h<n<p<<<========>>>>?????@ @$@&@2@4@:@<@@@@@pArAvAxAAAAA"B$B(B*Bh\h[CJOJQJaJh\h6:yCJOJQJaJh\h#nCJOJQJaJh\h~giCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h)!CJOJQJaJA*BBBBBBBBBhCjCnCpCtCvC2D4D8D:DFFFFFFvHxHHIIIJJJJrKtKKKKK:L]B]D]]]]]]]^^d^f^j^l^^^^^_h\hpCJOJQJaJh\h~giCJOJQJaJh\hfoCJOJQJaJh\hHCJOJQJaJh\hv PCJOJQJaJh\hCCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJhlCJOJQJaJ6_ _(_*_B_D_H_J_``2a4abbbbbcdcdddd e ePeReXeZeeeeeeeffffgggggggg8h:h>h|||h\hCCJOJQJaJh\h~giCJOJQJaJh\hg@CJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\hv PCJOJQJaJhlCJOJQJaJh\hpCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\hfoCJOJQJaJ0>h:@DF(*xz"$XZ`btvh\hv PCJOJQJaJh\hHCJOJQJaJh\hg@CJOJQJaJh\h rCJOJQJaJh\h#nCJOJQJaJh\hiACJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h~giCJOJQJaJ5"$<>ىʊ<>BDЋҋRTZ^ čȍʍLN0268ސh\hv PCJOJQJaJh\h#nCJOJQJaJh\hoCJOJQJaJh\h~giCJOJQJaJh\hg@CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ?|~tv (*dfΗЗԗ֗(*fhln  qq^^qqq^%h\hAfB*CJOJQJaJph%h\hVRB*CJOJQJaJph%h\hEJB*CJOJQJaJphh\hAfCJOJQJaJh\hLCJOJQJaJh\hVRCJOJQJaJ"h\hEJ56CJOJQJaJh\hp*CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh{CJOJQJaJ$ 028:JLPR؝ڝrtxz젍zzgggggg$h\h:5B*OJQJaJph$h\h(`5B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph%h\hVRB*CJOJQJaJph%h\hLB*CJOJQJaJph%h\hAfB*CJOJQJaJph%h\hEJB*CJOJQJaJph(jtP(d#$$$>0F$77$77$77$ĞğƟ٠ڢ46<>֤ؤޤBD|~JLRTZ\¦ĦȦʦXZ`bfڰڝڝڰڝڝڰڝڰڝڰڰڰڝڝڰڝڝ$h\h15B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph,h\hEJ5B*OJQJaJmHphsH$h\hEJ5B*OJQJaJph$h\h:5B*OJQJaJph>fhnp TV,.46@B~"$*,.46įƯ\^ҲԲزڲ~ڰڝڰڰڰڰڰڝڝڝڝڰڝڝڝڝڝ$h\hX5B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph,h\hEJ5B*OJQJaJmHphsH$h\hEJ5B*OJQJaJph$h\h15B*OJQJaJph>"$,.Ĵƴ^`fhҵԵFH@Bηзpr lnrt$&24ּؼ$h\hg5B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph,h\hEJ5B*OJQJaJmHphsH'h\hEJ5B*H*OJQJaJph$h\hX5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph6Z\bd"$VX^`xz<>z| "(*:<@BXZr,h\hS5B*OJQJaJmHphsH&hs5B*OJQJaJmH phsH $h\hS5B*OJQJaJph$h\h*5B*OJQJaJph,h\hEJ5B*OJQJaJmHphsH$h\hVR5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph,.0 JLprvx|~$&*,`bhڰڜڅڅڅڅڅڅڅڅ,h\hp5B*OJQJaJmH phsH &hs5B*OJQJaJmH phsH ,h\hEJ5B*OJQJaJmHphsH$h\hS5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph4hjnp(*ln  &(,.\^bdjl|~,.24dfگڜڜڜگڜڜ$h\hS5B*OJQJaJph&hs5B*OJQJaJmH phsH ,h\hp5B*OJQJaJmH phsH $h\hEJ5B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph=8:>@FHNP(*02&(02hjnp 퉳v$h\h:f5B*OJQJaJph,h\hp5B*OJQJaJmH phsH $h\hVR5B*OJQJaJph&hs5B*OJQJaJmH phsH $h\hS5B*OJQJaJph$h\h; w5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph.*,RT02 ln,.24>@|~$h\hVR5B*OJQJaJph&hs5B*OJQJaJmH phsH ,h\hp5B*OJQJaJmH phsH ,h\hEJ5B*OJQJaJmHphsH$h\h:f5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph4"NPVX"$^`df<>tvz|ֿn[[$h\hVR5B*OJQJaJph$h\h4,5B*OJQJaJph&hs5B*OJQJaJmH phsH ,h\hp5B*OJQJaJmHphsH$h\h. 5B*OJQJaJph,h\h. 5B*OJQJaJmHphsH,h\hEJ5B*OJQJaJmHphsH$h\hEJ5B*OJQJaJph# $vx|~VX^`NPVX&(|~ 68VX\^ڰڙ,h\h!Gq5B*OJQJaJmHphsH,h\hp5B*OJQJaJmH phsH $h\hVR5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph$h\h4,5B*OJQJaJph< BDz|$&TVZ\jlrtv>@FJڰڰڰðڰڅڅڙڙڰڰڙڰڅڅڙڰ&hs5B*OJQJaJmH phsH ,h\hp5B*OJQJaJmH phsH $h\hgS5B*OJQJaJph,h\h!Gq5B*OJQJaJmHphsH$h\hEJ5B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph4 8:@Dbdhj @B246@DFLNz 킬,h\h!Gq5B*OJQJaJmHphsH$h\hVR5B*OJQJaJph$h\hWo5B*OJQJaJph,h\hp5B*OJQJaJmHphsH,h\hEJ5B*OJQJaJmHphsH$h\hEJ5B*OJQJaJph2z |       ( , 2 4 D F      f h l n             > @     xzrtڴǴڝڝڝڝڝڝڝڝڝڝڝڴ,h\hp5B*OJQJaJmH phsH $h\h&5B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph$h\h5B*OJQJaJph9NPVX@B.06:   "PRVXlntvTٳٳٜٳٳٳٳٜٳٳٳٳٳم,h\hp5B*OJQJaJmH phsH ,h\hEJ5B*OJQJaJmHphsH$h\h&5B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph&hs5B*OJQJaJmH phsH 4TVZ\bdfjl &(24vxPRVڰڙڅڅڙڅڙrrڙڅڅڙڙ$h\hf5B*OJQJaJph&hs5B*OJQJaJmH phsH ,h\hp5B*OJQJaJmH phsH ,h\hEJ5B*OJQJaJmHphsH$h\hys5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph,VX24  !!! !:"<"T#V#\#^#v#x###$$$&ڰڰڙtbSh\hEJCJOJQJaJ"h\hF56CJOJQJaJ"h\hEJ56CJOJQJaJ$h\hEJCJOJQJaJmHsH,h\hEJ5B*OJQJaJmH phsH ,h\hp5B*OJQJaJmH phsH $h\hf5B*OJQJaJph$h\hEJ5B*OJQJaJph$h\hVR5B*OJQJaJph&&|'~'h)j)))* *<*>***********F+H+N+P++++++,,,,,,,,0-2-F-H-N-P-----b.d.j.l.|.~.../ ///////00h\hCJOJQJaJhsCJOJQJaJh\hFCJOJQJaJh\h#nCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\hpCJOJQJaJB01122222222333355 5555555555@6B666662747777777888888f9h9l9n999:::hsCJOJQJaJh\hFCJOJQJaJh\hpCJOJQJaJh\h5CJOJQJaJh\hkUCJOJQJaJh\hfCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ7:::;;2<4<<<><d<f<*=,=2=4=|=~=========>>>>n>p>t>v>z>|>>>>>>?????,?.?b?d?j?l?????@@l@n@@@@@AAAӵөөӵӵӵӵөhsCJOJQJaJh\hFCJOJQJaJh\hpCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h5CJOJQJaJh\h }WCJOJQJaJAAAAnBpBtBvBxB|B~BCCCCCCCCCCZD\DdDfDzD~D E EEEEEEEEEEEEEEEEExFzFGG G GGGHHJHHHIIIIIIII,J.JJӵӵӵөӵhsCJOJQJaJh\h1CJOJQJaJh\hpCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\hFCJOJQJaJh\hD#CJOJQJaJBJJJJMMMM:NThUjUpUrUNWPW X"XXXXX(Y*YYY\\\\]]^^0_2_6_8_t`v` aa$h\h!GqCJOJQJaJmH sH h\hrCJOJQJaJh\hFCJOJQJaJhsCJOJQJaJh\h~ >CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\hpCJOJQJaJ;jZ^chFqs0wԎ֎dfn¤>z $  S7`7gd$ S7`7a$gd$7dh`7a$gdaaaaaaaaaRbTbXbZbbbbbcc:cd@dfff fFgHgXiZi^i`iii,k.kkkllmmmjnlnnh\h`CJOJQJaJh\h.CJOJQJaJh\hpCJOJQJaJh\hFCJOJQJaJhsCJOJQJaJh\hrCJOJQJaJh\h!GqCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ0nn p pppppqqqqrr s"s8s:s.t0ttttttttwwwwVxXxxxxxxxyyyy8z:z>z@zzz~{{ |"|||⚵h\h!GqCJOJQJaJh\hFCJOJQJaJhsCJOJQJaJh\h@dCJOJQJaJh\h#nCJOJQJaJh\hpCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h68CJOJQJaJ6|||`}b}n}p}~~~~~~DFLNRTrtxz "8:@BDz|.0ƃȃLh\h#nCJOJQJaJhsCJOJQJaJh\h!GqCJOJQJaJh\hpCJOJQJaJh\hj!CJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJBLNRTXZ  :<BDކ~BDHJz|"$(*Z\ƋȋȍʍfhsCJOJQJaJh\h~CJOJQJaJh\hpCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJh\h#nCJOJQJaJFfhҎԎ֎dfԑ,.H>ٕĕڳ昊XXXs5Oϴ#5Oϴ#E5Oϴ;6,5OϴE5OϴEϴE6Oϴ#E6Oϴ,,~䴳ϴE䴳ϴ䴳ϴ"ĕƕĖ48ڗܗޗ:<>:<@BXZ"$*,68<>՚ܚ24țʛڜԜȜs5OϴE5Oϴ;6,5OϴȜʜΜМ$&<>BFҝԝ@BHJNPžƞȞbdjlŸğ$& ĠҠԠRTZ\>@Fh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJh\h5OJQJaJTFHTVZ\(* *.46:<XZ`bLNTV$&ħƧ $&\^dfh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJh\h5OJQJaJTԨ֨Щҩ֩ةک "&(LNRTnptvz||~RTbdƬȬάЬ|#h\hEJ5OJQJaJmHsH#h\h`5OJQJaJmHsHh\h5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJ?dfjlʮ̮ҮԮ  `blnz|&(.0DF°԰ְڰܰTVZ\~ߵߵh\ho5OJQJaJh\h5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH G"$²ƲȲtvz|:<ƴʴ $&68`b hj HJNP\^hXo5OJQJaJmH sH h\hwn5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJaJh\h5OJQJaJA^dhln.046PRVXBDJLPRvx PR@B#h\hW5OJQJaJmH sH h\hwn5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJMBFHln ½DFJLNTVx|ΠРԠ֠"$RTZ\ҡ£ģ̣Σңԣڣܣ,.XZdf#h\hEJ5OJQJaJmHsHh\hwn5OJQJaJUh\h;6,5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJaJEyilYn arqumentlYr material ehtiyatlar1ndan sYmYrYli istifadY olunmas1n1n vY onlara qYnaYt edilmYsinin zYruriliyini vY iqtisadi YhYmiyyYtini kifayYt qYdYr xarakterizY edir. Yeri gYlmi_kYn xsusi vurulamaq laz1md1r ki, lkYmizcY ma_1nqay1rma mYhsulunun Ysas istehlak1s1 say1lan neft vY qaz sYnayesi mYssisYlYrindY mYhsulun (i_ vY xidmYtlYrin) maya dYyYrindY material mYsrYflYrinin xsusi Ykisi 35 faiz tY_kil edir. MYhz buna grY dY neft vY qaz sYnayesi mYssisYlYrindY material mYsrYflYrinin uotunun tY_kilinY xsusi diqqYt yetirilmYsi tamamilY qanunauyun vY mYntiqi grnr. MYlumdur ki, ma_1nqay1rma sYnayesi mYssisYlYrindY material mYsrYflYri mxtYlif YlamYtlYr zrY (I. 0stehsal prosesindYki funksional roluna vY tYyinat1na grY; II. materiallar1n texniki xassYsinY grY) qrupla_d1r1l1r. 0stehsal prosesindYki funksional roluna vY tYyinat1na grY material resurslar1 Ysas vY kmYki olmaqla iki yerY blnr. Qeyd etmYk laz1md1r ki, ma_1nqay1rma mYssisYlYrindY uotun tY_kili zaman1 kmYki materiallar1 Ysas materiallardan ay1rmaq xeyli Ytinlik trYdir. ZYnnimizcY, belY bir vYziyyYt istehsal prosesindY metal vY digYr Ysas materiallar1n ox zaman hYm dY kmYki material kimi i_lYdilmYsi ilY izah oluna bilYr. Ayd1nd1r ki, ayr1ca pozisiya zrY gstYrilYn yanacaq z cinsi tYrkibinY grY kmYki material hesab olunur. Lakin, tYcrbYdY yanaca1n makroiqtisadi YhYmiyyYti nYzYrY al1naraq, onun maddi qiymYtlilYrin ayr1ca qrupu zrY uota al1nmas1 mYqsYdYuyun say1l1r. BtvlkdY gtrdkdY, material ehtiyatlar1 istehsal prosesindYki funksional roluna vY tYyinat1na grY a_a1dak1 bloklar zrY tYsniflY_dirilir: 1)xammal vY materiallar; 2)sat1n al1nm1_ yar1mfabrikatlar vY komplektlY_dirici mYmulatlar, konstruksiyalar vY detallar; 3)yanacaq; 4)tara vY tara materiallar1; 5)ehtiyat hissYlYri; 6)sair materiallar; Qeyd etmYk laz1md1r ki, fYaliyyYtini yrYndiyimiz mYssisYdY mhasibat uotunun hesablar plan1na mvafiq olaraq yuxar1da sadalanan qruplardan hYr birinin uotu 201 Material ehtiyatlar1 hesab1n1n ayr1-ayr1 subhesablar1 zrY tY_kil olunur. Bu zaman, xammal vY materiallar blokuna istehsal edilYn mYhsulun tYrkibinY daxil olub, onun Ysas1n1 tY_kil edYn qara vY Ylvan metallar, elYcY dY mYhsul (i_ vY xidmYtlYr) istehsal etmYk n zYruri komponent say1lan digYr materiallar daxil edilir. Sat1n al1nm1_ yar1mfabrikatlar vY komplektlY_dirici mYmulatlar, konstruksiyalar vY detallar subhesab1 kooperasiya qaydas1nda ba_qa mYssisYlYrdYn al1nm1_ vY haz1r mYhsulu komplektlY_dirmYk n istifadY olunan detal1n, qov_a1n vY mYmulatlar1n tYdarkn uota almaq mYqsYdilY tYtbiq olunur. Yanacaq subhesab1nda hYm texnoloci mYqsYdlYr vY hYm dY tYsYrrfat ehtiyaclar1 n sYrf olunan yanacaq uota al1n1r. Yeri gYlmi_kYn, xsusi vurulamaq laz1md1r ki, enerji mYsrYflYrinY texnoloji, hYrYkYtverici, q1zd1r1c1 vY digYr tYsYrrfat ehtiyaclar1na sYrf edilYn sat1n al1nm1_ btn nv enerji daxil edilir. MYlumdur ki, ma_1nqay1rma mYssisYsinin z qurular1 vasitYsilY istehsal etdiyi elektrik enerjisi, buxar, su, s1x1lm1_ hava, hYminin sat1n al1nan enerjinin transformasiyas1 vY istifadY olunan yerlYrY trlmYsi ilY YlaqYdar xYrclYr sat1n al1nm1_ enerjinin dYyYrinY daxil edilmir vY mvafiq xYrc maddYlYrindY Yks etdirilir. Ehtiyat hissYlYri blokunda avadanl1qlar1n khnYlmi_ detallar1n1 dYyi_dirmYk n istifadY olunan komponentlYr uota al1n1r. TYsnifatdan grndy kimi, yanacaq vY ehtiyat hissYlYrinin kmYki material olmalar1na baxmayaraq, onlar1n uotu xsusi subhesablarda tY_kil olunur. ZYnnimizcY, kmYki materiallar say1lan yanacaq vY ehtiyat hissYlYrinin uotunun ayr1ca xsusi subhesablarda apar1lmas1 onlar1n istehsal olunmu_ ma_1nqay1rma mYhsulunun maya dYyYrindY byk xsusi Yki tY_kil etmYsi ilY bal1 ola bilYr. Qeyd etmYk laz1md1r ki, ma_1nqay1rma sYnayesi mYssisYlYrindY mxtYlif nvl, ll vY markal1 materiallardan istifadY olunur. MYsYlYyY bu prizmadan yana_d1qda, material resurslar1n1n texniki xassYsinY vY parametrlYrinY grY qrupla_d1r1lmas1 vY tYsniflY_dirilmYsi obyektiv zYrurYtY evrilir. FikrimizcY, materiallar1n texniki xassYlYrinY grY qruplara, yar1mqruplara, nvlYrY vY markalara blnmYsi analitik uotun sYmYrYli tY_kili n mhm YhYmiyyYt kYsb edir. Daha mfYssYl _YkildY materiallar qara metala, Ylvan metala, maye yanacaa vY s. ayr1l1r. MYhz buna grY dY, masir _YraitdY ma_1nqay1rma sYnayesi mYssisYlYrindY ehtiyatlara qYnaYt problemini kompleks _YkildY hYll etmYk mYqsYdilY istehsal1n hYcmi haqq1nda mYlumatlar vY onun tY_kili sYviyyYsinin yax_1la_d1r1lmas1 n nYzYrdY tutulmu_ tYdbirlYr nYzYrY al1nmaqla, material resurslar1n1n texniki cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ normalar1 hesablan1b tYyin edilir. Ayd1nd1r ki, istehsal prosesindY istifadY edilYn xammal, material vY yanaca1n natural mYsrYf normalar1na YsasYn dYyYr ifadYsindY xYrc normalar1 mYyyYn olunur. FikrimizcY, material ehtiyatlar1ndan istifadYnin sYmYrYliliyini yaln1z onlar1n mYhsul (i_ vY xidmYtlYr) vahidinY sYrf edilYn ktlYsinin azalmas1 ilY qiymYtlYndirmYk metodoloji vY praktiki cYhYtdYn dzgn deyildir. Burada mumi daxili mYhsulun vY ya milli gYlirin hYr pul vahidinY d_Yn YmtYY-material qiymYtlilYrinin nisbi azalmas1n1n nYzYrY al1nmas1 vacib _YrtlYrdYn biri hesab olunur. Masir _YraitdY ma_1nqay1rma sYnayesi mYssisYlYrindY material ehtiyatlar1n1n istehsal prosesindYki funksional roluna vY texniki xassYsinY grY dzgn tYsnifat1 onlar1n analitik vY sintetik uotunun sYmYrYli tY_kilinY bilavasitY tYsir gstYrir. MYlumdur ki, mYssisYnin anbar1nda materiallar1n e_idlYri zrY yaln1z miqdar uotu apar1l1r vY bu zaman hYr bir nomenklatur nmrYsi zrY uot kartokalar1n1n haz1rlanmas1 mYqsYdYuyun say1l1r.Bu kartokalar reyestr zrY materiallar1n miqdar1 vY qeydiyyat1 gstYrilmYklY anbardara verilir vY onlar nomenklatur nmrYlYri zrY kartotekada yerlY_dirilir. Qeyd etmYk laz1md1r ki, kartokalarda materiallar1n hYrYkYtinY dair qeydlYr ilkin sYnYdlYrY YsasYn maddi-mYsul _YxslYr tYrYfindYn e_id vY miqdar ifadYsindY icra edilir vY hYr dYfY apar1lm1_ YmYliyyatdan vY ona uyun qeyddYn sonra mvafiq surYtdY konkret e_iddYn olan material zrY yeni miqdar qal11 1xar1l1r. MntYzYm surYtdY, lakin bir hYftYdYn gec olmayaraq mhasibat1n material _bYsinin i_isi ilkin sYnYdlYrin dzgn rYsmiyyYtY sal1nmas1n1, anbar1n e_id uot kartokalar1nda edilYn qeydlYrin tam vY dzgn olmas1n1 yoxlay1r vY onu z imzas1 ilY tYsdiq edir. Yaln1z bundan sonra anbardar mYdaxil vY mYxaric sYnYdlYrini reyestr zrY mhasibata tYhvil verir. Bundan ba_qa o, hYr ay1n 1-i n anbar uotunun mYlumatlar1na YsasYn hYr bir material1n nomenklatur nmrYsini, ad1n1 vY miqdar1n1 zndY birlY_dirYn qal1q siyah1s1 tYrtib edir vY mhasibata gndYrir. Ayd1nd1r ki, mYssisYnin mhasibatl11nda bu siyah1dan qal1qlar1n uotu cYdvYllYrinin tYrtibi n istifadY olunur. FikrimizcY, uotun bu qaydada tY_kili materiallar1n nvlYr zrY uotunun mhasibat uotu ilY YlaqYsinin yaranmas1na sYbYb olur. Grndy kimi, fYaliyyYtini yrYndiyimiz ma_1nqay1rma sYnayesi mYssisYlYrindY materiallar1n mYdaxili vY mYxarici haqq1ndak1 mYlumatlar YvvYlcY anbar uotunda Yks etdirilir. MYlumdur ki, mYdaxil vY mYxaric sYnYdlYri anbardar tYrYfindYn reyestrlYrlY birlikdY ertYsi gndYn gec olmayaraq mhasibata verilir. Bununla yana_1 eyni vaxtda sexlYr dY limit kartlar1n1n ikinci nsxYsini mhasibata tYqdim edir vY onlar mYssisYnin mhasibatl11nda anbarlardan al1nm1_ sYnYdlYrlY tutu_durulur. Yeri gYlmi_kYn, qeyd etmYk laz1md1r ki, materiallar1n nvlYr zrY uotunun sYmYrYli tY_kili ehtiyatlar1n operativ qaydada mYyyYn edilmYsi vY fYaliyyYtini yrYdiyimiz ma_1nqay1rma sYnayesi mYssisYlYrindY btn uot sisteminin dzgn qurulmas1 n mhm YhYmiyyYt kYsb edir. Ayd1nd1r ki, ilkin sYnYdlYr i_lYnilmYk n anbardan mhasibata daxil olarkYn mvafiq qaydada yoxlan1l1r vY onlar masir informasiya-kommunikasiya texnologiyalar1n1n kmYyi ilY nomenklatur nmrYlYri, daxil olma mYnbYlYri vY xYrclYnmY istiqamYtlYri zrY qrupla_d1r1l1r. TYcrbYdY materiallar1n analitik uotu onlar1n saxlanma yerlYri vY maddi-mYsul _YxslYr zrY apar1l1r. MYlumdur ki, materiallar1n analitik uotunun mxtYlif variantlar1n1n mvcud olmas1na baxmayaraq, hYmin variantlar iYrisindY Yn mtYrYqqisi operativ mhasibat metodu hesab olunur. SzgedYn metoddan istifadY etdikdY mhasibat aylar zrY bir il mddYtinY materiallar1n qal1q uotu cYdvYlini a1r vY hYmin cYdvYldY qal1q siyah1s1na uyun olaraq hYr ay1n 1-nY materiallar1n natural qal1qlar1n1 Yks etdirir. Daha sonra mhasibat hYmin qal1qlar1 uot qiymYtinY vurur vY hYr bir nomenklatur nmrYsi zrY materiallar1n mumi mYblYini hesablay1r. TYcrbYdY, qal1q uotu cYdvYli anbardak1 miqdar uotu ilY mhasibat1n mYblY uotunun YlaqYlYndirilmYsi mYqsYdilY tYtbiq olunur. BelY bir _YraitdY materiallar1n cYdvYl zrY uot qiymYti ilY qal1q mYblYinin 201 Material ehtiyatlar1 sintetik hesab1n1n qal11na bYrabYr olmas1 Ysas nYzarYtedici moment say1l1r. MYhz buna grY dY, tYcrbYdY belY eyniliyin olmas1 mYqsYdilY uotun jurnal-order formas1nda xsusi registr Material qiymYtlilYrinin hYrYkYti cYdvYli apar1l1r. Ayd1nd1r ki, mYblYlYrin dz gYlmYmYsi yaz1l1_larda sYhvY yol verildiyini gstYrir vY onlar hesabat tYrtib edilYnYdYk lYv olunur. Grndy kimi, materiallar1n uotunun geni_ yay1lm1_ bu variant1 birdYfYlik qeyd prinsipinin ard1c1l surYtdY hYyata keirilmYsini, natural ifadYdY materiallar1n hYrYkYtinin nvlYr zrY uotunun onlar1n saxland11 yerlYrdY mYrkYzlY_dirilmYsini, anbar uotunun mhasibat tYrYfindYn tYsdiq edilmYsini vY anbar uotu ilY operativ mhasibat nYzarYti aras1nda qar_1l1ql1 YlaqYnin yarad1lmas1n1 nYzYrdY tutur. Bu zaman materiallardan dzgn istifadY edilmYsi, onlar1n qorunmas1 zYrindY sistemli mhasibat nYzarYtinin tY_kili vY hYmin nYzarYtin gndYlik, cari vY operativ nYzarYtY evrilmYsi Ysas metodoloji mYsYlY hesab olunur. Xsusi vurulamaq laz1md1r ki, materiallar1n uotunun digYr variantlar1n1n mvcudluuna baxmayaraq, hYmin variantlar1n YmYktutumlu olmas1 onlar1n tYtbiqini xeyli YtinlY_dirir. MYlumdur ki, ma_1nqay1rma sYnayesi mYssisYlYrindY xammal vY materiallardan sYmYrYli istifadY olunmas1, z nvbYsindY, xammal vY materiallara qYnaYt edilmYsinY, habelY, istehsal edilmi_ mYhsulun maya dYyYrinin a_a1 d_mYsinY Ylveri_li _Yrait yarad1r. SYnaye mYssisYlYrindY materiallardan sYmYrYli istifadY edilmYsi zYrindY opreativ nYzarYt normadan kYnarla_malar1n sYnYdlYrlY rYsmilY_dirilmYsi, dYstlY biimin uotu vY inventarizasiya vasitYsilY hYyata keirilir. Eyni zamanda, qeyd etmYk laz1md1r ki, istehsalda materiallardan istifadYnin uotunun digYr sullar1ndan da geni_ istifadY olunur: 1) 0nventar sulu materiallar1n biilmYsi mmkn olmad11, yaxud mYqsYdYuyun hesab edilmYdiyi hallarda, onlar1n nvlYri zrY normadan kYnarla_malar1 mYyyYn etmYk mYqsYdilY tYtbiq olunur. SzgedYn metoddan istifadY etdikdY hYr ay1n YvvYlinY vY ax1r1na istehsalda istifadY olunmam1_ material qal1qlar1n1n sistematik inventarizasiyas1 apar1l1r. Bu zaman ay1n YvvYlinY olan qal1qlar1n zYrinY ay YrzindY ilkin sYnYdlYrY YsasYn sexY daxil olmu_ materiallar YlavY edilir vY yekun rYqYmindYn ay1n sonuna olan qal1qlar 1x1l1r. BelYliklY, balans formulas1ndan istifadY etmYklY apar1lan hesablamalar nYticYsindY materiallar1n nvlYri zrY ayr1-ayr1l1qda faktiki mYsrYflYrin mYblYini mYyyYn etmYk mmkn olur. Daha sonra bu mYsrYflYrlY cari normalar zrY mYsrYflYr mqayisY olunur vY onlar aras1ndak1 fYrq normadan kYnarla_malar1 xarakterizY edir. M_ahidYlYr gstYrir ki, fYaliyyYtini yrYndiyimiz ma_1nqay1rma sYnayesi mYssisYlYrindY normalar zrY mYsrYflYr istehsal edilmi_ mYhsulun (i_ vY xidmYtlYrin) miqdar1n1 hYmin mYhsulun haz1rlanmas1 n nYzYrdY tutulmu_ hYr bir material nvnn mvcud mYsrYf normas1na vurmaqla hesablan1l1r. TYcrbYdY ox vaxt inventar sulunun tYtbiqi zaman1 nqsanlara tYsadf edilir. MYlumdur ki, mYhsul burax1l1_1 zrY plan vY faktiki mYsrYflYr bir-birilY ay YrzindY vaxta_1r1 mqayisY olunmaq YvYzinY (operativ tYhlil), hesabat ay1 ba_a atd1qdan sonra (retrospektiv tYhlil) hYyata keirilir. ZYnnimizcY, belY bir _YraitdY kYnarla_malar1n a_kar edilmYsindY operativlik itir, onlar1n sYbYblYri a1lmam1_ qal1r vY bu da, z nvbYsindY materiallardan istifadY olunmas1nda ba_ verYn nqsanlar1n aradan qald1r1lmas1na bilavasitY mYnfi tYsir gstYrir. 2) NYzYriyyY vY praktikadan mYlumdur ki, materiallardan istifadYnin digYr sulu partiyal1 sul hesab olunur. TYcrbYdY bir qayda olaraq materiallar istehsalata partiyalarla burax1l1r. BelY bir _YraitdY istehsalata burax1lm1_ material qiymYtlilYrinY d_Yn nYqliyyat-tYdark xYrclYrinin mYblYinin dYqiq mYyyYn edilmYsi mhm metodoloji mYsYlY say1l1r. NYhayYt, qeyd etmYk laz1md1r ki, istehsalda materiallardan istifadYnin uotunun sadalanan sullar1n1n keyfiyyYtY zYrYr vurmadan az material sYrf etmYklY daha ox mYhsul istehsal etmYk vY satmaq prinsipinY tabe etdirilmYsi mYqsYdYuyun hesab olunur. FikrimizcY, bu mYqsYdY nail olmaq n mYsYlYnin hYllinY kompleks vY sistemli _YkildY yana_maq daha byk effekt verY bilYr. TYcrbYdYn mYlumdur ki, material qiymYtlilYri sintetik uotda faktiki maya dYyYri ilY Yks etdirilir. Bu zaman materiallar1n faktiki maya dYyYri dedikdY, onlar1n al1_ qiymYti vY nYqliyyat-tYdark xYrclYrinin cYmi ba_a d_lr. MYssisY vY tY_kilatlarda bir qayda olaraq nYqliyyat-tYdark xYrclYrinY a_a1dak1lar aid edilir: a) dYmir yolu nYqliyyat1nda yklYrin da_1nmas1n1n tarif haqq1; b) hYmin nv materiallar1n anbara da_1nmas1 vY xsusi tYdark tY_kilatlar1n1n saxlan1lmas1 xYrclYri; v) materiallar1n yolda xarab olmas1ndan ba_ verYn itkilYr; q) tYchizat orqanlar1n1n saxlanmas1 xYrclYri; TYcrbYdY, bir qayda olaraq material qiymYtlilYri daxil olma yerindYn as1l1 olmayaraq istehsal ehtiyatlar1 hesablar1n1n debetindY, 431 Malsatan vY podrat1lara uzunmddYtli kreditor borclar1, 531 Malsatan vY podrat1lara q1samddYtli kreditor borclar1, 202 0stehsalat mYsrYflYri,244 TYhtYl hesab mYblYlYr hesablar1n1n kreditindY Yks etdirilir. Malsatan vY podrat1lardan daxil olan material qiymYtlilYri (faktiki maya dYyYrilY) 201 Material ehtiyatlar1 (mvafiq subhesablar zrY) hesab1n1n debeti, 431 Malsatan vY podrat1lara uzunmddYtli kreditor borclar1, 531 Malsatan vY podrat1lara q1samddYtli kreditor borclar1 hesablar1n1n krediti kimi mhasibat yaz1l1_1 ilY rYsmiyyYtY sal1n1r. gYr sexin z anbar1 yoxdursa, lakin sYrbYst uot obyektidirsY, onda mYssisYnin anbar1ndan burax1lan material qiymYtlilYri birba_a Ysas istehsalata silinY bilYr. Hesabat ay1n1n sonunda istehsal mYsrYflYri haqq1nda mYlumatlar i_ yerlYrindY istifadY olunmayan xammal vY materiallar1n dYyYri qYdYr dzYli_ (tYshih) edilir. 0stehsalata xammal vY material burax1ld1qda hYmin mYblYY 201 0stehsalat mYsrYflYri,731 Sair YmYliyyat xYrclYri, 711 Kommersiya xYrclYri, 721 0nzibati xYrclYr hesablar1n1n debeti, 201 Material ehtiyatlar1 (mvafiq subhesablar zrY) hesab1n1n krediti kimi yaz1l1_ verilir. MYlum olduu kimi, istehsal prosesindY sYrf edilmi_ xammal vY materiallar1n dYyYrindYn 1x1lan tullant1lar nY qYdYr yuxar1 qiymYtlY qiymYtlYndirilYrsY, onda Ysas mYhsulun (i_ vY xidmYtlYrin) maya dYyYri dY bir o qYdYr a_a1 olar. Ma_1nqay1rma sYnayesi mYssisYlYrindY istehsal sexlYrindYn bu tYyinatl1 materiallar daxil olduqda (mmkn istifadY qiymYti ilY), hYmin YmYliyyat 201 Material ehtiyatlar1 hesab1n1n debeti, 202 0stehsalat mYsrYflYri hesab1n1n krediti kimi mhasibat yaz1l1_1 vasitYsilY z Yksini uotda tap1r. Ayd1nd1r ki, istehsal prosesindY materiallardan istifadY zaman1 bir qayda olaraq normadan kYnarla_malar ba_ verir. TYcrbYdY, yuxar1da nYzYrdYn keirilYn sullar vasitYsilY material nvlYri zrY kYnarla_malar qrupla_d1r1l1r vY mvafiq qaydada tYhlil edilir. FikrimizcY, hYmin metodlardan hYr biri istehsal1n texnologiyas1 vY i_lYnYn materiallar1n xsusiyyYtlYrindYn as1l1 olaraq mYssisYdY sYrbYst sul kimi tYtbiq oluna bilYr. Lakin, mvcud sullar vasitYsilY materiallardan istifadY zrY yaranan kYnarla_malar1 dYqiq qrupla_d1rmaq n mYssisYdY plan, uot vY nYzarYt i_lYrinin yksYk sYviyyYdY qurulmas1 vacib _Yrt hesab olunur. NYzYriyyY vY praktikadan mYlumdur ki, materiallar istehsal prosesindY istifadY olunarkYn normadan kYnarla_malar iki cr hesablan1r: 1) mtlYq ifadYdY kYnarla_ma; 2) nisbi ifadYdY kYnarla_ma; Ayd1nd1r ki, hYr bir mYssisY istehsal1n texnologiyas1na vY materiallar1n xsusiyyYtlYrinY uyun olaraq kYnarla_malar1n mYyyYn edilmYsi sistemini sYrbYst seir. MYssisYnin fYaliyyYtindYn as1l1 olmayan vY keyfiyyYt amili say1lan qiymYt son nYticYdY z tYsirini kYmiyyYt amili, yaxud ba_qa szlY desYk norma amili vasitYsilY biruzY verir. Ona grY dY, masir _YraitdY ma_1nqay1rma sYnayesi mYssisYlYrindY materiallardan istifadY Ymsallar1 vasitYsilY normalar1n mtYrYqqiliyinin mYyyYn edilmYsi aktual bir problem kimi meydana 1x1r. MYlumdur ki, mtlYq ifadYdY normadan kYnarla_man1 hesablamaq n faktiki sYrf edilmi_ material mYsrYfini norma ilY mqayisY etmYk tYlYb olunur. gYr mqayisY nYticYsindY hesablanan kYnarla_ma msbYt olarsa, onda art1q xYrci, mYnfi olarsa qYnaYti gstYrir. Lakin, apar1lan m_ahidYlYr vY ara_d1rmalar gstYrir ki, material resurslar1ndan istifadY zrY nisbi kYnarla_man1n hesablanmas1 qaydas1 bir qYdYr mrYkkYbdir vY ona grY dY z metodikas1na yeni aspektdY yana_ma1 tYlYb edir.AdYtYn, material ehtiyatlar1ndan istifadY zrY nisbi qYnaYti hesablamaq n hesabat dvrndY sYrf olunmu_ materiallar1n faktiki miqdar1ndan hYmin pozisiya zrY mYhsulun (i_ vY xidmYtlYrin) hYcminY grY tYshih edilmi_ plan gstYricisi 1x1l1r vY bu zaman yaranan mYnfi fYrq qYnaYti, msbYt fYrq isY art1q xYrci gstYrir. DemYli, faktiki mYsrYflYrin normativ mYsrYflYrlY mqayisY olunmas1 nYticYsindY normadan kYnarla_malar a_kar edilir, onlar sYnYdlYrlY rYsmilY_dirilir vY uota al1n1r, ba_vermY sYbYblYri vY tYqsirkarlar1 zrY qruplara blnr. ZYnnimizcY, material mYsrYflYri zrY normadan kYnarla_malar bir s1ra amillYrdYn, o cmlYdYn material1n bir nvnn digYri ilY YvYz edilmYsindYn, daxil olmu_ materiallar1n mYyyYn standartlar1n tYlYblYrinY uyun gYlmYmYsindYn vY materiallardan sYmYrYli istifadY olunmamas1ndan irYli gYlY bilYr. BelYliklY, yuxar1da deyilYnlYrdYn a_a1dak1 kimi nYticYlYr 1xarmaq olar: qeyri-monetar cari aktivlYrin uotu metodikas1 bazar iqtisadiyyat1 _YraitindY demYk olar ki, dYyi_ilmYmi_ vY ba_ verYn bYzi czi dYyi_ikliklYr isY praktikada znY geni_ yer tapmam1_d1r; kemi_dYn miras qalm1_ uot sistemi vY qaydalar1 mal-material ehtiyatlar1n1n, bitmYmi_ istehsal1n, gYlYcYk dvrlYrin xYrclYrinin, haz1r mYhsulun uotunun apar1lmas1n1n Ysas bazas1n1 vY metodoloji qaydalar1n1 mYyyYn edir; qeyri-monetar cari aktivlYrin uotunun Ysas1 olan qiymYtlYndirmY sahYsindY normativ sYnYdlYrdY alternativ metodlar nYzYrdY tutulsa da, onlar1n tYtbiqi mexanizmi i_lYnib haz1rlanmam1_d1r; material ehtiyatlar1n1n (xammal vY materiallar1n, azqiymYtli vY tezkhnYlYn Y_yalar1n, digYr ehtiyatlar1n) sintetik uotunun apar1lmas1 sahYsindY hesablar plan1nda nYzYrdY tutulan alternativ variantlar z mYntiqi sonluunu tapmam1_d1r; ehtiyatlar1n analitik uotunun apar1lmas1 vY onun sintetik uotla YlaqYlYndirilmYsinin mvcud sistemi mrYkkYbdir vY sYmYrYli deyildir; ehtiyatlar1n, onlar1n yaranmas1 vY istifadYsi nYticYsindY ba_ verYn xYrclYrin vY gYlirlYrin uotu vahid mhasibat uotu sistemindY apar1ld11 n onlar haqq1nda Ytrafl1 informasiya formala_d1rmaq vY bu informasiyadan onlar1n idarY edilmYsi n sYmYrli istifadY etmYk mmkn deyildir; 7) qeyri-monetar cari aktivlYrin maya dYyYrinin mYyyYn olunmas1 vY maliyyY nYticYlYrinin a_kar edilmYsi, hYminin gstYrilYn aktivlYrin dYyYrinin (qiymYtinin) maliyyY hesabat1nda dzgn Yks etdirilmYsinin mhm _Yrti olan idarYetmY vY maliyyY uotunun vahid mhasibat uotu YrivYsindY ayr1lmas1 prosesi ba_ vermYmi_dir. Bu da onu demYyY Ysas verir ki, qeyri-monetar cari aktivlYrin uotunun mvcud sistemi metodoloji vY daha ox praktiki bax1mdan bu sahYdY olan beynYlxalq prinsiplYrY vY standartlara tam uyun gYlmir. 2.2 Monetar cari aktivlYrin uotu metodikas1 vY onun tYkmillY_dirilmYsi istiqamYtlYri Sahibkarl11n masir vYziyyYti yeni idarYetmY metodlar1n1 tYtbiq etmYklY mYssisY vY tY_kilatlarda uot i_ini daha da tYkmillY_dirmYk hesab olunur. ox tYYsflYr olsun ki, hYlY dY respublikam1zda uot i_inin tYddiqat1 sahYsinY ox az fikir verilir. HYlY dY monetar cari aktivlYrin uotu vY onun tYtbiqi kimi problem mYsYlYlYr tam yrYnilmYmi_ qal1r. FikrimizcY, monetar cari aktivlYrin uotu metodikas1 bizneslY mY_ul olanlara kmYk edY vY onun sYmYrYliliyini yksYldY bilYr. Monetar cari aktivlYr qeyri-monetar cari aktivlYrdYn onunla fYrqlYnir ki, onlar cari borc hdYliklYrinin dYnilmYsi n tez bir zamanda istifadY olunur. Ba_qa szlY, onlar mtlYq likvidliyY, yaxud yksYk likvidliyY malikdir. Monetar cari aktivlYrin mtlYq likvidliyY malik olan hissYsi adYtYn pul vYsaitlYrindYn vY ona bYrabYr tutulan ekvivalentlYrdYn ibarYtdir. YksYk likvidliyY malik olan monetar aktivlYrY q1samddYtli qiymYtli ka1zlar, verilmi_ borclar vY debitor borclar1 aid edilir. Lakin, burada bir _eyi qeyd etmYk laz1md1r ki, QYrb lkYlYrindY dYmY mddYti 3 aya qYdYr olan qiymYtli ka1zlar pul vYsaitlYrinin ekvivalenti hesab edilYn vYsaitlYr s1ras1nda uota al1n1r. lkYmizdY isY monetar cari aktivlYrin btvlkdY vY ayr1-ayr1 nvlYrinin, o cmlYdYn qiymYtli ka1zlar nvnn dYqiq tYsnifat1 yoxdur. Pul vYsaitlYrinin vY onlar1n ekvivalentlYrinin uotunun apar1lmas1 n hesablar plan1nda 221Kassa, 223 Hesabla_ma hesab1, 224 Banklarda olan sair hesablar, 222 Yolda olan pul krmYlYri vY 225 Pul vYsaitlYrinin ekvivalentlYri adl1 hesablardan istifadY edilir. Ara_d1rmalar gstYrir ki, pul vYsaitlYrinin vY onlar1n ekvivalentlYrinin uotu metodikas1 btvlkdY beynYlxalq praktikada tYtbiq olunan uot qaydalar1na uyundur vY buna grY dY onun geni_ ara_d1r1lmas1na ehtiyac yoxdur. Ancaq bYzi mYqamlar zYrindY dayanmaq vacibdir. QYrb lkYlYrindY kassa hesab1nda hYm firman1n zndY olan pul vYsaitlYri vY hYm dY bankdak1 hesablarda olan pul vYsaitlYri Yks etdirilir. Firmaya mYxsus, yaxud firman1n sYrYncam1nda olan pul vYsaitlYrinin yerlY_dirilmYsi vY kimin nYzarYtindY olmas1 pYrdY arxas1nda qal1r. slindY bu firman1n Ymlak vYziyyYtinY hquqi yana_ma prinsipini deyil, iqtisadi yana_ma prinsipini n plana Ykir. lkYmizdY isY kassadak1 pul vYsaitlYrinY cavabdehliyi kassir, bankdak1 pul vYsaitlYrinY nYzarYti hYyata keirmYk funksiyas1n1 bank da_1y1r. DemYli, pul vYsaitlYrinin uotu daha ox hquqi prinsiplYr zYrindY qurulur. QanunvericiliyY grY bankdak1 hesablarda olan pul vYsaitlYrindYn istifadYyY he bir mYhdudiyyYt qoyulmur, praktikada isY bYzi hallarda bu tYlYblYrY YmYl edilmir. NYticYdY belY 1x1r ki, s1rf pul vYsaitlYrinin bankda saxlan1lmas1 vY buna uyun olaraq uotunun tY_kili qaydas1 ilY onlar1n mYssisYnin kassas1nda saxlan1lmas1 vY buna uyun olaraq uotunun tY_kili qaydas1 aras1nda fYrqin mvcud olmas1 praktikan1n tYlYblYrinY cavab verir. Xsusi vurulamq yerinY d_Yr ki, kommersiya tY_kilatlar1 n mhasibat uotunun hesablar plan1nda kapital qoyulu_lar1 n nYzYrdY tutulan pul vYsaitlYrinin uotu zrY ayr1ca hesab nYzYrdY tutulmad11na grY investisiya qoyulu_lar1na ynYldilYn pul vYsaitlYrinin istifadYsi barYdY vahid mYnbYdYn informasiya almaq vY hYmin vYsaitlYrin tYyinat1 zrY istifadY olunmas1 zYrindY mYssisYdaxili nYzarYti hYyata keirmYk mmkn deyildir. 0nvestisiya qoyulu_lar1n1n Yn vacib mYnbYyi say1lan amortizasiya ay1rmalar1 zrY pul vYsaitlYrinin uotu sahYsindY mvcud vYziyyYt dediklYrimizY inand1r1c1 sbutdur. BelY ki, haz1rda Ysas vYsaitlYrin vY qeyri-maddi aktivlYrin bYrpa mYnbYyi olan amortizasiya ay1rmalar1n1n mstYqil vY sistemli uotu apar1lmad11ndan, hYmin amortizasiya ay1rmalar1 zrY pul vYsaitlYri mYhsul (i_, xidmYt) sat1_1ndan yaranan pul gYlirlYrinin tYrkibindY mYssisYnin bankdak1 hesabla_ma hesab1na daxil olur vY oradan mxtYlif mYqsYdlYrY sYrf edilir. FikrimizcY, bazar _YraitindY amortizasiya ay1rmalar1n1n, yaxud amortizasiya ay1rmalar1 zrY pul vYsaitlYrinin sistemli uotunun apar1lmas1 vacib mYsYlYdir vY mstYsna YhYmiyyYt kYsb edir. Haz1rda uot vY hesabatda yaln1z khnYlmY mYblYlYri sistemli qaydada Yks etdirilir. KhnYlmYni isY amortizasiya ilY eynilY_dirmYk sYhvdir. KhnYlmY Ysas vYsait vY qeyri-maddi aktiv obyektlYrinin mYyyYn dvrY fiziki vY mYnYvi a_1nma sYviyyYsini xarakterizY edirsY, amortizasiya hYmin obyektlYrin tYkrar istehsal mYnbYyinin kYmiyyYtini ifadY edir. Hesablan1lm1_, yaxud toplan1lm1_ amortizasiya mYblYlYrinin ayr1ca hesabda Yks etdirilmYsi n mvcud hesablar plan1nda hesab nYzYrdY tutulmam1_d1r vY tYbiidir ki, hYmin mYnbYlYrin nY zaman vY hans1 istiqamYtlYrdY sYrf olunmas1 barYdY mvafiq informasiya formala_d1rmaq mmkn olmur. DeyilYnlYrdYn belY nYticY 1xarmaq olar ki, pul vYsaitlYrinin uotunun mvcud metodikas1 mYssisYnin investisiya fYaliyyYti ilY YlaqYdar pul ax1n1 haqq1nda laz1mi informasiya formala_d1ra bilmir vY buna grY dY investisiya fYaliyyYti n nYzYrdY tutulan pul vYsaitlYrinin idarY olunmas1 vY onun zYrindY nYzarYtin tY_kili sYmYrYsiz olur. 0nvestisiya fYaliyyYti zrY pul vYsaitlYrinin mvcudluu vY hYrYkYti haqq1nda sistemli uotun mvcud olmamas1 maliyyY hesabat1n1n mhm formalar1ndan biri olan pul vYsaitlYrinin hYrYkYti haqq1nda hesabat1n tYrtib edilmYsini zYruri edir. BelY hesabat1n tYrtib edilmYsi QYrb lkYlYrindY zYruri say1l1r vY bu cr hesabat investorlara istYnilYn firman1n pul ax1nlar1n1 proqnozla_d1rmaa imkan verir. AktivlYrin digYr nvlYrindYn fYrqli olaraq pul vYsaitlYri uot vY hesabatda z nominal mYblYlYri ilY Yks etdirilir vY onlar n digYr qiymYtlYndirmY nvlYri nYzYrdY tutulmur. 0nflyasiya kimi amillYrin tYsiri nYticYsindY milli valyutada olan pulun qiymYtdYn d_mYsi, yaxud al1c1l1q qabiliyyYtinin azalmas1 uot vY hesabatda z Yksini tapm1r. Qeyri-monetar cari aktivlYrin, qiymYtli ka1zlar1n ilk dYyYrinin (qiymYtli ka1zlar1n nominal dYyYrlYrinin) dYyi_mYsi vY onun maliyyY nYticYlYrinY tYsiri uot vY hesabatda z Yksini tap1r. Xarici valyuta _YklindY olan pul vYsaitlYrinin qiymYtdYn d_mYsi (mYzYnnY fYrqi) uot vY hesabda Yks etdirilir. MYssisYlYrdY pul ax1nlar1n1n mYyyYn hissYsi 224 sayl1 Banklarda olan sair hesablar hesab1nda Yks etdirilir. HYmin hesab adYtYn hans1sa konkret mYsYlYlYrin hYlli n a1l1r. Grndy kimi, bu hesabda mYssisYnin akkreditivlYrdY vY ek kitabalar1nda olan pul vYsaitlYrinin mvcudluu vY hYrYkYti haqq1nda informasiya formala_1r. Bundan ba_qa, 224 sayl1 hesabda mYqsYdli maliyyYlY_mY vY mYqsYdli daxilolmalar zrY vYsaitlYrin mYblYinin mvcudluu vY hYrYkYtinin uotunun apar1lmas1 xsusi vurulan1r. Ancaq belY vYsaitlYrin uotunun apar1lmas1 metodikas1 mvcud hesablar plan1n1n tYtbiqinY dair _YrhlYrdY z Yksini tapmam1_d1r. NYticY etibarilY mYqsYdli maliyyYlY_mY vY mYqsYdli daxilolmalar zrY pul vYsaitlYrinin ax1n1 barYdY laz1mi informasiya formala_d1rmaq mmkn olmur. GstYrilYn hesab1n tYtbiqinY dair tYlimatdan grnr ki, bu hesabda mYssisYlYr hYm Ysas, hYm dY investisiya fYaliyyYti zrY pul ax1nlar1n1n hYrYkYti barYdY informasiya formala_d1r1r. Ancaq bu fYaliyyYt nvlYri zrY pul ax1nlar1n1n hYrYkYti barYdY formala_d1r1lan informasiya tYsniflY_dirilmYmi_ qal1r vY onun uotu metodologiyas1 dYqiq vY tam deyildir. Hal-haz1rda tYtbiq olunan pul vYsaitlYrinin hYrYkYti haqq1nda hesabat formas1 isY ayr1-ayr1 fYaliyyYt nvlYri zrY pul ax1n1n1n dYqiq tYsniflY_dirilmYsini tYlYb edir. Xat1rladaq ki, 224 sayl1 hesabda uota al1nan pul vYsaitlYri s1rf pul vYsaitlYrinin ekvivalentlYri deyildir. Hesablar plan1nda 225 Pul vYsaitlYrinin ekvivalentlYri adl1 hesabda pul vYsaitlYrinin ekvivalentlYri kimi Yks etdirilYn aktivlYr, yYni pul markalar1, dYyYri dYnilmi_ aviabiletlYr, dvlYt gmrk markalar1, lYv olunmu_ vY geri sat1n al1nm1_ qiymYtli ka1zlar s1rf pul vYsaitlYrindYn fYrqli olaraq hYm nominal dYyYrlY vY hYm dY sat1nalma dYyYri ilY uota al1n1r. Onlar1n al1nmas1 zaman1 yaranan fYrq (nominal dYyYrlY sat1nalma dYyYri aras1ndak1 fYrqlYr) MYnfYYt vY zYrYrlYr hesab1na silinir. 222 sayl1 Yolda olan krmYlYr hesab1n1n hesablar plan1nda pul sYnYdlYrini uota alan hesabdan YvvYl yerlY_dirilmYsi metodoloji cYhYtdYn dzgn say1l1r. Ona grY ki, yolda olan krmYlYr s1rf pul vYsaitlYri, yYni mtlYq likvidli aktivlYrdir. Q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1 monetar cari aktivlYrin yksYk likvidliyY malik hissYsidir. Q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1 btvlkdY pul vYsiatlYrinY bYrabYr tutulur, yaxud onlar1n ekvivalenti hesab edilir. Bu ad alt1nda uota al1nan aktivlYr YsasYn q1samddYtli investisiya xarakteri da_1y1r. Ayd1nd1r ki, investisiyaya ynYldilYn pul vYsaitlYrinin istifadYsinY mYhdudiyyYt qoyulur. Ba_qa szlY, belY pul vYsaitlYri kassada vY bankdak1 hesabla_ma hesablar1nda olan pul vYsaitlYri kimi istifadY oluna bilmir. 0stifadYsinY hYr hans1 mYhdudiyyYt qoyulan pul vYsaitlYri isY investisiya adland1r1l1r. Lakin, mvcud normativ sYnYdlYrdY bu barYdY he bir gstYri_ yoxdur. 0qtisadi YdYbiyyatlarda belY YmYliyyatlar zrY pul vYsaitlYri maliyyY fYaliyyYtinY aid edilir. Bununla belY, maliyyY qoyulu_lar1n1 s1rf pul vYsaitlYri ilY (istifadYsinY he bir mYhdudiyyYt qoyulmayan pul vYsaitlYri) eynilY_dirmYk nYzYri vY praktiki cYhYtdYn dzgn deyildir. Mvcud tYlimata grY Q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1 ad1 alt1nda mYssisYnin digYr mYssisYlYrin qiymYtli ka1zlar1na, dvlYtin faizli istiqrazlar1na ynYltdiyi investisiyalar, habelY mYssisYnin digYr mYssisYlYrY verdiyi borclar birlY_dirilir. Grndy kimi, q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1 ad1 alt1nda borc qiymYtli ka1zlar1 deyil, emissiya qiymYtli ka1zlar1n q1samddYtli nvlYri uota al1n1r. Qeyri-emissiya qiymYtli ka1zlardan fYrqli olaraq q1samddYtli emissiya qiymYtli ka1zlar1 mYssisYyY gYlir gYtirir, onlar1n nominal dYyYri dYyi_mir vY bunun nYticYsindY mYssisYnin maliyyY nYticYlYri dY dYyi_ir. Ona grY dY q1samddYtli emissiya qiymYtli ka1zlar1n1n mvcudluu vY hYrYkYtini uota alan hesabdan ba_qa, onlar1n sat1_1 zaman1, hYminin tYdavldY olduu vaxt nominal qiymYtinin dYyi_mYsi zaman1 yaranan maliyyY nYticYlYrinin uotunun apar1lmas1 n 801 sayl1 mumi mYnfYYt (zYrYr) hesab1ndan istifadY olunmas1na ehtiyac yaran1r. Qeyri-emissiya qiymYtli ka1zlar uot vY hesabatda yaln1z nominal mYblYlYri ilY Yks etdirildiyi halda, emissiya qiymYtli ka1zlar1 uot vY hesabatda nominal dYyYrlY yana_1 a_a1dak1 qiymYtlYrlY dY Yks etdirilY bilYr: 1) emissya dYyYrlYri ilY; 2) bazar qiymYtlYri ilY; 3) lYv etmY dYyYrlYri ilY; 4) geri sat1nalma qiymYtlYri ilY; 5) balans dYyYri ilY; Uot vY hesabatda hYmin dYyYrlYr qiymYtli ka1zlar1n zaman vY mYkan YrivYsindY mvcudluu vY hYrYkYti formas1ndan as1l1 olaraq tYtbiq edilir. Lakin, Mhasibat uotu haqq1nda Qanunda q1samddYtli emissiya qiymYtli ka1zlar1n uotunun apar1lmas1n1n ilkin _Yrti onlar1n normal dYyYri hesab edilir. gYr, hYmin qiymYtli ka1zlar1n sat1nalma dYyYri onlar1n nominal dYyYrindYn kYnarla_arsa, bu halda hYmin kYnarla_ma qiymYtli ka1zlar1n nominal dYyYrinin zYrinY YlavY edilir. ZYnnimizcY, q1samddYtli qiymYtli ka1zlar1n uot vY hesabatda hans1 qiymYtlYrlY Yks etdirilmYsi, onlar1n mvcudluu vY hYrYkYti zaman1 nominal dYyYrlY sat1nal1nma dYyYri aras1nda yaranan fYrqin uotu metodikas1 nYzYri vY metodoloji bax1mdan tYkmil deyildir. NYticYdY mYssisYnin investisiya fYaliyyYti zrY tam informasiya YldY etmYk mmkn olmur. Q1samddYtli emissiya qiymYtli ka1zlar1n uotu metodikas1nda yuxar1da gstYrilYn at1_mazl1qlardan ba_qa, zYnnimizcY elY bir mbahisYli mYsYlY yoxdur. Bu fikri q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1n1n digYr nvlYri olan depozitlYr vY verilmi_ borclara da aid etmYk olar. Ara_d1rmalar gstYrir ki, depozitlYrin vY verilmi_ borclar1n uotunun mvcud metodikas1 masir tYlYblYrY vY beynYlxalq standartlar1n tYlYblYrinY YsasYn cavab verir. DepozitlYrin vY digYr mYssisYlYrY verilmi_ borclar1n uotunun yaln1z bir cYhYti i_lYnilmYmi_ kimi grnr. Bu da hYmin depozit vY borclardan gYlYn faizlYrin uotu mYsYlYsidir. Mvcud uot vY hesabat sistemindY depozit vY borclar zrY faiz mYblYlYrinin yaranmas1 vY faizlYr zrY pul vYsaitlYrinin hYrYkYti haqq1nda keyfiyyYtli vY etibarl1 informasiya formala_m1r. ShbYt sintetik uot hesablar1nda formala_an informasiyadan gedir. BelY mYlumatlar1 mvafiq mhasibat uotu registrlYrinY mraciYt etmYdYn birba_a hYmin sintetik hesablardan YldY etmYk mmkn deyildir. Ox_ar vYziyyYt qiymYtli ka1zlar zrY dY mvcuddur. Monetar cari aktivlYrY aid olunan debitor borclar1n1n uotu metodikas1 daha geni_ ara_d1rmalar tYlYb edir. Debitor borclar1n1n tYrkibi mxtYlif olduundan onlar1n uotunun apar1lmas1 n mvcud hesablar plan1nda btv hesablar sistemi nYzYrdY tutulur. Ara_d1rmalar gstYrir ki, hYmin hesablar1n vasitYsilY debitor borclar1 haqq1nda formala_an informasiyan1n miqdar1 vY keyfiyyYti masir tYlYblYrY cavab vermir vY bu sahYdY tYtbiq olunan beynYlxalq uot standartlar1na uyun gYlmir. Qeyd etmYk laz1md1r ki, szgedYn hesablardan hans1n1n mYhsul (i_, xidmYt) sat1_1, hans1n1n isY qeyri-sat1_ fYaliyyYti ilY YlaqYdar olduunu ay1rd etmYk Ytindir. Bir ox mYssisYlYr gstYrilYn xidmYtlYr vY grlYn i_lYr zrY debitor borclar1n1 171 vY 211 sayl1 hesablarda Yks etdirir. Halbuki grlYn i_lYr vY xidmYtlYr mYssisYnin sat1_ fYaliyyYti ilY bal1d1r. Bu o demYkdir ki, mYhsul (i_, xidmYt) sat1_1 ilY bal1 debitor borclar1n1 uota alan hesablarla qeyri-sat1_ YmYliyyatlar1ndan yaranan debitor borclar1n1 uota alan hesablar1n dYqiq blgs yoxdur. NYticY etibar1 ilY bu da sat1_ fYaliyyYtindYn daxil olan pul vYsaitlYri ilY digYr fYaliyyYt nvlYrindYn daxil olan pul vYsaitlYrini dYqiq tYsniflY_dirmYyY imkan vermir. 171 vY 211 sayl1 hesablarda debitor borclar1n1n says1z-hesabs1z nvlYri Yks etdirilir vY hYmin hesablar hYddYn art1q informasiya yk da_1y1r. Mvcud hesablar plan1na grY mal-material YmYliyyatlar1 zrY yaranan debitor borclar1 YsasYn 171 vY 211 sayl1 hesablarda uota al1n1r. 171 vY 211 sayl1 aktiv hesabda daxil olmu_ mal-material qiymYtlilYri, yerinY yetirilmi_ i_lYr vY gstYrilmi_ xidmYtlYr n YvvYlcYdYn malsatan vY podrat1lara krlm_ pul vYsaitlYri zrY mYssisYnin debitor borclar1 uota al1n1r. BelY avanslar tYhtYlhesab _YxslYrY dY verilir. BelYliklY, mal-material ehtiyatlar1n1n YldY edilmYsi n verilYn avanslar eyni mYzmun da_1d11na vY eyni tYyinata malik olmalar1na baxmayaraq mxtYlif hesablarda uota al1n1r. MqavilYnin _YrtlYrindYn as1l1 olaraq avans verYn mYssisY verdiyi avansa grY malsatandan mYyyYn faiz YldY edY bilYr. BelY faiz vY gzY_tlYrin uotu barYsindY isY mvcud sYnYdlYrdY a1qlama verilmir. Burada hesabla_malar1n formas1na grY debitor borclar1 uota al1n1r: 1)inkasso qaydas1nda hesabla_malar; 2) planl1 dYmYlYr zrY hesabla_malar; 3)al1nm1_ veksellYr zrY hesabla_malar; Sintetik uotun tY_kili vY apar1lmas1 nqteyi-nYzYrindYn inkasso vY planl1 dYmYlYr formas1nda hesabla_malar1n uotu aras1nda he bir fYrq yoxdur. Al1c1lar vY sifari_ilYrlY hesabla_malar veksellYrlY apar1ld1qda, yaranan debitor borcunun gYlir gYtirmYsi fakt1 qYbul edilir vY bu borc zrY faizin uotda Yks etdirilmYsi q1sa _YkildY olsa da a1qlan1r. Al1c1lar vY sifari_ilYrlY hesabla_malar inkasso vY planl1 hesabla_malar formas1nda apar1ld1qda, yaranan debitor borclar1n1n gYlir gYtirmYsi vY onun uotunun apar1lmas1 qaydas1 barYdY normativ sYnYdYrdY he bir a1qlama verilmir. Ba_qa szlY, inkasso vY planl1 tYdiyyYlYrin formas1nda apar1lan hesabla_malar zaman1 yaranan debitor borclar1na gYlir gYtirY bilYcYk borc kimi deyil, sadYcY digYr mYssisYlYr tYrYfindYn dYnilYcYk tYdiyyYlYr mYblYi kimi bax1l1r. MYsYlYnin hquqi tYrYfinin a1qlanmamas1 onun uotu qaydas1n1 da pYrdY arxas1nda qoyur. DeyilYnlYr gndYrilmi_ mal-material ehtiyatlar1n1n dYyYrini vaxt1nda dYmYyYn al1c1 vY sifari_ilYrY edilYn gzY_tlYrin uotuna da aiddir. GzY_tlYrin mYblYi sat1c1 vY al1c1n1n raz1l11 Ysas1nda mYyyYn edilsY dY, onun uotunun apar1lmas1 qaydas1 normativ sYnYdlYrdY a1qlanmal1d1r. nki, al1c1lara edilmi_ gzY_tlYr debitor borclar1n1n dzgn qiymYtlYndirilmYsindY mhm rol oynay1r. Debitor borclar1n1n dzgn qiymYtlYndirilmYsi isY gYlir vY xYrclYrin sYviyyYsindY z Yksini tap1r. MYlumdur ki, mYssisYlYr Ysas vYsait obyektlYrini cari icarYyY verdikdY daxil olmu_ icarY haqq1 mYblYi debitor borcu kimi Yks etdirilir. Eyni qayda mYssisYlYr digYr mYssisYnin fYaliyyYtindY i_tirak etmYk n qoyduu paya grY gYlirlYr, qiymYtli ka1zlara grY faiz vY dividentlYr, depozitlYrY vY verilmi_ borclara grY faizlYr _YklindY gYlir YldY etdikdY dY tYtbiq olunur. Yuxar1da gstYrilYnlYr onu demYyY kifayYt edir ki, debitor borclar1n1n maliyyY hesabat1nda verilYn informasiyas1 kYnar istifadYilYr n xeyli bo_luq burax1r vY onlar1n qYrar qYbul etmYlYri n Ysas kimi qYbul edilY bilmir. Bir hesabda bu qYdYr debitor borclar1n1n uotunun apar1lmas1 pul vYsaitlYri ax1n1n1n fYaliyyYt nvlYri zrY qrupla_d1r1lmas1n1 xeyli YtinlY_dirir. BelY qrupla_d1rman1n hYyata keirilmYsi analitik uot registrlYrindYn istifadYni zYruri edir. Debitor borclar1n1n uotunun Yn byk at1_mazl11 hYmin borclar barYdY onlar1n mddYt YlamYti zrY informasiya formala_d1ra bilmYmYsi say1l1r. Ba_qa szlY, debitor borclar1n1 uota alan sintetik hesablardan hYmin borclar1n mddYti barYdY informasiya YldY etmYk mmkn deyildir. Halbuki, belY informasiyan1n formala_mas1 debitor borclar1n1n ayr1-ayr1 nvlYrinin sYmYrYli idarY olunmas1 n ba_l1ca _Yrtdir. Apar1lan ara_d1rmalar monetar cari aktivlYrin uotunun masir vYziyyYti haqq1nda btvlkdY a_a1dak1lar1 demYyY Ysas verir: monetar cari aktivlYrin tYsnifat1na dair normativ sYnYdlYrdY vY tYlimatlarda mvafiq _YrhlYr vY a1qlamalar yoxdur. Bu da onlar1n uotu sahYsindY bYzi at1_mazl1qlar1n sYbYblYrindYn birini tY_kil edir; mvcud sintetik uot sistemindYn pul vYsaitlYri vY onlar1n ekvivalentlYri barYdY mstYqil informasiya YldY etmYk mmkn deyildir. Pul vYsaitlYri ilY pul vYsaitlYrinin ekvivalentlYri tYsnifatda vY uotda eynilY_dirilmi_dir; uotun indiki qaydas1 mYssisYdY pul ax1nlar1 haqq1nda fYaliyyYt nvlYri zrY (Ysas fYaliyyYt, maliyyY fYaliyyYti, investisiya fYaliyyYti) dYqiq informasiya formala_d1rm1r, bu da kYnar istifadYilYrY pul vYsaitlYrinin hYrYkYtini proqnozla_d1rmaa,mvafiq idarYetmY vY maliyyY qYrarlar1 qYbul etmYyY imkan vermir; q1samddYtli qiymYtli ka1zlar z-zlyndY q1samddYtli investisiya qoyulu_lar1na aid olsa da, onlar1n uotunu aparmaq n nYzYrdY tutulan hesab pul vYsaitlYrini uota alan hesablar s1ras1na aid edilmi_dir. Bu da nY metodiki, nY dY praktiki cYhYtdYn dzgn say1la bilmir; q1samddYtli qiymYtli ka1zlar1, depozitlYri vY q1samddYtli borclar1 eynilY_dirmYk vY onlar1 bir hesabda uota almaq mYqsYdYuyun deyildir. nki, qiymYtli ka1zlar Ymlakd1r, depozitlYr vY verilmi_ borclar isY yaln1z borc hquqlar1d1r. DepozitlYr vY verilmi_ borclar daha ox debitor borclar1n1 xat1rlad1r; debitor borclar1n1n iqtisadi mYzmununa, tYrkibinY vY mddYtinY grY tYsnifat1 dYqiq deyildir. MYsYlYn al1c1lar vY sifari_ilYrlY hesabla_malar1n uotunda yaln1z iki nv hesabla_malara: a) he bir yaz1l1 sYnYdlY tYminat1 olmayan; b)yaz1l1 sYnYdlY (veksellYrlY) tYminat1 olan hesabla_malara ayr1l1r. Debitor borclar1n1n bu nvnn dYnilmYsi mddYtlYri uot obyektlYri deyildir. 2.3. MYssisYnin cari likvidliyinin vY dYmY qabiliyyYtinin tYhlili HYr bir mYssisYnin maliyyY vYziyyYtini xarakterizY edYn Ysas gstYricilYrdYn biri onun dYmY qabiliyyYtidir. Zaman kontekstindY mYssisYnin q1samddYtli (cari) vY uzunmddYtli (perspektiv) dYmY qabiliyyYti hesablan1r vY qiymYtlYndirilir.MYssisYnin cari dYmY qabiliyyYti haqq1nda informasiya onun tYchizatlar1, sYhmdarlar1 vY dvlYt vergi orqanlar1 n xsusi YhYmiyyYt kYsb edir. 0nstitusional investorlar n mYssisYnin perspektiv dYmY qabiliyyYti haqq1nda informasiya daha YhYmiyyYtlidir. MYssisYnin cari dYmY qabiliyyYti dedikdY, onun rYsmi olaraq yaranm1_ vY hquqi qvvYyY malik olan cari hdYliklYri zrY hesabla_malar1n vaxtl1-vaxt1nda yerinY yetirilmYsinY kifayYt edYcYk qYdYr pul vYsaitlYrinY vY onun ekvivalentlYrinY malik olmas1 ba_a d_lr. Art1q qeyd etdiyimiz kimi, mYssisYnin cari hdYliklYri YsasYn q1samddYtli kreditlYr vY borclar vY kreditor borclar1 hesab1na formala_1r. MYssisYnin pul vYsaitlYri Mhasibat balans1n1n aktivindY Yks etdirilYn a_a1dak1 elementlYr Ysas1nda mYyyYn edilir: kassa; hesabla_ma hesab1; valyuta hesab1; q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1; debitorlarla hesabla_malar. DemYli, mYssisYnin dYmY qabiliyyYti, ilk nvbYdY, mYhsul sat1_1ndan daxil olun pul vYsaitlYrinin mYblYi ilY cari hdYliklYrin mYblYini mqayisY etmYklY mYyyYn edilir. gYr sat1_dan daxil olan cYmi pul vYsaitlYri mYssisYnin cari hdYliklYrindYn azd1rsa, onda nad pul nqteyi-nYzYrindYn mYssisY dYmY qabiliyyYtinY malik olmur vY z hdYliklYrini yerinY yetirmYk n mYssisY malik olduu istehsal ehtiyatlar1n1 satmaa mYcbur qal1r. gYr mYssisYnin dvriyyY aktivlYrinin dYyYri onun hdYliklYrindYn oxdursa, onda mYssisY potensial dYmY qabiliyyYtinY malik olur. MYhz haz1r mYhsullar1n vY digYr dvriyyY aktivlYrinin likvidliyi, yYni nad pula evrilmYsi mYssisYnin dYmY qabiliyyYtli olmas1n1n zYruri vY kafi _Yrtidir. dYmY qabiliyyYti vY likvidlik anlay1_lar1n1n bir-biri ilY qar_1l1ql1 YlaqYsi mYhz bu potensiala Ysaslan1r. Bu halda, likvidlik sYbYb, dYmY qabiliyyYti isY nYticY kimi 1x1_ edir. Ba_qa szlY desYk, mYssisYnin dYmY qabiliyyYti, digYr _YrtlYr sabit qald1qda, dvriyyY aktivlYrinin likvidliyinin funksiyas1 kimi 1x1_ edir. TYhlil zrY iqtisadi YdYbiyyatlarda aktivlYrin, mYssisYnin vY mhasibat balans1n1n likvidliyi anlay1_lar1 bir-birindYn fYrqlYndirilir. HYr hans1 bir aktivin likvidliyi dedikdY, hYmin aktivlYrin mhasibat balans1nda Yks etdirilmi_ dYyYri mqabilindY pula transformasiya edilmYsi qabiliyyYti ba_a d_lr. MYssisYnin likvidliyi dedikdY isY onun dvriyyY aktivlYrinin q1samddYtli hdYliklYrini dYmYk n kafi dYrYcYdY olmas1 ba_a d_lr. MYssisY o zaman likvid hesab edilir ki, onun dvriyyY aktivlYrinin balans dYyYri q1samddYtli hdYliklYrinY bYrabYr vY ya ox olur. Lakin, qeyd etmYk vacibdir ki, mYssisYnin likvidliyi nYzYri cYhYtdYn qiymYtlYndirilir. Bu halda mYssisYnin likvidliyi anlay1_1 ilY mYssisYnin dYmY qabiliyyYti anlay1_lar1 mYzmun etibarilY bir  birinY ox yax1nd1r, lakin eyni deyildir. BelY ki, mYssisYnin cari dYmY qabiliyyYti onun maliyyY hdYliklYrini tamamilY vY vaxtl1-vaxt1nda dYyY bilmYk qabiliyyYtidir vY ilk nvbYdY Pul vYsaitlYrinin hYrYkYti haqq1nda hesabat formas1nda Yks etdirilYn informasiyalar Ysas1nda hesablan1l1r. Pul vYsaitlYrinin vY onlar1n ekvivalentlYrinin daxil olmas1 dvriyyY aktivlYrinin, ilk nvbYdY haz1r mYhsullar1n likvidliyinin gstYricisidir. Daxil olan pul vYsaitlYrinin mYblYi zaman etibarilY fYrqlYnY bilYr. Bu fYrq dvriyyY aktivlYrinin likvidlik sYviyyYsinin aylar zrY fYrqlYnmYsindYn dY irYli gYlY bilYr. AktivlYrin likvidlik sYviyyYsi onlar1n pula transformasiyas1 n zYruri olan vaxtla mYyyYn edilir. BelYliklY, mYssisYnin dYmY qabiliyyYti aktivlYrin likvidlik sYviyyYsindYn as1l1 olaraq dYyi_ir. Pul vYsaitlYrinin hYrYkYti haqq1nda hesabat formas1 Ysas1nda mYssisYnin dYmY qabiliyyYtini xarakterizY edYn bir neY maliyyY Ymsallar1 hesablan1l1r. Bu Ymsallardan iki Ymsal bilavasitY haz1r mYhsullar1n likvidliyini Yks etdirmYklY yana_1 mYssisYnin dYmY qabiliyyYtini xarakterizY edir: Hesabat dvrnn YvvYlinY pul qal11 nYzYrY al1nmaqla mYssisYnin dYmY qabiliyyYti Ymsal1 (KTQ) KTQ =(PVB + PVD) / PVX (2.1.) burada PVB  hesabat dvrnn YvvYlinY pul qal11n1, PVD  hesabat dvrndY daxil olan pul vYsaitlYrini, PVX - hesabat dvrndY pul xYrclYrini ifadY edir. MYssisYnin dYmY qabiliyyYtli olmas1 n KTQ e" 1 olmas1 zYruridir. Lakin, (KTQ) cari dvrdY mYssisYnin dYmY qabiliyyYtini obyektiv xarakterizY edY bilmir. nki, YvvYlki dvrlYrdY YldY edilmi_ pul vYsaitlYri hesab1na da mYssisYnin hdYliklYri dYnilY bilYr. Buna grY dY cari dvrdY mYssisYnin dYmY qabiliyyYtini a_a1dak1 Ymsalla qiymYtlYndirmYk daha obyektiv informasiya YldY etmYyY imkan verir. MYssisYnin cari dYmY qabiliyyYti Ymsal1 (KTA) hesabat dvrndY mYssisY zrY pul daxil olmalar1 (pul gYlirlYri) ilY pul ax1n1 (pul xYrclYri) Ysas1nda hesablan1l1r: KTA = PVD / PVX (2.2.) KTA e" 1 olarsa, mYssisYnin istehsal etdiyi YmtYYlYrin likvidliyi yksYk, mumi likvidlik sYviyyYsi isY a_a1d1r. Bu o demYkdir ki, mYssisYnin istehsal potensial1ndan intensiv istifadY edilir vY istehsal edilYn YmtYYlYr rYqabYt qabiliyyYtinY malik olur. TYbii ki, mYssisY cari dYmY qabiliyyYtli say1l1r. KTA e" 1 olduqda isY mYssisY yaranm1_ q1samddYtli hdYliklYrini yerinY yetirY bilmir vY dYmY qabiliyyYtinY malik olmur. KTA  n1n YdYdi qiymYti vahiddYn nY qYdYr byk olarsa, mYssisYnin dYmY qabiliyyYti bir o qYdYr yksYk olar. gYr KTA < 1 olarsa, art1q qeyd etdiyimiz kimi, mYssisY cari dYmY qabiliyyYtinY malik olmur. MYssisY z hdYliklYrini yerinY yetirmYk n, ilk nvbYdY, q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1ndan istifadY etmYk mYcburiyyYtindY qal1r. gYr, bu aktivlYrdYn YldY edilYn mYblY q1samddYtli hdYliklYri dYmirsY, onda mYssisY q1samddYtli debitor borclar1ndan istifadY edir. Lakin, hYr iki aktivin likvidlik sYviyyYsi eyni olmur. znmaliyyYlY_dirmY interval1 (MI) Ymsal1 nad pul, q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1 vY q1samddYtli debitor borclar1 Ysas1nda mYssisYnin z hdYliklYrini yerinY yetirY bilmYk qabiliyyYtini xarakterizY edir. Bu Ymsal a_a1dak1 kimi hesablan1r: PV+QMQ+QDB MI = --------------------------- E " (2.3) GPX burada T- tYhlil edilYn dvrdY gnlYrin say1n1, PV  tYhlil edilYn dvrdY mYssisY zrY pulun orta mYblYini gstYrir. Bu gstYrici dvrn YvvYlinY (B) vY sonuna (S) pul vYsaitlYrinin hYcmi haqq1nda mYssisY balans1nda Yks etdirilYn informasiyalar Ysas1nda hesablan1l1r. PV = (PVB + PVS) / 2 (2.4) burada QMQ - q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1n1n orta sYviyyYsini, QDB  q1samddYtli debitor borclar1n1n orta sYviyyYsini ifadY edir. MYssisY balans1 zrY informasiya Ysas1nda hesablamalar apar1ld1qda hYr gstYrici orta illik sYviyyYsini Yks etdirir. GPX  orta hesabla gn YrzindY pul xYrclYrinin sYviyyYsini xarakterizY edir vY MYnfYYt vY zYrYrlYr haqq1nda hesabat formas1nda Yks etdirilYn informasiya Ysas1nda a_a1dak1 kimi hesablan1l1r: RMD+KX+IX - A GPX = ----------------------------- (2.5) T burada RMD  realla_d1r1lm1_ mYhsulun maya dYyYrini, KX - kommersiya xYrclYrini, IX  idarYetmY xYrclYrini, A- mYssisY zrY il YrzindY hesablan1lm1_ amortizasiyan1n hYcmini gstYrir. Bu gstYrici mYssisY balans1ndan gtrlr. Debitor borclar1n1n qaytar1lma mddYti mYlum olmad11ndan, z-zn maliyyYlY_dirmY interval1 Ymsal1n1 hesablayarkYn onu nYzYrY almamaq, q1samddYtli hdYliklYrin dYnilmYsi nqteyi- nYzYrindYn, daha dzgn vY daha reald1r. Debitor borclar1 nYzYrY al1nmadan z-zn maliyyYlY_dirmY interval1 (MI 2) Ymsal1 a_a1dak1 kimi hesablan1l1r: PV+QMQ MI2 = -------------------- E " (2.6) GPX TYbii ki, MI2 d" MI _Yrti dYnilir. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki, uzunmddYtli hdYliklYr mYyyYn edilmi_ vaxtda dYnilir vY q1samddYtli hdYliklYrdY Yks etdirilir. TYbii ki, YgYr mYssisYnin uzunmddYtli hdYliklYrinin sYviyyYsi yksYkdirsY, digYr _YrtlYr sabit qald1qda, q1samddYtli hdYliklYrin hYcmi art1r. MYhz buna grY dY mYssisYnin cari vY perspektiv dYmY qabiliyyYtini hesablayarkYn onun uzunmddYtli hdYliklYrini dY nYzYrY almaq laz1m gYlir. BelY bir gstYrici Biver Ymsal1 adlan1r (26, s.168) vY a_a1dak1 kimi hesablan1r: XM + A KB = -------------------- (2.7.) QBV + UBV burada XM  xalis mYnfYYtin mYblYini, QBV (UBV) isY q1samddYtli (uzunmddYtli) hdYliklYrin sYviyyYsini ifadY edir. Biver Ymsal1 mYssisYnin dYmY qabiliyyYtini daha tam xarakterizY edir. Bu ondan irYli gYlir ki, xalis mYnfYYt vY amortizasiya pul ax1nlar1 Ysas1nda formala_1r vY mYssisYnin hdYliklYrini yerinY yetirmYsinin xsusi maliyyY mYnbYyi rolunda 1x1_ edir. 0stYr al1nm1_ kreditlYr vY istYrsY dY kreditY grY faiz dYni_lYri mYnfYYt hesab1na dYnilir. Biver Ymsal1n1n at1_mayan cYhYti ondan ibarYtdir ki, bu gstYrici debitor borclar1n1n dYyi_mYsini nYzYrY alm1r. Debitor borclar1n1n dYyi_mYsi mYhz daxil olan pulun mYblYinY tYsir edir. Biver oxlu sayda firmalar1n empirik mYlumatlar1n1n tYdqiqi nYticYsindY mYyyYn etmi_dir ki, dYmY qabiliyyYtinY malik olan firmalarda bu Ymsal 0,4  0,45 interval1nda dYyi_ir. Hal-haz1rda bu gstYrici normativ kimi qYbul edilmi_dir. 0nstitusional investorlar bu vY ya digYr firman1n qiymYtli ka1zlar1na investisiya qoyulu_u zrY qYrarlar1n qYbulu zaman1 bu Ymsala xsusi diqqYt yetirir. nki, bu Ymsal firmalar1n cari dYmY qabiliyyYtindYn daha ox perspektiv dYmY qabiliyyYtini xarakterizY edir. Bu isY hYmin sYhmlYrin bazar qiymYtinin vY dividendlYrin sYviyyYsinin artmas1n1n indikatoru say1l1r. Art1q qeyd etdiyimiz kimi, Biver Ymsal1 hesabat dvrndY pul daxilolmalar1 Ysas1nda mYssisYnin q1samddYtli vY uzunmddYtli hdYliklYrini yerinY yetirmYk qabiliyyYtini Yks etdirir. Tutaq ki, mYssisY istehsal1n hYcmini art1rmaq vY ya yeni texnologiya tYtbiq etmYk n uzunmddYtli kredit alm1_ vY dzgn strategiya semi_dir. Bu halda hesabat dvrndY Biver Ymsal1n1n sYviyyYsi azal1r vY tYbii ki, onun dYmY qabiliyyYtinin azalmas1 haqq1nda fikir formala_1r. Buna grY dY bu ziddiyyYti aradan qald1rmaq n pul ax1nlar1 Ysas1nda daha bir gstYricinin hesablan1lmas1 vY qYrarlar1n qYbulu zaman1 istifadY edilmYsi zYrurYti meydana gYlir. Bu gstYrici daxil olan pul vYsaitlYri Ysas1nda q1samddYtli hdYliklYrin dYnilmYsi Ymsal1 (KQTQ) adlan1r. Daxil olan pul vYsaitlYri Ysas1nda q1samddYtli hdYliklYrin dYnilmYsi Ymsal1 (KQTQ) a_a1dak1 kimi hesablan1r: XM + A (KQTQ) = -------------------- (2.8.) QBV Xsusi halda UBV = 0 olarsa, KQTQ= KB olar. Qeyd edYk ki, KB vY KQTQ Ymsallar1nda pul ax1nlar1 XM Ysas1nda nYzYrY al1n1r. BelY ki, XM mYssisYnin gYlirlYrindYn (pul daxil olmas1) onun hdYliklYrini (pul xYrclYri) 1xd1qdan sonra qalan mYblYidir. HYr iki Ymsal1n i_arYsi dYmY qabiliyyYtli firmalarda msbYtlir. dYmY qabiliyyYtinY malik olmayan firmalarda bu Ymsallar mYnfi qiymYt ala bilYr. Bu XM mYnfi qiymYtY (yYni zYrYr) vY XM(A olduqda ba_ verir. MYssisYlYrin q1samddYtli hdYliklYri iYrisindY q1samddYtli bank kreditlYri vY kreditY grY faiz dYni_lYri, mYssisYnin maliyyY vYziyyYtinY tYsiri nqteyi  nYzYrindYn xsusi YhYmiyyYt kYsb edir. Bu tYsir q1sa vY uzunmddYtli bank kreditlYrinin sYviyyYsi yksYk olan firmalarda daha bykdr. Buna grY dY mYssisYnin al1nm1_ kreditlYrY grY faiz dYni_lYri zrY hdYliklYrini yerinY yetirmYk qabiliyyYtini xarakterizY edYn xsusi Ymsal hesablan1l1r: MYssisYnin al1nm1_ kreditlYrY grY faiz dYni_lYri zrY hdYliklYrini yetinY yetirmYk qabiliyyYtini xarakterizY edYn Ymsal (KFK) a_a1dak1 kimi hesablan1r: %CPAVF KFK = -------------------- (2.9) FHM burada FHM-faiz dYni_lYri zrY cari dvrdY dYnilYcYk mYblYi, XCPAVF  vergi vY faiz dYni_lYri nYzYrY al1nmadan xalis cari pul ax1n1n1 ifadY edir. Xalis cari pul ax1n1 dedikdY, mYssisYnin cari fYaliyyYti nYticYsindY pulun hYrYkYti ba_a d_lr. YYni mYssisYnin cari fYaliyyYtindYn daxil olan pul ilY cari fYaliyyYti zrY pul xYrclYrinin fYrqi kimi hesablan1r. Xsusi olaraq qeyd edYk ki, mYssisYnin investisiya vY maliyyY fYaliyyYti zrY pul gYlirlYri vY xYrclYri xalis cari pul ax1nlar1 (XCPA) hesablanarkYn nYzYrY al1nm1r. mumiyyYtlY, XCPA mYssisYnin cari fYaliyyYti (mYhsul sat1_1ndan pul gYlirlYri, avanslar zrY daxilolmalar, al1nm1_ faizlYr, dividendlYr, valyutan1n yenidYn qiymYtlYndirilmYsi, cari fYaliyyYtdYn gYlirlYr vY xYrclYr) zrY maliyyY nYticYlYrini Yks etdirir. XCPA>0 olduqda mYssisY z fYaliyyYtini maliyyYlY_dirmYk qabiliyyYtinY malik olur. KFK Ymsal1n1n YdYdi qiymYti msbYt, byk vY uzunmddYli olduqda mYssisYnin dayan1ql1 inki_af1 n zYmin yaran1r. Banklar n hYmin mYssisY kredit riski a_a1, yYni etibarl1l1q sYviyyYsi yksYk olan mYssisY hesab edilir. Qeyd edYk ki, kredit riski a_a1 olan mYssisYlYr kredit riski yksYk olan mYssisYlYrY nisbYtYn daha a_a1 faiz dYrYcYsi ilY kredit almaq imkan1na malik olur. XCPA <0 olduqda mYssisY dYmY qabiliyyYtinY malik olmur vY cari hdYliklYrini yerinY yetirmYk n investisiya vY ya maliyyY fYaliyyYtini azaltmaa mYcbur olur. XCPA>0 davaml1 olduqda, mYssisY nYinki q1samddYtli hdYliklYrini, eyni zamanda uzunmddYtli hdYliklYrini dYmYk imkan1na malik olur. MYssisYnin uzunmddYtli kreditor borclar1n1 dYmYk potensial1 (KUBVP) Ymsal1 XSPA Ysas1nda a_a1dak1 kimi hesablan1r: %CPA KUKBP = ----------------- (2.10) UKB burada KUKBP  mYssisYnin uzunmddYtli kreditor borclar1n1n hYr manat1n1n hesabat ilindY daxili maliyyY resurslar1 hesab1na nY qYdYrini dYyY bilmYk qabiliyyYtini Yks etdirir. MYlumdur ki, bazar _YraitindY sYhmdar cYmiyyYtlYri kapital1 hYm dY qiymYtli ka1zlar1 emissiya etmYk vY ilkin fond bazar1nda yerlY_dirmYk Ysas1nda cYlb etmYk imkan1na malik olur. QiymYtli ka1zlar1n nvlYrindYn as1l1 olaraq sYhmdar cYmiyyYtlYri (SC) mxtYlif hdYliklYr qYbul edir. BelY ki, istiqrazlar vY adl1 sYhmlYrY grY (SC) elan edilmi_ faiz dYrYcYlYri zrY birba_a hdYlik da_1y1r vY bunlar hquqi xarakter kYsb edir. Adi sYhmlYr zrY birba_a deyil, dolay1 hdYlik qYbul edir. Adi sYhmlYr zrY dividendlYrin vaxt1nda vY kreditY faiz dYrYcYsindYn yksYk sYviyyYdY dYnilmYsi mYhz SC-nin investisiya cYlbediciliyinin Ysas xarakteristikas1 say1l1r. Fond bazarlar1 inki_af etmi_ lkYlYrdY mYhz sYhmlYrin rYqabYt _YraitindY yerlY_dirilmYsi vY tYkrar bazarda sat1lmas1 SC-nin maliyyY vYziyyYtindYn vY onlar1n dividend siyasYtindYn as1l1d1r. MYhz buna grY dY inki_af etmi_ bazar iqtisadiyyat1na malik olan lkYlYrdY xsusi maliyyY Ymsallar1 hesablan1l1r. 8) MYssisYnin sYhmlYrin btn nvlYri zrY dividendlYri dYyY bilmYk qabiliyyYti Ymsal1 (KCD) a_a1dak1 kimi hesablan1l1r: %CPAD KCD = ----------------- (2.11) CD burada CD-sYhmdar cYmiyyYti tYrYfindYn dYnilYcYk dividendlYrin mumi mYblYini, XCPAD  vergilYr vY kreditY grY faiz dYni_lYrindYn sonra SC-nin dividendlYrin dYnilmYsinY qYdYr cari fYaliyyYtindYn xalis pul ax1n1n1 ifadY edir. gYr XCPAD < CD olarsa, onda KCD < 1 olar. YYni bu halda SC-nin hesablan1lm1_ cYmi dividendlYri dYmYk n cari fYaliyyYt hesab1na nad pulu at1_m1r. 9) MYssisYnin adi sYhmlYr zrY dividendlYri dYyY bilmYk qabiliyyYti Ymsal1 (KAS) a_a1dak1 kimi hesablan1r: %CPAD KAS = ----------------- (2.12) ASD burada ASD  adi sYhmlYr zrY dividendlYrin mYblYini gstYrir. FYaliyyYtini ara_d1rd11m1z mYssisY zrY yuxar1da qeyd edilYn Ymsallar1n bYzilYri MYnfYYt vY zYrYrlYr haqq1nda hesabat, MYssisY balans1, Pul vYsaitlYrinin hYrYkYti haqq1nda hesabat formalar1nda Yks etdirilYn informasiya Ysas1nda hesablan1r. Qeyd edYk ki, mYssisYnin likvidlik vY dYmY qabiliyyYtinin pul gstYricilYri pul ax1nlar1 Ysas1nda hesablan1l1r vY mYssisYnin maliyyY vYziyyYti vY potensial1 haqq1nda vacib informasiya say1l1r. Lakin qeyd edYk ki, cari fYaliyyYt zrY ba_ verYn btn YmYliyyatlar hesabat dvrndY pulsuz da yerinY yetirilY bilYr. MYsYlYn, mYssisY istehsal mYqsYdlYri n xammal, yar1mfabrikat ala bilYr, lakin pulunu nvbYti ildY dYyY bilYr. ksinY, mYssisY xammal n hesabat ilindY pul dYyYr, lakin xammal1 nvbYti ildY ala bilYr. MYssisY istehsal etdiyi mYhsula sertifikat almaq n cari ildY pul xYrclYyir (gYlYcYk dvrn xYrclYri), lakin hYmin xYrci nvbYti ildY istehsal xYrclYrinY daxil edir. Ba_qa szlY desYk, pul ax1nlar1 Ysas1nda mYssisYnin Ymlak1, xsusi vY borc kapital1 haqq1nda informasiya bYzYn YldY etmYk mmkn olmur. Buna grY dY mYssisYnin cari hdYliklYrini potensial olaraq dYyY bilmYk qabiliyyYtini xarakterizY etmYk n mYssisYnin likvidlik vY dYmY qabiliyyYtini mhasibat balans1 formas1nda Yks etdirilYn informasiya Ysas1nda hesablamaq vY qiymYtlYndirmYk zYrurYti meydana 1x1r. Mhasibat balans1n1n likvidliyi statistik kYmiyyYtdir vY mYyyYn vaxt momentinY aktivlYrin vY passivlYrin sYviyyYlYri Ysas1nda mYyyYn edilir. MYssisYnin cari dYmY qabiliyyYtinY onun dvriyyY vYsaitlYrinin likvidliyi birba_a tYsir gstYrir. Likvidliyin tYhlili dedikdY, mYhz dvriyyY aktivlYrinin tYrkibi vY keyfiyyYtinin likvidliyinin qiymYtlYndirilmYsi ba_a d_lr. Likvidliyin tYhlili zaman1 a_a1dak1 mYsYlYlYrin ayd1nla_d1r1lmas1 tYhlilin obyektiv apar1lmas1 vY tYhlil qar_1s1nda duran mYqsYdlYrY nail olmaq n xsusi YhYmiyyYt kYsb edir: a) DvriyyY aktivlYrinin vY q1samddYtli hdYliklYrin tYrkibinin onlar1n keyfiyyYti Ysas1nda dzgn mYyyYn edilmYsi; Praktiki aspektdY bu o demYkdir ki, dvriyyY aktivlYri likvidlik sYviyyYsinY, q1samddYtli hdYliklYr isY dYnilmY mddYtinY grY qrupla_d1r1l1r. Lakin, ncY analitik informasiya Ysas1nda q1samddYtli aktivlYr keyfiyyYtcY tYhlil edilir. MaliyyY vYziyyYti yax_1 vY pis olan mYssisYlYr zrY debitor borclar1n1 eyni bir qrupda birlY_dirmYk sYhv nYticYlYrY gYtirib 1xara bilYr. b) DvriyyY aktivlYrinin dvr srYtinin q1samddYtli passivlYrin dvr srYtinY uyunluunun, istehsal texnologiyas1ndan irYli gYlYn spesfik xsusiyyYtlYr nYzYrY al1nmaqla mYyyYn edilmYsi; v) Mhasibat balans1n1n ayr1-ayr1 aktiv vY passiv maddYlYrinin qiymYtlYndirilmYsi zrY uot siyasYti; Likvidliyin tYhlili zrY YldY edilYn nYticYlYr, ilk nvbYdY, uot siyasYtinin beynYlxalq standartlara uyunla_d1r1lmas1ndan as1l1d1r. Likvidliyin tYhlilinin analitik sYviyyYsinin yksYldilmYsi vY obyektivliyin tYmin edilmYsi mYqsYdi ilY SC-in maliyyY hesabat1 formalar1na 0zahedici qeydlYr dY YlavY olunur. Bu qeydlYrdY mYhz yuxar1da szgedYn alYtlYr haqq1nda mfYssYl izahatlar verilir. MYssisYnin q1samddYtli aktivlYri likvidlik sYviyyYlYrindYn as1l1 olaraq qrupa blnr: A1. YksYk likvidli aktivlYr; Bu qrupa mYssisYnin pul vYsaitlYri vY yksYk likvidli q1samddYtli qiymYtli ka1zlar1 daxil edilir. Bu qrup zrY riskin sYviyyYsi ox a_a1d1r. A2. CYld realla_d1r1lan aktivlYr; Bu qrupa maliyyY vYziyyYti normal, yaxud yksYk olan mYssisYlYrin debitor borclar1, yola sal1nm1_ YmtYYlYr, ehtiyatlar vY yksYk tYlYbY malik haz1r mYhsullar1n dYyYri daxil edilir. Bazar1n konyukturundan as1l1 olaraq gstYrilYn elementlYr zrY likvidlik sYviyyYsi dYyi_Y bilYr. Buna grY dY tYhlildYn ncY gstYrilYn hYr bir element zrY son informasiya Ysas1nda likvidlik dYrYcYsi dYqiqlY_dirilir. Bu qrup zrY riskin sYviyyYsi a_a1d1r. A3. Orta likvidli aktivlYr, yaxud yava_ realla_d1r1lan aktivlYr; Bu qrupa daxil olan dvriyyY aktivlYrini riskin sYviyyYsinY grY iki qrupa blmYk olar: 1) orta risk sYviyyYsinY malik olan aktivlYr; 2) yksYk riskli aktivlYr; A4. Qeyri-likvidli (Ytin realla_d1r1lan) aktivlYr; Bu qrupa uzunmddYtli aktivlYrin dYyYri vY 12 aydan sonra silinYcYk gYlYcYk dvrlYrin xYrclYri maddYsindY gstYrilYn mYblY daxil edilir. A1, A2, A3 qruplar1na daxil olan aktivlYrin dYyYri mYssisYnin cari dYmY qabiliyyYtini xarakterizY edYn gstYricilYrin sYviyyYsinin hesablan1lmas1 vY qiymYtlYndirilmYsindY istifadY edilir. A4 qrupuna daxil olan sabit aktivlYrin dYyYri isY mYssisYnin uzunmddYtli dYmY qabiliyyYtinin qiymYtlYndirilmYsindY, mflislY_mYyY grY lYv edilYn mYssisYlYrin dYyYrinin mYyyYn edilmYsindY istifadY edilir. AdYtYn mYssisY iqtisad mYhkYmYsi tYrYfindYn mflis elan edildikdY hYrrac bazar1nda qiymYtlYndirilir. MYssisYnin hdYliklYri onlar1n dYnilmYsi mddYtinY grY a_a1dak1 qruplara blnr: P1. TYcili hdYliklYr; Bu qrupa kreditor borclar1 vY dYnilmY vaxt1 kemi_ borclar daxil edilir. P2. Q1samddYtli hdYliklYr; Bu qrupa q1samddYtli bank kreditlYri vY sair q1samddYtli passivlYr daxil edilir. P3. UzunmddYtli hdYliklYr; bu qruppa uzunmddYtli kreditlYr vY sair uzunmddYtli hdYliklYr daxil edilir. P4. Sabit (daimi) passivlYr. Bu qrupa mYssisYnin xsusi kapital1 vY hdYliklYr blmYlYrindYn gYlYcYk dvrn gYlirlYri, istehlak fondlar1, Qar_1dak1 xYrclYr vY dYmYlYr n ehityatlar daxil edilir. MYssisYnin mhasibat balans1n1n likvidliyini tYhlil etmYk n onun aktivlYri vY hdYliklYri yuxar1da gstYrilYn qruplar zrY 2.1 sayl1 cYdvYldY verilYn qaydada qrupla_d1r1r. CYdvYl 2.1. Mhasibat balans1n1n likvidliyinin tYhlili !GstYricilYrin ad10llYr20112012201320141.AktivlYr 1.1.YksYk likvidlik aktivlYr7250270276643418771.2.Tez sat1lan aktivlYr850387115063286982610926721.3.Yava_ sat1nlan aktivlYr 1947181158870518851422458421.4.Ytin sat1lan aktivlYr5336162532885453398225253900Balans81409808070893810143388402912hdYliklYr2.1.TYcili hdYliklYr3828982558993379155551252.2.Q1samddYtli hdYliklYr2916829758291681665712.3.UzunmddYtli hdYliklYr102891611106562164712.4.Daimi passivlYr76260237724126773369479021243Qruplar zrY mnasibYt3.1.A1-P1A1(P1A1(P1A1(P1A1(P13.2.A2-P2A2(P2A2(P2A2(P2A2(P23.3.A3-P3A3(P3A3(P3A3(P3A3(P33.4.A4-P4A4(P4A4(P4A4(P4A4(P4 CYdvYl 2.1-in mYlumatlar1ndan grnr ki, mYssisYnin yksYk likvidli aktivlYri onun tYcili hdYliklYrinin hYcmindYn azd1r, yYni tYdqiq edilYn dvrdY A1 < P1  dir. Ba_qa szlY desYk, mYssisYnin daha likvid aktivlYri onun hdYliklYrini dYyY bilmir. CYdvYldYn grndy kimi tYdqiq edilYn dvrdY A2>P2; A3 >P3 _Yrti dYnilir. Balans1n bu maddYlYri zrY mYssisY likvidli hesaba edilY bilYr. Lakin, A4d"P4 _Yrti dYnilmir. mumi halda balans1n cari likvidliyi a_a1dak1 _YrtlY mYyyYn edilir: (A1 +A2+A3) > (P1+P2+P3) (2.13) CYdvYlin mYlumatlar1 Ysas1nda 2011-ci il zrY (7250+850387+1947181) ( (382898 + 29168+102891) olur. 2804818 > 514957 kimi bYrabYrsizliyini yazmaq olar. DemYli, 2011-ci ildY mYssisYnin cari aktivlYrinin mumi dYyYri onun q1sa vY uzunmddYtli hdYliklYrindYn 5.45 dYfY oxdur vY mYssisYnin balans1n1 likvid hesab etmYk olar. MYssisYnin cari aktivlYrinin dYyYri onun q1sa vY uzunmddYtli hdYliklYrindYn 2289.86 min manat ox olmu_dur. 2014-c ildY mYssisYnin cari aktivlYri, habelY cari vY uzunmddYtli hdYliklYri a_a1dak1 kimi olmu_dur: (41877+1092672+2451842) ( (555125 +166571+216471) 3586391> 938167 DemYli, 2014-c ildY mYssisYnin cari aktivlYrinin mumi dYyYri onun q1sa vY uzunmddYtli hdYliklYrindYn 2648.2 min manat vY ya 3.82 dYfY ox olmu_dur. BelYliklY, mYssisYnin Mhasibat balans1 likvid vY mYssisYnin z isY dYmY qabiliyyYtlidir. MtlYq ifadYdY mYssisYnin likvidliyini xarakterizY edYn Yn Ysas gstYricilYrdYn biri mYssisYnin xsusi dvriyyY kapital1d1r. MYhz bu kapital hesab1na mYssisY znn cari aktivlYrini tYmin edir. MYssisYnin xsusi dvriyyY kapital1n1n (xalis i_i kapital) hYcmi a_a1dak1 kimi hesablan1r: XDV = CA-CP (2.14) burada XDV- xsusi dvriyyY kapital1n1, CP-cari hdYliklYri, CA isY cari aktivlYri xarakterizY edir. XDV-nin YdYdi qiymYti iqtisadi yk da_1y1r. BelY ki, YgYr mYssisY znn btn cari hdYliklYrini yerinY yetirirsY, onda onun sYrYncam1nda nY qYdYr xsusi dvriyyY vYsailYri qald11n1 gstYrir. Bu gstYricilYrin YdYdi qiymYti 2.2. sayl1 cYdvYlin mYlumatlar1 vasitYsilY hesablan1la bilYr. CYdvYl 2.2 Xsusi dvriyyY kapital1n1n dinamikas1n1n tYhlili vY qiymYtlYndirilmYsi !GstYricilYrin ad10llYr2011201220132014Cari aktivlYr2804818274203927616113586391Cari hdYliklYr515547347357368329938167Xsusi dvriyyY kapital12289271239468226482242648224 TYdqiq edilYn dvrdY mYssisYnin xsusi dvriyyY kapital1n1n hYcmi yksYk olmu_dur. 2011-ci ilY nisbYtYn 2014-c ildY mYssisYnin xsusi dvriyyY kapital1 358.95 min manat artm1_ vY 2.65 mln. manat tY_kil etmi_dir. DemYli, mYssisYnin mhasibat balans1 cari hdYliklYr nqteyi  nYzYrindYn likvid say1l1r vY cari hdYliklYrini dYmYsi n uzunmddYtli aktivlYrini satmaa ehtiyac qalm1r. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki, mtlYq kYmiyyYtlYr Ysas1nda mYssisY zrY onun balans1n1n likvidliyini vY dYmY qabiliyyYtini mYyyYn etmYk mmkn olmas1na baxmayaraq hYmin sahYnin digYr mYssisYlYri zrY mqayisYli tYhlil aparmaa imkan vermir. 0qtisadi potensial1 mxtYlif olan mYssisYlYrin likvidliyini mtlYq kYmiyyYtlYr Ysas1nda mqayisYli tYhlil etmYk istYr iqtisadi, istYrsY dY metodoji cYhYtdYn dzgn deyildir. Buna grY dY mxtYlif ll mYssisYlYr zrY vY habelY sahYlYraras1 mqayisYli tYhlil aparmaq n nisbi likvidlik gstYricilYrindYn istifadY edilir: Cari likvidlik Ymsal1 (KCL); Bu Ymsal1n YdYdi qiymYti cari aktivlYrin (CA) cari hdYliklYrY nisbYti (CP) kimi hesablan1l1r: CA KCL = ----------------- (2.15) CP Cari likvidlik Ymsal1n1n YdYdi qiymYti 1 manat cari hdYliklYrY d_Yn cari aktivlYrin dYyYrini gstYrir. Bu gstYricinin normativ qiymYtinin a_a1 sYrhYdi 2-yY bYrabYr gtrlr. SzgedYn Ymsal1n YdYdi qiymYtinin artmas1 msbYt hal kimi qiymYtlYndirilir vY mYssisYnin aktivlYrindYn daha sYmYrYli istifadY edilmYsinin gstYricisi kimi xarakterizY olunur. MYlumdur ki, kYsrin surYtindY pul vYsaitlYri vY onun ekvivalentlYri ilY yana_1 istehsal ehtiyatlar1 vY debitor borclar1 da Yks etdirilir. Debitor borclar1 zrY likvidlik mxtYlif olur. Cari likvidlik Ymsal1n1 hesablamazdan YvvYl mYssisYnin debitor borclar1 hYrtYrYfli tYhlil edilir vY _bhYli borclar hesablamalara daxil edilmir. Ehtiyatlar1n qiymYtlYndirilmYsi zaman1 istifadY edilYn metodlardan (L0FO; F0FO) as1l1 olaraq, onlar1n mqayisYliliyi tYmin olunur. Bu gstYricinin YdYdi qiymYtini 2011-ci ildY:KCL=CA/CP= 2804818/515547 =6.8067; 2014-c ildY: KCL=CA/CP = 3586391/938167=3.8228 KCL=3.8228-6.8067=- 2.9847 tY_kil edir Grndy kimi, cari likvidlik Ymsal1n1n sYviyyYsi normativ zrY mYyyYn edilmi_ kYmiyyYtdYn 2011-ci ildY 3.43 dYfY, 2014-c ildY isY 1.91 dYfY ox olmu_dur. Cari likvidlik Ymsal1 2012-ci ildY Yn byk qiymYt (7.89) alm1_ vY 2013-2014-c illYrdY azalma tendensiyas1na malik olmu_dur. Buna baxmayaraq szgedYn gstYricinin sYviyyYsinY grY mYssisYni yksYk dYrYcYli reytinq qrupuna daxil etmYk olar. BelY ki, tYdbiq edilYn drd ildY bu Ymsal1n YdYdi qiymYti ikidYn yksYk olmu_dur. 2. TYcili likvidlik Ymsal1 (KLT). Bu Ymsal1n YdYdi qiymYti a_a1dak1 kimi hesablan1l1r: DB + PV +QMA KLT = -------------------------------------------- (2.16) QBV + UBS  (D+GDG+GXE) burada: QBV  q1samddYtli hdYliklYri, DB- debitor borclar1n1, D  dividendlYri, GDG  gYlYcYk dvrn gYlirlYrini, GXE- qar_1dak1 xYrclYr vY dYmYlYr zrY ehtiyatlar1, UBC  cari ildY dYnilYcYk uzunmddYtli hdYliklYri, QMA  q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1n1 ifadY edir. Bu Ymsal mYssisYnin tYcili likvidliyini daha dzgn Yks etdirir. Grndy kimi, KLT-nin hesablan1lmas1nda istehsal ehtiyatlar1ndan istifadY edilmir. BelY ki, mYssisYlYr istehsal ehtiyatlar1 n ald1qlar1 YmtYYlYri satarkYn, adYtYn ald1qlar1 qiymYtdYn a_a1 qiymYtY realla_d1r1r. BitmYmi_ istehsal1n sYviyyYsi bu Ymsal1n hesablan1lmas1nda istifadY edilmir. nki, bu mYssisY zrY texnoloji proseslYrin tYlYblYrindYn irYli gYlir. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki, KLT-nin normativ zrY a_a1 sYrhYdi vahidY bYrabYr gtrlr. Bu gstYricinin YdYdi qiymYti 2011-ci ildY KLT=(107934+7250)/(515547+0-(0+0+590))=115184 /514957 =0.2237,2013-c ildY isY KLT=(249940+41877) / (938167+0-(0+0+0)) = 0.3111-Y bYrabYr olmu_dur. KYnarla_ma KLT =0.3111  0.2237 = +0.0874 tY_kil edir. Grndy kimi, KLT  nin YdYdi qiymYti tYdqiq edilYn dvrdY normativ zrY a_a1 sYrhYddindYn kiik olmu_dur. DemYli mYssisYnin tYcili likvidlik sYviyyYsi a_a1d1r. Lakin bu gstYrici 2011-ci ilY nisbYtYn 2014-c ildY artm1_d1r. Bu art1ma, mqayisY edilYn dvrdY debitor borclar1n1n (142006 man.) vY pul vYsaitlYrinin (34627 man.) artmas1 msbYt vY q1samddYtli hdYliklYrin (285120 man.) artmas1 mYnfi tYsir gstYrmi_dir. 3. MtlYq likvidlik Ymsal1 (KLM): Bu gstYricinin YdYdi qiymYti a_a1dak1 kimi hesablan1l1r: PV +QMA KLM = -------------------------------------------- (2.17) QBV + UBS  (D+GDG+GXE) Bu Ymsal1n YdYdi qiymYti pul aktivlYrinin vY onlar1n ekvivalentlYrinin dYyi_mYsi nYticYsindY dYyi_ir. nki, q1samddYtli hdYliklYr nisbYtYn sabit qal1r. SzgedYn gstYricinin normativ qiymYti zrY iqtisadi YdYbiyyatlarda he bir tvsiyyY irYli srlmr. Bu gstYricinin YdYdi qiymYti dYmY qabiliyyYtinY malik olan _irkYtlYr zrY 0,2-dYn 0,25-Y qYdYr dYyi_ir. FYaliyyYtini tYhlil etdiyimiz mYssisY zrY KLM  in YdYdi qiymYti 2011-ci ildY 0.0141, 2014-c ildY isY 0.0446 tY_kil etmi_dir. DemYli, bu Ymsal1n YdYdi qiymYti mYssisY zrY a_a1d1r, lakin 2014-c ildY nisbYtYn yax_1la_ma m_ahidY edilir. 4. Pul ehtiyatlar1 normas1 (PEN): MtlYq likvidlik Ymsal1 pul ehtiyatlar1 normas1 ilY qar_1l1ql1 YlaqYdY tYhlil edilir. SahYlYr vY mYssisYlYr zrY pul ehtiyatlar1n1n sYviyyYsi mxtYlif olur. Pul ehtiyatlar1 normas1 a_a1dak1 kimi hesablan1l1r. PV +QMA PEN = --------------------------- (2.18) CA-HDS burada HDS al1nm1_ maddi qiymYtlilYr zrY YlavY dYyYr vergisini gstYrir. Bu gstYricinin YdYdi qiymYti 2011-ci ildY 7250+0 7250 PEN = --------------------- = --------------- = 0,0026, 2014-c ildY isY 2804818-9628 2795190 41877 41877 PEN = ----------------------- = --------------- = 0,0117 tY_kil edir. 3586391-7708 3578683 PEN = 0.0117-0,0026=+0,0091 5. Cari dYmY qabiliyyYti Ymsal1 (KTQ): Bu Ymsal mYssisYnin dYni_ vYsaitlYrinin onun tYcili hdYliklYrinY nisbYti kimi hesablan1l1r. Bu zaman mYssisYnin cari YmYliyyatlar zrY debitor borclar1 real qiymYtlYndirilir. Ba_qa szlY desYk, mYssisYnin nad dYni_ vYsaitlYrinY a_a1dak1lar daxil edilir: 1) hesabla_ma, valyuta hesab1 vY kassada olan nad pul vYsaitlYri; 2) q1samddYtli maliyyY qoyulu_lar1; 3) debitor borclar1; mYssisYnin balans1nda Yks etdirilYn debitor borclar1n1n hYcmi mhasibat uotu hesablar1ndak1 mYlumatlar Ysas1nda tYshih edilir. YYni, dYmY qabiliyyYtinY malik olmayan debitorlar zrY debitor borclar1 hesablamalara daxil edilmir. MYssisY zrY hdYliklYrin dYnilmYsi n onun dYmY vYsaitlYrinin hYcmi (TV)2011-ci ildY TV=PV+QMM+DB=7250+0+107934=115184 manat, 2013-c ildY TV=PV+QMM+DB=41877+0+249940=291817 manat tY_kil edir. Q1samddYtli hdYliklYrin mYblYi isY kreditor borclar1n1n mYblYi (KRB) ilY mYyyYn edilir. Bu gstYrici 2011-ci ildY KRB=382898 manat, 2014-c ildY KRB=555125 manat tY_kil etmi_dir. Qeyd olunan _YrtlYr daxilindY mYssisYnin cari dYmY qabiliyyYti Ymsal1n1n YdYdi qiymYti 2011-ci ildY KTQ= TV/KRB = 115184/382898=0.3008-Y, 2014-c ildY KTQ= TV/KRB =291817/555125=0.5257-Y bYrabYr olar. Bu halda kYnarla_ma KTQ=0.5257-0.3008=+0.2249 tY_kil edir. Bu gstYricinin normativ qiymYti vahidY bYrabYr qYbul edilir. Grndy kimi, mYssisY zrY bu Ymsal1n faktiki YdYdi qiymYti normativ qiymYtindYn 2011-ci ildY tYqribYn 3.33 dYfY, 2014-c ildY 2 dYfYyY qYdYr kiikdir. YYni, mYssisYnin cari dYmY qabiliyyYti ox a_a1 sYviyyYdYdir, lakin art1m m_ahidY edilir. Qeyd etmYk vacibdir ki, mYssisYlYrin cari dYmY qabiliyyYtinin mYyyYn edilmYsi n TYdiyyY TYqvimi CYdvYli tYrtib edilir. Bu zaman aylar zrY mYssisYnin tYcili hdYliklYrinY kreditor borclar1n1n mYblYi ilY yana_1 pul daxilolmalar1, bank vY valyuta hesablar1, habelY debitorlar zrY daxilolmalar yaz1l1r. TYdiyyY TYqvimi CYdvYlinin bir tYrYfindY daxilolmalar, digYr tYrYfindY isY tYcili hdYliklYr yaz1l1r vY mqayisY Ysas1nda at1_mayan vYsaitlYrin hYcmi mYyyYn edilir vY YlavY tYdbirlYr planla_d1r1l1r. 6) Cari tYdiyyY tarazl11 Ymsal1 (KTH): Bu Ymsal, ad1ndan mYlum olduu kimi, mYssisYnin tYcili hdYliklYrini dYmYk n mYssisYnin tYdiyyY tarazl11n1n sYviyyYsini gstYrir. Bu halda belY hesab edilir ki, mYssisYnin kreditor borclar1 onun debitor borclar1 ilY dYnilir. at1_mayan hissY isY mYssisYnin hesabla_ma vY valyuta hesab1nda olan vYsaitlYr hesab1na tamamlan1r. Cari tYdiyyY tarazl11 Ymsal1 (KTH) a_a1dak1 kimi hesablan1l1r: KTH= (PHH+PVH)/ (KRB-DB) (2.19) burada PHH  mYssisYnin hesabla_ma hesab1nda olan pul vYsaitlYrini, PVH mYssisYnin valyuta hesab1nda olan pul vYsaitlYrini gstYrir. TYhlil i_i apard11m1z mYssisY zrY bu gstYricinin sYviyyYsi 2011-ci ildY KTH=(7227+10) / (382898-107934)=7237/274964 = 0.0263, 2013-c ildY isY KTH= (20702+21166) / (555125 - 249940) = 41868 /305185 = 0.1372 tY_kil edir KTH= 0.1372 -0.0263=+0.1109; Grndy kimi, mYssisYnin cari tYdiyyY tarazl11 Ymsal1n1n YdYdi qiymYti xeyli dYrYcYdY artm1_d1r. Xalis pul daxilolmalar1 Ymsal1 (KXP): 0nvestorlar n cari dYmY qabiliyyYti ilY yana_1 mYssisYnin perspektiv dYmY qabiliyyYti daha mhm YhYmiyyYt kYsb edir. MYssisYnin perspektiv dvrdY dYmY qabiliyyYtini xarakterizY etmYk n xalis pul daxilolmalar1 Ymsal1ndan istifadY edilir. Bu Ymsal1n YdYdi qiymYti a_a1dak1 kimi hesablan1l1r: A+XM KXP = -------------------- (2.20) VR burada A-tYhlil edilYn dvrdY mYssisY zrY amortizasiya ay1rmalar1n1n mYblYini, XM  xalis mYnfYYti, VR  mYhsul sat1_1, i_ vY xidmYtlYrdYn YldY edilYn cYmi pul gYlirlYrini (mumi gYlir) ifadY edir. Xalis mYnfYYtlY amortizasiya ay1rmalar1n1n cYmi mYssisYnin xalis gYlirlYrini tY_kil edir. Bu Ymsal1n YdYdi qiymYti hYr bir manat pul gYlirlYrinY d_Yn sYrbYst vYsaitlYrin hYcmini gstYrir. MYssisY zrY 2014-c ildY hYr min manat gYlirin 77.5 manat1 sYrbYst pul vYsaitidir. YYni, mYssisY znn xsusi kapital1n1 cari hdYliklYrin dYnilmYsinY vY investisiyaya ynYldY bilYr. Bu gstYricinin YdYdi qiymYti nY qYdYr yksYk olarsa, bir o qYdYr yax_1 hesab edilir. UzunmddYtli dvrdY mYssisYnin dYmY qabiliyyYtini xarakterizY edYn Yn mhm gstYricilYrdYn biri dY cari hdYliklYrin pul gYlirlYri ilY tYmin edilmYsi parametridir. 8. Cari hdYliklYrin mYhsul sat1_1ndan daxil olan pul gYlirlYri ilY tYmin edilmYsi Ymsal1 (KVRP) mYhsul sat1_1ndan YldY edilYn pul gYlirlYrinin (VR) cari hdYliklYrin hYcminY nisbYti kimi hesablan1l1r: KVRP = VR/ CP (2.21) burada CP  cari hdYliklYrin orta illik hYcmidir vY hesab1 orta kYmiyyYt kimi hesablan1l1r. Bu gstYricinin 2014-c ildY YdYdi qiymYti CP = (368329+ 938167)/ 2 =1306496/2=653248 min manat, yaxud KVRP =3906906/653248= 5.981 tY_kil edir. Grndy kimi, bu gstYricinin YdYdi qiymYti yksYkdir. YYni, mYhsul sat1_1ndan YldY edilYn pul gYlirlYri cari hdYliklYrdYn 6 dYfY oxdur. 9) Pul vYsaitlYrinin kifayYtliliyi Ymsal1 (KPVK): Bu Ymsal mYssisYnin dYmY qabiliyyYtini xarakterizY edYn Yn vacib gstYricilYrdYn biridir vY a_a1dak1 kimi hesablan1l1r: A+XM KPVK = ---------------------- (2.22) JK + D + ACA CYdvYl 2.3 MaliyyY Ymsallar1n1n hesablan1lmas1 vY qiymYtlYndirilmYsi GstYricilYrin ad1201220132014MYhsul sat1_1ndan pul gYlirlYri208556519653823906906Realla_d1r1lm1_ mYhsulun maya dYyYri144742214205982547033lavY dYyYr vergisi318136288804596884AksizlYr190044241549404612MYhsul sat1_1ndan mYnfYYt1299633431358377Sair sat1_1n nYticYlYri375328251314882Sat1_dan kYnar YmYliyyatlar1n nYticYlYri12553-1562-1632mlak vY torpaq vergilYri533345253361535Balans mYnfYYti12671431849310092MYnfYYtdYn vergi30411700768220Xalis mYnfYYt9630324842241872Amortizasiya 7219635826608847Xalis gYlirlYr16849960668302719 CYdvYl 2.4 Cari likvidlik vY maliyyY Ymsallar1n1n dinamikas1n1n tYhlili !GstYricilYrin ad1Normativ zrY2005200620072008Cari likvidlik Ymsal126,80679,47067,48115,9813TYcili likvidlik Ymsal110,22370,10020,31700,3645MtlYq likvidlik Ymsal10,2-0,250,01410,00780,01810,0523Pul ehtiyatlar1 normas1-0,00260,00100,00240,0117Xsusi dvriyyY kapital1 mln.m.-2289271239468223932822648224Cari tYdiyyY qabiliyyYti Ymsal1-0,30080,13580,34500,5257Cari tYdiyyY tarazl11 Ymsal1-0,02630,01210,02900,1372Xalis pul daxilolmalar1 Ymsal10,08080,03090,0775 NT0C V TKL0FLR Q1samddYtli aktivlYrin uotu vY tYhlilinin tYkmillY_dirilmYsi istiqamYtlYri mvzusunda yerinY yetirilmi_ tYdqiqat Ysas1nda a_a1dak1 nYticYlYr YldY edilmi_ vY tYkliflYr irYli srlm_dr: Q1samddYtli aktivlYrin idarY edilmYsi, onlardan istifadYnin sYmYrYliyinin yksYldilmYsi mvafiq informasiyan1n olmas1n1 zYruri edir. BelY informasiya bazar mexanizminin mhm elementlYri olan mhasibat uotu vY hesabat1 vasitYsi ilY formala_1r. Lakin, mhasibat uotu vY hesabat1 tYrYfindYn formala_an informasiyan1n keyfiyyYtinY vY kYmiyyYtinY olan tYlYbat zaman kedikcY dYyi_ir. Obyektiv olaraq bu, uot vY hesabat sisteminin znn daim tYkmillY_dirilmYsini tYlYb edir. Uot vY hesabat sistemi YslindY bazar mexanizminY, biznesin idarY edilmYsinin forma vY metodlar1na uyunla_d1r1l1r. Bununla belY, hYmin sistemin sYmYrYli qurulmas1 vY fYaliyyYti yrYnilYn obyektlYrin, konkret halda q1samddYtli aktivlYrin iqtisadi mahiyyYtinin dzgn a1qlanmas1ndan, tYsnifat1 vY qiymYtlYndirilmYsinin elmi, metodiki vY praktiki bax1mdan hYrtYrYfli ara_d1r1lmas1nan as1l1d1r. Apar1lan tYdqiqat inand1r1c1 _YkildY sbut edir ki, yrYnilYn obyektlYrin, yYni q1samddYtli aktivlYrin iqtisadi mahiyyYtini vY funksiyas1n1 dzgn ba_a d_mYdYn onlara adekvat uot vY hesabat sistemi yaratmaq mmkn deyildir. TYdqiqat gstYrir ki, iqtisadi YdYbiyyatlarda btvlkdY aktivlYrin vY onlar1n mhm tYrkib hissYsi olan q1samddYtli aktivlYrin iqtisadi mahiyyYti iqtisadi mnasibYtlYr bax1m1ndan deyil, daha ox hquqi mnasibYtlYr bax1m1ndan a1qlanm1_d1r. BelY ki, aktivlYrY istismar vasitYlYri, Yn yax_1 halda cYmiyyYt zvlYrinin maddi tYlYbatlar1n1 dYyY bilYcYk _eylYr kimi bax1lm1_d1r. Halbuki, aktivlYr, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYr onlar1n sahiblYrinY gYlir, mYnfYYt gYtirmYk qabiliyyYti olan Ymlak kimi qiymYtlYndirilir. AktivlYrin mahiyyYtinY ikinci yana_ma onlar1n idarY olunmas1 sahYsindY evik vY sYmYrYli mexanizmin yarad1lmas1, biznesin effektivliyinin yksYldilmYsi hesab olunur. Bunu bazar iqtisadiyyat1 inki_af etmi_ lkYlYrin tYcrbYsi sbut edir. Qeyd etmYk laz1md1r ki, btvlkdY lkYmizdY aktivlYrin, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYrin mahiyyYtinin a1lmas1nda mYyyYn irYlilYyi_lYr olsa da, onlar MHBS-da verilmi_ tYriflYrY vY standartlara uyun gYlmir. Bir s1ra xarici mYnbYlYrdY dY aktivlYrin mahiyyYti vY funksiyas1 dYqiq a1qlanm1r. Xsusi vurulamaq yerinY d_Yr ki, aktivlYrin, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYrin mahiyyYti z Yksini bir funksiyada, yYni mYssisYyY gYlir gYtirmYk funksiyas1nda tap1r. AktivlYrin gYlir gYtirmYk funksiyas1 hYmin aktivlYrY malik olan mYssisY qar_1s1nda duran Ysas mYqsYdY-mYnfYYt YldY etmYk mYqsYdinY tam uyun gYlir. Q1samddYtli aktivlYrin tYsnifat1 onlar1n uotu vY hesabat1n1n tY_kilinin metodoloji Ysaslar1ndan biridir. Buna baxmayaraq, nYzYri vY praktiki YdYbiyyatlarda aktivlYrin elmi cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ tYsnifat1 demYk olar ki, yoxdur. vvYllYr dY, indi dY aktivlYr YsasYn mvcudluq formas1na grY tYsniflY_dirilir. Buradan da belY bir nYzYri vY praktiki nYticY 1xar1l1r ki, q1samddYtli aktivlYrin ayr1-ayr1 nvlYri mxtYlif funksiya da_1y1r. Halbuki, mvcudluq formas1ndan, yaxud nvndYn as1l1 olmayaraq btn q1samddYtli aktivlYr bir funksiya da_1y1r. MYhz bu kriteriya q1samddYtli aktivlYrin tYsnifat1 vY qrupla_d1r1lmas1n1n Ysas1nda dayan1r. AktivlYrin, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYrin idarY edilmYsi mexanizminin mhm elementlYrindYn biri onlar1n qiymYtlYndirilmYsidir. BeynYlxalq tYcrbY, habelY apard11m1z ara_d1rmalar gstYrir ki, uot vY hesabat nY qYdYr tYkmil metodologiyaya malik olsa da, elmi-praktiki cYhYtdYn Ysasland1r1lm1_ qiymYtlYndirmY sistemi olmadan q1samddYtli aktivlYr haqq1nda etibarl1 vY real informasiya formala_d1rmaq mmkn deyildir. QiymYtlYndirmY olmadan uotun znn apar1lmas1 qeyri-mmkndr. MYssisYnin fYaliyyYtindYn yaranan maliyyY nYticYlYrini yaln1z aktivlYri, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYri qiymYtlYndirmYklY mYyyYn etmYk olar. Buradan da belY 1x1r ki, q1samddYtli aktivlYrin uotu vY hesabatda Yks etdirilmYsinin ba_l1ca metodoloji Ysas1 mYhz qiymYtlYndirmYdir. Bazar _YraitindY aktivlYrin, o cmlYdYn q1samddYtli aktivlYrin ilk dYyYri (maya dYyYri), yaxud tarixi dYyYrlY yana_1, cari dYyYrlY qiymYtlYndirilmYsinin zYruriliyi meydana 1x1r. nki, bazar _YraitindY qiymYtlYri bazar formala_d1r1r vY onlar1n sYviyyYsi inflyasiyan1n, tYlYb vY tYklifin, rYqabYtin vY sair amillYrin tYsiri nYticYsindY dYyi_ir. DemYli, uot vY hesabat sistemindY aktivlYrin qiymYtlYndirilmYsi tarixi dYyYrlY yana_1, hYm dY cari (bazar) qiymYtlYrlY apar1l1r. 5. Ara_d1rmalar gstYrir ki, qeyri-monetar cari aktivlYrin normativ sYnYdlYrdY dYqiq tYsnifat1, masir tYlYblYrY cavab verY bilYcYk uot vY hesabat sistemi mvcud deyildir. BelY ki, mhasibat uotunun hesablar plan1, aktivlYrin tYsnifat1 vY uotu sistemi metodoloji vY praktiki tYlYblYrY tam cavab vermir. Apar1lm1_ tYdqiqat vY mYssisYlYrin i_ tYcrbYsi gstYrir ki, hYmin sistemlYrin he biri mYntiqi sonluuna atd1r1lmam1_ vY masir tYlYblYrY uyun gYlmir. Material ehtiyatlar1n1n, bitmYmi_ istehsal1n, gYlYcYk dvrlYrin xYrclYrinin, haz1r mYhsulun sintetik uotunun apar1lmas1n1n metodoloji Ysaslar1 vY qaydalar1 kemi_dYki qaydalardan demYk olar ki, fYrqlYnmir. Qeyri-monetar aktivlYrin analitik uotunun apar1lmas1 vY onun sintetik uotla YlaqYlYndirilmYsinin mvcud sistemi mrYkkYbdir vY sYmYrYli deyildir. Haz1rda qeyri-monetar cari dvriyyY aktivlYrinin, onlar1n istifadYsi nYticYsindY ba_ verYn xYrclYrin vY gYlirlYrin uotu vahid mhasibat uotu sistemindY apar1l1r. Bu hYmin aktivlYr barYdY Ytrafl1 informasiya formala_d1rmaa, belYliklY dY onlar1n mYqsYdynl vY sYmYrYli istifadY olunmas1na imkan vermir. BtvlkdY, mvcud uot sisteminin formala_d1rd11 informasiya nY daxili idarYetmYnin, nY dY xarici istifadYilYrin tYlYbat1n1 dYmir vY hYmin sistem istYr metodoloji, istYrsY dY praktiki bax1mdan beynYlxalq prinsiplYrY vY standartlara tam uyun gYlmir. 6. Monetar cari aktivlYrin tYsnifat1na dair mvcud normativ sYnYdlYrdY _YrhlYr vY a1qlamalar yoxdur, bu da onlar1n uotu sahYsindYki at1_mazl1qlar1 _YrtlYndirYn sYbYblYrdYn biridir. Mvcud uot sistemindYn pul vYsaitlYri vY onlar1n ekvivalentlYri barYdY mstYqil informasiya YldY etmYk mmkn deyildir. BelY ki, bYzi hallarda pul vYsaitlYri ilY pul vYsaitlYrinin ekvivalentlYri tYsnifatda vY uotda eynilY_dirilir. TYtbiq edilYn uot sistemi monetar cari aktivlYrin mtlYq likvidliyY malik hissYsinin, yYni pul vYsaitlYrinin ayr1-ayr1 fYaliyyYt nvlYri zrY ax1n1 barYdY laz1mi informasiya formala_d1ra bilmir, bu da kYnar istifadYilYrY pul vYsaitlYrinin hYrYkYtini proqnozla_d1rmaa, mvafiq idarYetmY vY maliyyY qYrarlar1 qYbut etmYyY problem yarad1r. Monetar cari aktivlYrY aid edilYn debitor borclar1n1n iqtisadi mahiyyYtinY, tYrkibi vY tYyinat1na grY tYsnifat1 dYqiq deyildir. HYmin vYziyyYt daha ox al1c1 vY sifari_ilYrlY hesabla_malara aiddir. Debitor borclar1n1n mddYtlYrinY grY uotu apar1lm1r. QiymYtli ka1zlar zrY dividendlYrin, depozitlYr, verilmi_ borclar, verilmi_ avanslar, habelY kommersiya kreditlYri zrY faizlYrin sistemli uotu apar1lm1r vY son nYticYdY Ysas borclar vY faizlYr haqq1nda ayr1ca informasiya formala_d1rmaq mmkn olmur. BtvlkdY monetar aktivlYrin uotunun metodoloji vY metodiki vYziyyYti bu sahYdY mvcud olan beynYlxalq tYcrbYyY vY standartlara uyun gYlmir. 7. MaliyyY uotu YrivYsindY qeyri-monetar cari aktivlYrin uotunun tYkmillY_dirilmYsinin ba_l1ca istiqamYtlYri bunlard1r: 1) onlar1n Ysasland1r1lm1_ tYsnifat1n1n apar1lmas1, qiymYtlYndirilmYsi qaydas1 vY sintetik uotu metodikas1n1n dYqiq mYyyYn olunmas1; 2)Materiallar1n uotu onlar1n hesablar plan1nda verilmi_ qruplar1 zrY apar1la bilYr.3)GYlYcYk dvrlYrin xYrclYri kimi uotu apar1lan mYsrYflYrin tYrkibi dYqiqlY_dirilmYlidir. ZYnnimizcY, hYmin xYrclYri iki qrupa ay1rmaq olar: tYxirY sal1nm1_ xYrclYr vY qar_1dak1 dvrlYrin xYrclYri. TYxirY sal1nm1_ xYrclYr yaln1z uzunmddYtli aktivlYrin tYrkibindY uota al1nmal1d1r. Qar_1dak1 dvrlYrin xYrclYri isY cari aktivlYrin tYrkibindY Yks etdirilmYlidir. Haz1r mYhsula yklYnmi_dir vY ya dYnilmi_dir sat1_ metodlar1na aid oluna bilmYyYn haz1r mYhsullar daxil edilmYlidir. MaliyyY uotu sistemindY materiallar1n, bitmYmi_ istehsal1n, qar_1dak1 dvrlYrin xYrclYrinin, habelY haz1r mYhsullar1n vY mallar1n sintetik uotu yaln1z faktiki maya dYyYrilY apar1lmal1d1r. Yuxar1da verilYn tYklif vY tvsiyYlYr materiallar1n uotunun mvcud uot sistemi YrivYsindY tYkmillY_dirilmYsi mYsYlYlYrini YhatY edir vY bunlar1n tYtbiqi hYmin sistemi beynYlxalq praktikada tYtbiq olunan mtYrYqqi uot sisteminY tam yax1nla_d1r1r. Apard11m1z tYqiqat vY tYhlillYr gstYrir ki, lkYmizdY materiallar1n uotunu SAAP YrivYsindY tYtbiq olunan dvr uot metoduna uyunla_d1rma1n alternativi yoxdur. HYmin metodun tYtbiqi zaman1 yaln1z qal1q mYlumatlar1ndan istifadY edilir. Materiallar1n hYrYkYti onlar1n daimi uota al1nd11 hesablarda Yks etdirilmir vY yaln1z daxil olarkYn onlar1n uotu apar1l1r. 0stehsalata burax1ld1qda, yaxud sat1ld1qda onlar sistemli uotda Yks etdirilmir vY hesabat dvrnn sonunda mal-material ehtiyatlar1n1n qal11 inventarizasiya Ysas1nda mYyyYn edilir. 8) Mvcud metodika bitmYmi_ istehsal1n real mYblYini mYyyYnlY_dirmYyY imkan vermir. BelY ki, haz1rda qeyri-mstYqim xYrclYrin bir hissYsi bitmYmi_ istehsala silinmir vY btvlkdY haz1r mYhsula aid edilir, yaxud sat1lm1_ mYhsulun maya dYyYrinY silinir. Btn variantlarda hYmin qayda hesabat dvrndY sat1_dan yaranan maliyyY nYticYlYrini tYhrif edir. TYklif edilir ki, haz1rda xYrclYrin uotu vY mYhsulun maya dYyYrinin kalkulyasiyas1 tam maya dYyYri metodu ilY apar1ld11ndan qeyri-mstYqim xYrclYrin bir hissYsinin bitmYmi_ istehsala silinmYsi mYqsYdYuyun say1la bilYr. 9) Monetar cari aktivlYrin mhm tYrkib hissYsi olan pul vYsaitlYrinin uotu metodikas1 btvlkdY masir tYlYblYrY vY beynYlxalq tYcrbYyY YsasYn uyun gYlir. Lakin, pul vYsaitlYrinin s1rf pul vYsaitlYrinY vY pul vYsaitlYrinin ekvivalentlYrinY blnmYsi onlar1n uotu sahYsindY olan bYzi at1_mazl1qlar1n aradan qald1r1lmas1 n mvafiq tYklif vY tvsiyYlYrin haz1rlanmas1 vacibdir. Bunun n ilk nvbYdY pul vYsaitlYrinin tYsnifat1n1 dYqiqlY_dirmYk laz1md1r.     PAGE  PAGE 2  $&JLRT̥Υԥ֥prxz~&(,.§ħȧʧЧҧlntv>̲68<>$(XZ^`h\hwn5OJQJaJ#h\hEJ5OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJMTVZ\ȬʬάЬ>@DF^`rtxz­ĭȭʭЭ֭,.68XZЮҮ֮خܮޮ.06:Rh\h5OJQJaJh\hwn5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJMRTbdذڰjnرڱHJ02hlvx~ڳܳ NPVXδдԴִ$&*,Z^lnrtxzhXo5OJQJaJmH sH h\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJh\h5OJQJaJN:<@Ddf¶Ķضڶ"$&*,@BPRXZprvxBD^`dfln "(*rtxzԹֹ z|#h\h`5OJQJaJmHsH#h\hEJ5OJQJaJmHsHh\h#5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJ>Z\`b  (*.0XZ^`ļƼʼ̼24LNpr|~(*:<@D\^npxz#h\h;6,5OJQJaJmH sH #h\hEJ5OJQJaJmH sH h\hf 5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJh\h#5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ@zʿ̿пҿ"&68<>.0:<DFVXhjz~#h\hEJ5OJQJaJmH sH #h\h;6,5OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJaJQ"0268>@DFJLPRVXfhxzz|߿߿߿߱߿߿߱h\h;6,5OJQJaJh\hS5OJQJaJ#h\h;6,5OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJaJ#h\hEJ5OJQJaJmH sH D 24LNTVNPTVZ\jnrtz| 46:<LN|~fhjFHLNTV߿߱߱߱߱h\hS5OJQJaJ#h\h`5OJQJaJmHsHh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH FLNTXZ\bdjl  TV24  &(.024#h\h`5OJQJaJmHsHh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJh\hS5OJQJaJM>@HJtv pr Z\0268<񱟑h\h5OJQJaJ#h\h,L5OJQJaJmHsH#h\h`5OJQJaJmHsH#h\hW5OJQJaJmH sH h\hS5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ9<>&(,.2646*,.24:<߱ߢߢѢhXo5OJQJaJmH sH #h\h`5OJQJaJmHsHh\h5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH @prxz|02^`prvx<><>DFVX^`^`df#h\hW5OJQJaJmH sH #h\h`5OJQJaJmHsHh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJh\h5OJQJaJF24FH^`dfxz&(VXjn ".0<>DH\^bdh\h5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH h\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJM "*048XZ46:<NP|~ DFJLVXfh #h\h`5OJQJaJmHsH#h\h5OJQJaJmH sH #h\hW5OJQJaJmH sH h\h;6,5OJQJaJh\h5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ>Z\dfjl ",.>@FHLN|~"$(*8:@Bnpxz~02#h\hW5OJQJaJmH sH h\h5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJM*,68^`pr&(.0lnbdhjnptv|~,.24RTrt8:PRdfh\h5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJMfjltvnp(*.08:@Bdfjlz|$&*,02:<BDFVX\^bd~#h\hW5OJQJaJmH sH h\h5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJM :< |~24^`npvx(*.0FH  ,.nptvh\h5OJQJaJhXo5OJQJaJmH sH #h\hW5OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJG"$>@rtxz BDTV\^dfjl  "FH<>BDh\h5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH MBDdfjl<>"$\^bdhlz|HJh\heO5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH #h\hW5OJQJaJmHsHh\h;6,5OJQJaJh\h5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ@  4 6 : @ L N R T X Z j l p r               P T X Z         X \           4 6 < > ^ `   .046:>XZ :<#h\hW5OJQJaJmH sH h\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJR<z|*,024JLPR^`fjJLPRdf*,JLPR  @BFHLNFHZ\|~hXo5OJQJaJmH sH h\hs5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJ#h\hW5OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJaJGBDJLPR`bFH\^dhln~<>BDJN*,02TVtv#h\hW5OJQJaJmH sH h\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJRDFbdhl~vx^`fhln<>8<>@h j     !!!hXo5OJQJaJmH sH #h\hW5OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJL!!!!!!!!V"X"\"`"""""""##########6$8$@$B$$$`%b%p%r%v%x%%%%%%%%%%%%%4&8&>&&&&&&&&&&&&&&&&2'4':'<'B'hXo5OJQJaJmH sH h\hs5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJJB'D'V'X'x'z''''''''''' ( ((((( ($(<(>(B(D(^(`(((((((((((>)@)D)F)J)L)z)|))))))))))߱ߟߟߐhXo5OJQJaJmH sH #h\h3Wt5OJQJaJmH sH #h\hEJ5OJQJaJmHsHh\hs5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ#h\h,{5OJQJaJmH sH 8)))))))))****"*$*n*p*t*v*x*|*~***********++++++,,,,,,x-z-------*.,.2.4.8.:.F.H.p.r.x.z......ͿͿͿͿͿͿۿͿͿͿͿͿͿͿͿͿͿͿͿͿͿͭͿͿͿͿͿͿͿͿͿ#h\h3Wt5OJQJaJmH sH h\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ#h\h,{5OJQJaJmH sH #h\h [5OJQJaJmH sH D$$+689`;F=Z>@DDʷ><\7`7gd $7`7a$gd  J 7`7gd SJ 7`7gdg & F S7^`7gdg & F S7^`7gd   S7`7gd   S7`7gd..z/|/////00 0$0`0b0f0h0000000L1N1b1f1111222 222 2$2b2d222222222F3H3L3N3P3R3T3Z3\3`3d3f3~33333444&4*444ձ#h\hEu85OJQJaJmHsH#h\h3Wt5OJQJaJmH sH h\h 5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJh\h;6,5OJQJaJF4444455&5(5*5d5f5j5l5r5t5555555 66666"6,6.62646>6@6D6F6J6L6N6P6R6T6V6Z6`6b6d6l6n6p6r6x6z6|6~666666񶦶h\hEJ5OJQJmH sH h\h 5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH,sH,h\h 5OJQJaJhXo5OJQJaJmH sH h\h;6,5OJQJaJh\hEJ5OJQJaJ;666666666666666666667 7"7$7&7*7,787:7<7>7@7F7H7J7L7T7V7Z7^7`7b7f7h7n7p7t7v7x7|7~777777777777777777777óh\h3Wt5OJQJmH,sH,h\h 5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJh\hEJ5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJmH,sH,F7777777777777777777788888888"8$8(8*8,8.80828<8>8F8J8L8N8P8T8V8d8f8h8j8l8|8~8888888888888888888߿߯h\h 5OJQJmH sH h\h3Wt5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJmH,sH,h\h 5OJQJmH,sH,E888888888888888999 9 9999 9$9*9,9.9092949@9B9D9F9H9J9N9P9V9X9`9b9j9l9n9p9r9t9v9|9~9999999999999999999999999h\h3Wt5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH sH h\h 5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH,sH,K9999::::::: :,:.:0:6:8:::B:D:L:N:R:T:^:`:b:f:h:j:l:n:v:x:z:::::::::::::::::::::::::::::;;;;; ;;;߳ó߳߳h\h3Wt5OJQJmH,sH,h\h 5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJh\hEJ5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH sH F;;;; ;*;,;.;0;2;4;:;<;B;D;R;V;X;Z;\;`;p;r;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;< < <<<<<<<2<4<߶¦h\h3Wt5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJh\h 5OJQJmH,sH,hXo5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJmH,sH,A4<6<:<J<L<N<P<\<^<f<h<p<r<t<z<|<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<<======== =&=(=.=0=4=6=8=<=>=@=B=F=Z=\=^=`=￯ߣh\hEJ5OJQJh\h3Wt5OJQJmH,sH,h\hg5OJQJmH,sH,h\h 5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJmH,sH,@`=p=r=t=v=================================>>>>>>>>">$>,>.>0>2>4>6>8>:><>>>@>D>F>V>Z>n>p>r>v>>>>>Ͽh\h3Wt5OJQJmH,sH,h\h 5OJQJmH sH h\h 5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJmH,sH,E>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>?? ? ?????? ?*?,?.?0?>?@?B?D?J?L?^?`?b?j?l?p?v?x?~?????h\h 5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJmH sH h\h 5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJh\hEJ5OJQJmH,sH,F??????????????????????@@@@@ @(@*@,@6@8@<@>@D@F@H@J@L@N@P@V@X@f@h@j@p@r@t@v@x@z@~@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@h\hEJ5OJQJh\hEJ5OJQJmH sH h\h 5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH,sH,M@@AAAAA A$A&A,A.A0A2A4A6A8A>A@ABADANAPARATAZA\AfAhAlApArAtAvAxAzAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAA߳߳ߣ߳h\h 5OJQJmH sH h\hg5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJh\hEJ5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJmH,sH,h\h 5OJQJmH,sH,DBDDDJDLDNDPDRDZD\DdDfDpDrDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDӳӳӦӳӳӳӳӳӳӳӳӳӳhXo5OJQJmH,sH,h\h 5OJQJmH,sH,h\h!Q5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJADD|E~ExGzGGGHHHHKK2N4NNNNNzO|OOO&P(P,P.PxPzPPPPPPPRRSSSS,T.T2T4TTTʺʮʺʞʒʺʞʞʞʞʞʞʺʺʞʅʒʒyyyyh\h<5OJQJhXo5OJQJmH sH h\ho5OJQJh\h,L5OJQJmHsHh\h+5OJQJh\hEJ5OJQJmHsHh\hEJ5OJQJh\hEJCJOJQJh\hEJ6OJQJh\hEJ5OJQJmH sH /TTTbUdUjUnUVVVVVVYYXZZZ^Z`ZdZfZZ[[[[[[\\\\R]T]^^^ ^^^^^F_H_J_L_______r`t`x`z```aaaaa*b,bh\h\Q5OJQJmHsHh\h5OJQJh\hc5OJQJh\hEJ5OJQJmHsHh\ho5OJQJh\h<5OJQJh\hEJ5OJQJ@,b0b2bZb\b^bbb>c@clcnc:dj@jDjFjHjllmmmm>n@nDnFnLnNnnnnnnnooppp p&p(pqqqqrrsh\hEJ5OJQJmHsHh\hBI5OJQJh\h 5OJQJhXo5OJQJmH sH h\ho5OJQJh\h5OJQJh\hEJ5OJQJA<\ze mTphuzbT4.FZ^`7`7gd & F S7^`7gd667`7gdsst tttvvvvvv(w*w.w0w6w8w>wwwwٳyyyyzzzzzzʵĵ||||}}}}}}68~~:<RhXo5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJmHsHh\hBI5OJQJh\h 5OJQJh\hEJ5OJQJh\ho5OJQJDRTRTNPΊЊhjprxz Œvx"$(*.0@Bҏԏӫӫ㻟h\ho5OJQJhXo5OJQJmH sH h\h 5OJQJh\hp5OJQJmHsHh\hp5OJQJh\hn75OJQJh\hEJ5OJQJmHsHh\hEJ5OJQJh\hd5OJQJmHsH4ԏlnΑБLNPRXZln4624ʔ̔ΔԔ֔^`$&ƖȖ̖Ζhjprvx &(,.^f˜Ęʘ̘ИҘjl̚Κ׿h\h|5OJQJmH sH h\h 5OJQJh\ho5OJQJh\hp5OJQJh\hEJ5OJQJmHsHh\hEJ5OJQJEΚ(*.0›ěʛ̛DF^`rtz|*,>@&(ҤԤڤܤtv|~HJ~h\hC5OJQJmHsHhXo5OJQJmH sH h\ho5OJQJh\hKAB5OJQJh\hEJ5OJQJmHsHh\h|5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJ> VXNPVX|~.046BDHJܬެ(J(*02̮ήԮ֮np,.68ڰܰZ\`bfh²IJh\hv5OJQJh\ho5OJQJh\h|5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJmHsHh\hEJ5OJQJh\hC5OJQJmHsHCIJBD|~DFJLNPTVXnpvxʻ̻лһÛ{o{oh\hQ5OJQJh\hQ5OJQJmH sH h\hd5OJQJmHsHh\hv5OJQJh\h|5OJQJmH sH h\ho5OJQJh\h^5OJQJmHsHhAhA5OJQJmHsHh\hEJ5OJQJmHsHh\hEJ5OJQJ+LNRT~,.248:@BHJHN^`<>z|h\h|5OJQJmHsHh\hQ5OJQJh\hEJ5OJQJmHsHh\h^5OJQJmHsHh\ho5OJQJh\h|5OJQJmH sH h\hEJ5OJQJ<TVxz "(*z||~vx|~"$TV^磗磗磗h\h1n!5OJQJh\h665OJQJh\ho5OJQJh\h|5OJQJmH sH h\hP5OJQJh\hEJ5OJQJmHsHh\hEJ5OJQJh\hqJC5OJQJ9^`prvx|~XZ028: dfvx~ӳӳӳӳӳӳӳӦӳӳӳӳӖӖӳӳӦӖӳh\h#5OJQJmH,sH,hA5OJQJmH,sH,h\h^5OJQJmH,sH,h\h(Z5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH,sH,h\hEJ6OJQJmH,sH,h\hoOJQJaJ;`r8Bz   S7`7gd ]e$ 7S7^7`a$gd| & F 7S7^`7gdp gdT $ a$gdbO & F 7^`7gdjv  J 7`7gd$ J 7`7a$gd~ BD^`8:fhnp`߲߲ߢ߲߲߲߲ߢߒߒߒߒh\h5OJQJmH,sH,h\hK5OJQJmH,sH,h\hQ[5OJQJmH,sH,h\h#5OJQJmH,sH,hA5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH,sH,h\h^5OJQJmH,sH,8`bz|rt BXZ߽߭ߋyyyfT"h\hNp56OJQJmH,sH,%h\hEJ56H*OJQJmH,sH,"h\hEJ56OJQJmH,sH,h\hNp5OJQJmH,sH,"h\hEJ6H*OJQJmH,sH,h\hEJ6OJQJmH,sH,"h\hEJ5H*OJQJmH,sH,h\h5OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH,sH,h\h<5OJQJmH,sH, `bfh02z|NPVX޻޻ޫޫޛw޻޻޻w޻޻"h\h ]e56OJQJmH,sH,"h\hEJ6H*OJQJmH,sH,h\hEJ6OJQJmH,sH,h\hp5OJQJmH,sH,h\hn75OJQJmH,sH,%h\hEJ56H*OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH,sH,"h\hEJ56OJQJmH,sH,*     H J N P V X    ^ ` x z ~        . 0  d l Hͺߘ߈߈߈ߘ߈߈߈߈ߘ߈xfx"h\hEJ56OJQJmHsHh\hEJ5OJQJmHsHh\h uy5OJQJmH,sH,h\h85OJQJmH,sH,"h\h uy56OJQJmH,sH,%h\hEJ56H*OJQJmH,sH,"h\hEJ56OJQJmH,sH,h\hEJ5OJQJmH,sH,h\h ]e5OJQJmH,sH,! $ D,l:f|$ & F S7dh^`7a$gdA$ S7dh`7a$gd$ S7^`7a$gdI  S7`7gd! Sd^`gdI & F S7^`7gdYK  S7`7gd ]e HJNjl,lϿ}kYkGkGk}#h\hKt5OJQJaJmHsH#h\h!5OJQJaJmHsH#h\hEJ5OJQJaJmHsH#h\hEJ6OJQJaJmHsHh\hYK6OJQJmHsHh\hI6OJQJmHsHh\ho;6OJQJmHsHh\hlf6OJQJmHsHh\hEJ6OJQJmHsHh\hEJ5OJQJmHsHh\ho;5OJQJmHsHlxz &(68:<>@HJLNVX`bjnvzۡ#hAh(5OJQJaJmHsH&hAhEJ56OJQJaJmHsH&hAhEJ56OJQJaJmH sH #hAhEJ5OJQJaJmHsH#hAhEJ5OJQJaJmH sH >ztz|~npvxF풂rbRbRbh\hFi6OJQJmH sH h\h(6OJQJmH sH h\hEJ6OJQJmH sH h\hEJ6OJQJmHsH h\hEJOJQJaJmHsH#h\hpA5OJQJaJmHsH#h\h(5OJQJaJmHsH&h\hEJ56OJQJaJmHsH#h\h||75OJQJaJmHsH#h\hEJ5OJQJaJmHsHZ^ PRXZfƳڠڳڠڍڠڠ}m]m]mMh\hFi6OJQJmH sH h\h Q6OJQJmHsHh\h Q6OJQJmH sH h\hEJ6OJQJmH sH $h\hpACJOJQJaJmH sH $h\h}CJOJQJaJmH sH $h\h(CJOJQJaJmH sH 'h\hEJ6CJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmH sH #h\hEJ6OJQJaJmH sH f&N  !!&+1n22R3z3 7:$ S7dh`7a$gd S7d^7`gd] & F S7^`7gdW' S7d^7`gd|  S7`7gd Q Sd^`gdI&Nbjlrnptv   JLPRXZ       ˷ˑˑˑˑˑˑˑˑˑˑo_h\hEJ6OJQJmH sH h\h|6OJQJmH sH #h\hc\P5OJQJaJmH sH #h\h|5OJQJaJmH sH &h\hfem56OJQJaJmH sH &h\hEJ56OJQJaJmH sH #h\hEJ5OJQJaJmH sH #h\hEJ6OJQJaJmH sH h\h Q6OJQJmH sH %       6!:B:D:H:J:<;>;B;D;;;;;;؛؋؋؋؋w'h\hEJCJH*OJQJaJmH sH hACJOJQJaJmH sH $h\h|QCJOJQJaJmH sH - j>h\h|Q6CJOJQJaJmHsH$h\hn7CJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmH sH 'h\hEJ6CJOJQJaJmH sH *:;<<<=IJյݵܵʵĵBBBCCCCCC$&:q@qqqqqrn$h\hn9PCJOJQJaJmH sH hACJOJQJaJmH sH $h\hUCJOJQJaJmH sH $h\h~=CJOJQJaJmH sH h|N;CJOJQJaJmH sH $h\h/QCJOJQJaJmH sH $h\hS'CJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmH sH +rrrrs s|s~sssssss t"t,t.tuuww|||| }"}}}}}f~h~  (*ڷڷڷڷڷڤڑڑڑځځnnnځnn$h\h&#CJOJQJaJmH sH hACJOJQJaJmH sH $h\hJCJOJQJaJmH sH $h\hNuCJOJQJaJmH sH $h\hn9PCJOJQJaJmH sH h|N;CJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmH sH $h\h~=CJOJQJaJmH sH +@BFHȃʃ.068rtx‡ć̇·ևڇއ히vdvdvdvdvdvdvUh\hEJOJQJmHsH"h\hEJ56OJQJmHsH"h\h@56OJQJmHsH*h\hlB56CJOJQJaJmHsH*h\hEJ56CJOJQJaJmHsH$h\hlBCJOJQJaJmH sH $h\ho(oCJOJQJaJmH sH $h\h&#CJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmH sH tx$ S$Ifa$gd!$ S7dh`7a$gdlB$ S7dh`7a$gdlB$ S7dh`7a$gdX!ć·؇ZJJJJJJ$ S$Ifa$gd!kd$$Ifl4FD`5%`` t06    44 lapyt#؇ڇkdv$$Ifl4ֈD`, 5%    t0644 lap<yt#ڇ$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!އ:<DFPRZ\fjrtȈʈ؈܈&(68FHTX`bΉԉ $&(<>HPRt³h\heaOJQJmHsHh\hEJOJQJmHsHh\h@5OJQJmHsHh\hEJ5OJQJmHsHh\h@OJQJmHsHFkd$$Ifl1ֈD`, 5%  t0644 lap<yt!<FR\h$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!hjkd$$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!jtʈڈ$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!ڈ܈kd $$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!܈(8HV$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!VXkdO $$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!XbЉ$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!Љ҉kd $$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!҉ԉ"$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!"$kd $$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!$(>@BDF$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!FHkd$$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!HRv$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!tv &(VXdfprxz‹ċҋԋ&(2:<FHLNRTXZ^`d" j<h\hz'OJQJmHsHh\hz'OJQJmHsHh\hEJ5OJQJmHsHh\heaOJQJmHsHh\hEJOJQJmHsHh\hea5OJQJmHsH?kd$$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!kdN$$Ifl ֈD`, 5%  t0644 lap<yt!(Xfrz$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!kd$$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!ċԋ$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!kd$$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!(*,.0$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!02kd$$Ifl ֈD`, 5%  t0644 lap<yt!2<HT`lx$ S$Ifa$gds$ S$Ifa$gdz'$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!dfjlprvzŒʌ̌֌،܌ތ  $&*,0268<>BDHJNR߾߾߾߾߾߾߾߾" j>h\hz'OJQJmHsHh\hz'OJQJmHsHh\hEJOJQJmHsH" j<h\hz'OJQJmHsHCxzkd$$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!z$ S$Ifa$gds$ S$Ifa$gdz'$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!ŒkdM$$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!Œ̌،$ S$Ifa$gds$ S$Ifa$gdz'$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd! kd$$IflֈD`, 5%  t0644 lap<yt!  ,8DP$ S$Ifa$gds$ S$Ifa$gd!$ S$Ifa$gd!PRkd$$Ifl ֈD`, 5%  t0644 lap<yt!RT4ڕܕ@b`$ S7dh^`7a$gd,$ S7dh`7a$gd"+\$ S7dh`7a$gd"+\$ S7dh`7a$gdDK$ S7dh^`7a$gdL4$ S7dh`7a$gdX! R"$z|4tvz|Ɠȓ(*ubbbOub$h\h"+\CJOJQJaJmH sH $h\h CJOJQJaJmH sH $h\h_NCJOJQJaJmH sH * jh\h CJOJQJaJmHsH*h\hEJ56CJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmH sH $h\h CJOJQJaJmHsH$h\h'bCJOJQJaJmHsH$h\hEJCJOJQJaJmHsHڕܕ 24>@ڷڡڎڎڎ{hhU$hG|56CJOJQJaJmH sH $h\hmxCJOJQJaJmH sH $h\hCCJOJQJaJmH sH $h\h"+\CJOJQJaJmH sH * jh\h CJOJQJaJmHsHhG|CJOJQJaJmH sH $h\h CJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmH sH $h\h_NCJOJQJaJmH sH Ԝ֜NPTVtvz|̞Ξ؞  &(ױױױꛉwwwwwwhYhh\hEJOJQJmHsHh\h= OJQJmHsH"h\hEJ56OJQJmHsH"h\h= 56OJQJmHsH*h\hy 56CJOJQJaJmH sH $h\hR{CJOJQJaJmH sH $h\h= CJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmH sH *h\hEJ56CJOJQJaJmH sH "Ξڞ$ Sdh$Ifa$gdl`p$ S7dh`7a$gd"+\$ S7dh`7a$gdnMڞܞޞ]JJJJJJ$ Sdh$Ifa$gdl`pkd$$Ifl4F B%` `1 p t06    44 lapyt, kd$$Ifl4ֈ qB%   1  t0644 lap<yt,  (8HXh$ Sdh$Ifa$gdl`p(68FHVXflŸȟ (*8<ʠ̠hjnp  prz| ϼϼϼϼϩϼϼϼϼϼϕ'h\hEJ6CJOJQJaJmHsH$h\h [CJOJQJaJmHsH$h\h= CJOJQJaJmHsH$h\hEJCJOJQJaJmHsHh\h= OJQJmHsHh\hEJOJQJmHsH2hjkd$$Iflֈ qB% 1  t0644 lap<yt,jlğ$ Sdh$Ifa$gdl`pğƟkd$$Iflֈ qB% 1  t0644 lap<yt,Ɵȟ *:$ Sdh$Ifa$gdl`p:<kd$$IflAֈ qB% 1  t0644 lap<yt= <>VڧԨ&&vBx  S7`7gd$R  S7`7gd+b$ S7`7a$gd$R  S7`7gds  S7`7gd4MG Snd^n`gdP$ & F 7S7dh^`7a$gd= $ S7dh`7a$gd"+\ fnԨ ó{iWiWiC&h\hEJ56OJQJaJmHsH#h\h#5OJQJaJmHsH#h\hEJ5OJQJaJmHsH#h\hD|6OJQJaJmHsH&h\hEJ6H*OJQJaJmHsH#h\hEJ6OJQJaJmHsHh\hEJ6OJQJmHsH$h\hEJCJOJQJaJmHsH'h\hEJ6CJOJQJaJmHsH*h\hEJ6CJH*OJQJaJmHsH&(*.\^ڳܳ|$ĦĔĂn_M=h\hEJ6OJQJmHsH#h(/h(/5OJQJaJmH sH hEJ5OJQJaJmH sH &h\hEJ5H*OJQJaJmHsH#h(/h(/5OJQJaJmHsH#h\h$R5OJQJaJmHsH:jh\hML56OJQJUaJmHnHsHtHu#h\hEJ5OJQJaJmHsH&h\hEJ56OJQJaJmHsH)h\hEJ56H*OJQJaJmHsH>:<>p*  S7`7gd$ S7d^7`gd^k=  S7`7gdsB S7d^7`gdsB  S7`7gd$R$@BFL :<>VX·ķηзַطdfjl   ݷݥrrrr``rr#h\h5OJQJaJmH sH #h\hw5OJQJaJmH sH #h\hsB5OJQJaJmH sH h(/5OJQJaJmH sH #h\hEJ5OJQJaJmH sH #h\hsB6OJQJaJmH sH &h\hEJ6H*OJQJaJmH sH #h\hEJ6OJQJaJmH sH h\hEJ6OJQJmH sH % $DF2n >@DVX¿ $&ɵɵucc#h\hG5OJQJaJmH sH 7jh\hG5OJQJUaJmHnHsHtHuh(/5OJQJaJmH sH )h\hEJ56H*OJQJaJmH sH &h\hEJ56OJQJaJmH sH h\hEJ5OJQJmH sH &h\hEJ5H*OJQJaJmH sH #h\hEJ5OJQJaJmH sH "hj  "8<>μΖrrrrrrcO&h\hEJ5H*OJQJaJmH sH h(/5OJQJaJmH sH #h\h2F5OJQJaJmH sH #h\hEJ5OJQJaJmH sH #h\h^k=6OJQJaJmH sH &h\hEJ6H*OJQJaJmH sH #h\hEJ6OJQJaJmH sH h\hEJ6OJQJmH sH #h\h(/5OJQJaJmH sH hEJ5OJQJaJmH sH >@ rdXdRTVۼۘۼۼl]hEJ6OJQJaJmH sH 7jh\h4m6OJQJUaJmHnHsHtHuh\hEJ5OJQJmH sH #h\h#C5OJQJaJmH sH #h\hEJ6OJQJaJmH sH h\hEJ6OJQJmH sH h(/5OJQJaJmH sH #h\hEJ5OJQJaJmH sH #h\h^5OJQJaJmH sH r6VRr S7d`7gd2F S7d^7`gd2F S7d`7gd#C S7d^7`gd#C  S7`7gd$ S7d`7gdO S7d^`7gdG Sd^`gdG RT^LJ"$$ & F Sdh^`a$gd)X$ S7dh`7a$gd$ S7^`7a$gd  S7`7gdSg  S7`7gdzx  S7`7gd4MG$ S7`7a$gd4m HJbj^`N۵۵۵۵ۦ۵۔ۦۦ۵۔ۦۀۀۀdۀ7jh\h!v5OJQJUaJmHnHsHtHu&h\hEJ56OJQJaJmH sH #h\h 5OJQJaJmH sH h(/5OJQJaJmH sH #h\h;5OJQJaJmH sH &h\hEJ5H*OJQJaJmH sH #h\hEJ5OJQJaJmH sH #h\h(/6OJQJaJmH sH 'NTrtxzڳڳڡڡڡڡڡڡڡڍ~l#h\h(/5OJQJaJmH sH hEJ5OJQJaJmH sH &h\hEJ5H*OJQJaJmH sH #h\h)X5OJQJaJmH sH #h\h;5OJQJaJmH sH )h\hEJ56H*OJQJaJmH sH #h\hEJ5OJQJaJmH sH &h\hEJ56OJQJaJmH sH ) "$:<RT^bǷ~jjN:'h\hEJ6CJOJQJaJmH sH 7jh\hS06CJOJQJUaJmHnHsHu'h\hEJCJH*OJQJaJmH sH $h\h |CJOJQJaJmH sH $h\hl?CJOJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmH sH h(/CJOJQJaJmH sH #h\hML6OJQJaJmH sH &h\hEJ6H*OJQJaJmH sH #h\hEJ6OJQJaJmH sH <@$&,.Nv0װװװװװװװװװם{g{{T$h\h)XCJOJQJaJmHsH&h\hEJ6H*OJQJaJmHsH#h\hEJ6OJQJaJmHsHh\hEJ6OJQJmHsH$h\hEJCJOJQJaJmHsH$h\h)XCJOJQJaJmH sH 'h\hEJCJH*OJQJaJmH sH $h\hEJCJOJQJaJmH sH *h\hEJ6CJH*OJQJaJmH sH  v"Z  $ S7dh`7a$gd$ S7dh`7a$gd$ S7^`7a$gd|L$ S7dh`7a$gd$ S7dh`7a$gd Sd^`gd 02Z\\^`pr>@DF"$DLڴڡڡچr\rr*h\hEJ6CJH*OJQJaJmHsH'h\hEJ6CJOJQJaJmHsH4jh\hOeCJOJQJUaJmHnHsHu$h(/h(/CJOJQJaJmHsH$h\h|LCJOJQJaJmHsH$h\h)XCJOJQJaJmHsH$h\hEJCJOJQJaJmHsH$h\hCJOJQJaJmHsH#  "V\Z긩|jT=T-h\hEJ56CJH*OJQJaJmH sH *h\hEJ56CJOJQJaJmH sH "h\hEJ56OJQJmH sH h\hEJ56OJQJh\hEJCJH*OJQJaJh\hOeCJOJQJaJh\hEJCJOJQJaJ4jh\hOeCJOJQJUaJmHnHsHu-h\hEJ56CJH*OJQJaJmHsH*h\hEJ56CJOJQJaJmHsH (*8:HL  ,.:<HJVŲ~n~n~n~n~n~n~n~n~n~n~n~n~n~n~n~h\hcNOJQJ\mHsHh\hEJOJQJ\mHsH"h\hmA5OJQJ\mHsH"h\hEJ5OJQJ\mHsH%h\hOj56CJOJQJ\aJ %h\hEJ56CJOJQJ\aJ *h\hEJ5CJOJQJ\aJ mH sH "h\hEJ56CJOJQJaJ+Ikd* $$IflP\(6$dd t0644 layt-$ S$Ifa$gdPD*:JL0kd $$Ifl \(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd=L0kd!$$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd= 0kdX"$$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd=.<JXZ0kd#$$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd=VZ \^hjtv  $(HJTV^`jn ",.:>@h\hEJCJ OJQJaJ h\hEJOJQJ\mHsHh\hcNOJQJ\mHsHJZ0kd#$$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd=  0kd$$$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd= ^jv0kd@%$$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd=0kd%$$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd= &(0kd&$$Iflu\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd=(JV`ln0kdn'$$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd=n0kd(($$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd=0kd($$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd=".<>0kd)$$Ifl\(6$dd t0644 laytPD$ S$Ifa$gdg  & F V$If^`Vgd=>@BX",6@&$ SO[d$If]O^[`a$gd|L&$ Sd$If^`a$gd3$ S7dh`7a$gd$ S7dh`7a$gd$ S7dh`7a$gd @B "*,46>@BDnprtԽziXiXiXiXiXiX h\hPDCJOJQJmHsH h\hEJCJOJQJmHsHh\hPDCJOJQJh\hPD56OJQJ&h\hEJ56CJOJQJmHsH&h\hPD56CJOJQJmHsH-h\h56CJOJQJ\aJ mHsH-h\hEJ56CJOJQJ\aJ mHsH'h'B56CJOJQJ\aJ mH sH @B"kdV*$$Ifl֞8]!}%P ~%nCo t0%44 laytBDpt&$ Sd$If^`a$gd3& Sd$If^`gd3&$ & F Sd$Ifa$gd}'"kd]+$$IflP֞8]!}%P ~%nCo t0%44 layt  NP`bnp|~  LNPR`bprרררררררררררh\hEJCJOJQJh\h3OJQJ h\h3CJOJQJmHsHh\h3CJOJQJ h\hPDCJOJQJmHsH h\hEJCJOJQJmHsHh\hPDCJOJQJh\hPDOJQJ8&$ Sd$If^`a$gd3& Sd$If^`gd3&$ & F Sd$Ifa$gd}'"kdd,$$Ifl֞8]!}%P ~%nCo t0%44 layt Pbp~&$ Sd$If^`a$gd3& Sd$If^`gd3&$ & F Sd$Ifa$gd}'"kdk-$$Ifl֞8]!}%P ~%nCo t0%44 layt &$ Sd$If^`a$gd3& Sd$If^`gd3&$ & F Sd$Ifa$gd}'  "kdr.$$Ifl֞8]!}%P ~%nCo t0%44 layt NRbr&$ Sd$If^`a$gd3& Sd$If^`gd3&$ & F Sd$Ifa$gd}'"kdy/$$Ifl֞8]!}%P ~%nCo t0%44 laytPRTVbdpr~BDl#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,h\hEJCJOJQJ)h\hEJ56CJOJQJ\mHsH!h\hEJ56CJOJQJ\ h\h3CJOJQJmHsH h\hEJCJOJQJmHsHh\h3CJOJQJh\h3OJQJ-&$ Sd$If^`a$gdP&$ Sd$If^`a$gd3& Sd$If^`gd3&$ & F Sd$Ifa$gd}'"kd0$$Ifl֞8]!}%P ~%nCo t0%44 laytRVdr&$ Sd$If^`a$gdP&$ Sd$If^`a$gd3& Sd$If^`gd&$ & F Sd$Ifa$gd}'"kd1$$Ifl֞8]!}%P ~%nCo t0%44 layt&$ Sd$If^`a$gdP&$ Sd$If^`a$gd3& Sd$If^`gd3&$ & F Sd$Ifa$gd}'"kd2$$Ifl֞8]!}%P ~%nCo t0%44 layt  BD$ & F VS7^`7gd & F vS7^`7gd  S7`7gd$ S7dh`7a$gdlnxz"$24:<FHJNTVZ\bdfhlnrt~۷#h\heE5OJQJaJmH,sH,#h\h,To5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,H8:DFHJLNRVdfjlvx&(*,@BTVhjtv "$(*,@#h\heE5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,I@BFHbdjlprvx    8 : < > @ B R T ^ b d n p r t              ̺ި̨ި#h\heE5OJQJaJmH,sH,#h\h5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,hK5OJQJaJmH,sH,=          * , > @ H J \ ^ h j r t v x z | ~                               * , L N z |     ۷۷ۨɷۨۨ۷hK5OJQJaJmH,sH,#h\h5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\h95OJQJaJmH,sH,B                           " $ P R l n z |                                     . 0 #h\h5OJQJaJmH,sH,#h\h95OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,H0 2 4 6 8 : @ B T V                         :<DFrt~  *,24:<ɷ#h\h:#5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\h5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,H<BDFHNPbd(*24@BLNPRTV`bdfrv#h\h95OJQJaJmH,sH,#h\h+,5OJQJaJmH,sH,#h\h5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,A *,248:FHLPVX^`bdxz  ,.>@HJRTVXdfjlnprt۷#h\h95OJQJaJmH,sH,#h\h5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,HBDNPbdhjlnxz~  "$&24:<TVbdjlnp~ #h\hYm5OJQJaJmH,sH,#h\h95OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,H8:Z\rtvxz|~ VXhjnprt#h\h,b5OJQJaJmH,sH,#h\hYm5OJQJaJmH,sH,#h\h95OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,A&(02HJLNZ\npz|  *,.02468:>@Dۥ#h\h95OJQJaJmH,sH,#h\h,b5OJQJaJmH,sH,#h\hYm5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,ADHLNRT\^dfjlrt  "DFRT  "&*.۷۷#h\hYm5OJQJaJmH,sH,#h\h95OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,H.0<>FHdfprvx|~ "$8:FHJLTVlntvx|#h\hE5OJQJaJmH,sH,#h\hYm5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,B :<VXZ\^`xz|~XZdfrtxz۷۷۷۷ۨ۷۷۷۷۷۷۷۷۷۷۷۷۷۷۷ɷ۷۷۷۷۷۷۷hK5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hYm5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\h95OJQJaJmH,sH,B68DFZ\`blnpr     $ & ( 2 4 6 8 H J N P l n          ۷۷#h\hE5OJQJaJmH,sH,#h\hYm5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,H     !!!! !!!! !"!$!(!,!4!6!8!:!>!@!J!L!!!!!!!!!!!!!!" " """2"4"8":"D"F"Z"\"f"h"j"l"n"p"|"~"""""""""""""""޺#h\h4E5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,hK5OJQJaJmH,sH,I"""""""########&#(#8#:#H#J#N#P#R#T#|#~#########################0$2$<$>$H$J$T$V$b$d$z$|$$$$$$$$$$$$$$$$$$#h\hE5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,O$$% %`%b%t%v%x%z%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%&&&& &"&&&(&,&.&H&L&N&P&V&Z&p&t&&&&&&&&&&&&&&&&&&۷۷#h\ha5OJQJaJmH,sH,#h\hEf5OJQJaJmH,sH,#h\h4E5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,A&&&&&& ' ''''' '"'&'(':'<'B'D'N'P'f'h'j't'v''''''''''''''''''''' (((((((( ("(((*(,(.(D(F(H(J(N(P(Z(^(`(d(f(l(n(((((((#h\hEf5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,O(((((((((((((")$)@)B)D)F)H)J)L)N)R)T)X)Z)d)f)r)t)z)|)))))))))))))))))))))**&*(*:*<*>*@*************8+:+J+L+P+T+V+#h\h4E5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,O$(8/39;>tMQUUUUUUUUUUUUUUUgdOj S7`7gd S,71$^,`7gd VS7`7gdV+X+^+`+b+d+t+v+z+|+~+++++++++++++++++++++,,, , ,x,z,,, -"-L-N---..0.P.R.......p/r/|/~////////ۺۨۨۨۨ#h\h95OJQJaJmH,sH,hK5OJQJaJmH,sH,#h\h4E5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,B//x0z000001 122$2&2<2>222222222222222222222222222222&3(3:3<3X3Z3\3^3b3d33333333333344 4"4$4(4*4۷ɷ#h\h,M5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\h95OJQJaJmH,sH,H*4.4042464<4>4D4F4J4N444444444444444444444444444444455$5&5>5@5N5P5Z5\5l5n5r5t5v5x555555555555555555hK5OJQJaJmH,sH,#h\h95OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,I555555556686:6J6L6V6X6b6d6p6r6|6~6666666666666666 7777R7T7^7`7b7d7f7h7~777777777777777777888ۺ#h\h,M5OJQJaJmH,sH,hK5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,E88 8 88888 8"8$8&8.8082848<8>888888888888888888888888888888999999&9(9<9>999999999999999999ۺɺ5Oϴ,,#5Oϴ,,#E5Oϴ,,#95Oϴ,,999999::::6:8:::<:B:D:J:L:Z:\:`:b:l:n:v:x:z:|:::::::::::::::::::::;;; ;;;;;";$;`;b;d;f;l;n;r;t;v;x;z;|;~;;;;;;;;;;#h\hRn5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,O;;;;;;;;;;;;;;<<&<(<F<H<L<N<n<p<<<<<<<<<<<<<<=== = ===*=,=8=:=F=H=V=X======================۷#h\hu5OJQJaJmH,sH,#h\hRn5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,H=====>>R>T>V>X>z>|>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>???? ???H?J?T?V?f?h?p?r?t?z?~???????????????@@@@ @@@@@@ @"@&@(@#h\hpmy5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,O(@*@6@8@@@B@N@P@T@V@d@f@x@z@~@@@@@@@@@@@@@@@@@@@ AAAA(A*AHAJA`AbAlAnArAtAvAxAzA|AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAۺۺhK5OJQJaJmH,sH,#h\h5OJQJaJmH,sH,#h\hEJ5OJQJaJmH,sH,#h\hZ5OJQJaJmH,sH,IAB"B$B2B4BٰհܰİCCCCCC۷#5Oϴ,,#5Oϴ,,#E5Oϴ,,#5Oϴ,,CCCCCCгCCCCCCCCC"$ݶܶٶDDDDDDDDDDDDDDDDתD&(*,.0:$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l4 t06++555555 p<yt#1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l1 t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l  t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l  t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l t06555555 p<yt!1$$If!vh555555 #v#v#v#v#v#v :V l  t06555555 p<yt!$$If!vh5 51 5q#v #v1 #vq:V l4 t06++5 51 5ppyt,"$$If!vh5 51 5555#v #v1 #v#v:V l4 t06++5 51 55p<yt,$$If!vh5 51 5555#v #v1 #v#v:V l t065 51 55p<yt,$$If!vh5 51 5555#v #v1 #v#v:V l t065 51 55p<yt,$$If!vh5 51 5555#v #v1 #v#v:V lA t065 51 55p<yt= $$If!vh555d5d#v#v#vd:V lP t06555dyt-$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l  t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V lu t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh555d5d#v#v#vd:V l t06555dytPD$$If!vh5P5 5~5%5n5C5o#vP#v #v~#v%#vn#vC#vo:V l t0%5P5 5~5%5n5C5oyt$$If!vh5P5 5~5%5n5C5o#vP#v #v~#v%#vn#vC#vo:V lP t0%5P5 5~5%5n5C5oyt$$If!vh5P5 5~5%5n5C5o#vP#v #v~#v%#vn#vC#vo:V l t0%5P5 5~5%5n5C5oyt$$If!vh5P5 5~5%5n5C5o#vP#v #v~#v%#vn#vC#vo:V l t0%5P5 5~5%5n5C5oyt$$If!vh5P5 5~5%5n5C5o#vP#v #v~#v%#vn#vC#vo:V l t0%5P5 5~5%5n5C5oyt$$If!vh5P5 5~5%5n5C5o#vP#v #v~#v%#vn#vC#vo:V l t0%5P5 5~5%5n5C5oyt$$If!vh5P5 5~5%5n5C5o#vP#v #v~#v%#vn#vC#vo:V l t0%5P5 5~5%5n5C5oyt$$If!vh5P5 5~5%5n5C5o#vP#v #v~#v%#vn#vC#vo:V l t0%5P5 5~5%5n5C5oyt$$If!vh5P5 5~5%5n5C5o#vP#v #v~#v%#vn#vC#vo:V l t0%5P5 5~5%5n5C5oytj0 666666666vvvvvvvvv666>666666666666666666666666666666666666666666hH6666666666666666666666666666666666666666666666666666666666666666662 0@P`p2( 0@P`p 0@P`p 0@P`p 0@P`p 0@P`p 0@P`p8XV~ OJPJQJ_HmHnHsHtHN`N Oj1KG=K9$CJOJPJQJ_HaJmH,sH,tHh h Oj 03>;>2>: 1$$dh@&`a$CJOJQJmHnHsHtH\`\ Oj 03>;>2>: 2$$dh@&a$CJOJQJmHsHtHl l Oj 03>;>2>: 3$$$h\dh@&^h`\a$CJOJQJmHsHtHb b Oj 03>;>2>: 4$$dh@&a$5CJ$OJQJ\mHsHtHV V Oj 03>;>2>: 5$dh@&CJOJQJmHsHtH\ \ Oj 03>;>2>: 6$$dh@&a$CJOJQJmHsHtH\ \ Oj 03>;>2>: 7$$dh@&a$CJOJQJmHsHtHBA`B A=>2=>9 H@8DB 0170F0Xi@X 01KG=0O B01;8F04 l4a .k . 0 5B A?8A:0 T/T Oj03>;>2>: 1 =0:CJOJPJQJaJnHtHL/L Oj03>;>2>: 2 =0:CJOJPJQJaJP/P Oj03>;>2>: 3 =0:CJOJPJQJ^JaJR/!R Oj03>;>2>: 4 =0:5CJ$OJPJQJ\aJL/1L Oj03>;>2>: 5 =0:CJOJPJQJaJL/AL Oj03>;>2>: 6 =0:CJOJPJQJaJL/QL Oj03>;>2>: 7 =0:CJOJPJQJaJC`b OjA=>2=>9 B5:AB A >BABC?><$dh`a$"5CJOJQJ\mHnHsHtHv/qv OjA=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< =0:"5CJOJPJQJ\aJnHtH`B ` Oj0A=>2=>9 B5:AB$dha$CJOJQJmHnHsHtHZ/Z Oj0A=>2=>9 B5:AB =0:CJOJPJQJaJnHtHR  OjA=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< 2$dh`a$CJOJQJmHnHsHtHt/t Oj A=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< 2 =0:CJOJPJQJaJnHtHjP j OjA=>2=>9 B5:AB 2$dha$"5CJ$OJQJ\mHnHsHtHd/d OjA=>2=>9 B5:AB 2 =0:"5CJ$OJPJQJ\aJnHtHjQ j OjA=>2=>9 B5:AB 3$dha$"5CJ OJQJ\mHnHsHtHd/d OjA=>2=>9 B5:AB 3 =0:"5CJ OJPJQJ\aJnHtHP P !Oj "5:AB A=>A:8 CJOJ QJ aJmHsHtHF/F  Oj"5:AB A=>A:8 =0: OJ PJQJ 2& !2 Oj =0: A=>A:8H*P`2P $Oj5@E=89 :>;>=B8BC; # E$tHb/Ab #Oj5@E=89 :>;>=B8BC; =0:CJOJPJQJaJmH,sH,4)@Q4 Oj><5@ AB@0=8FK~S`b~ 'OjA=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< 3&$h\dh^h`\a$CJOJQJtHt/qt &Oj A=>2=>9 B5:AB A >BABC?>< 3 =0:CJOJPJQJaJmH,sH,P>`P )Oj0720=85($dha$CJOJQJmHsHtHF/F (Oj 0720=85 =0:CJOJPJQJaJ^J ^ +Oj >4703>;>2>:*$dha$5CJOJQJ\mHsHtHT/T *Oj>4703>;>2>: =0:5CJOJPJQJ\aJN N -Oj86=89 :>;>=B8BC; , E$tH`/` ,Oj86=89 :>;>=B8BC; =0:CJOJPJQJaJmH,sH,jj oList Paragraph.d^m$CJOJQJaJmHsHtH pp (& !5B:0 B01;8FK7:V/0/PK![Content_Types].xmlj0Eжr(΢Iw},-j4 wP-t#bΙ{UTU^hd}㨫)*1P' ^W0)T9<l#$yi};~@(Hu* Dנz/0ǰ $ X3aZ,D0j~3߶b~i>3\`?/[G\!-Rk.sԻ..a濭?PK!֧6 _rels/.relsj0 }Q%v/C/}(h"O = C?hv=Ʌ%[xp{۵_Pѣ<1H0ORBdJE4b$q_6LR7`0̞O,En7Lib/SeеPK!kytheme/theme/themeManager.xml M @}w7c(EbˮCAǠҟ7՛K Y, e.|,H,lxɴIsQ}#Ր ֵ+!,^$j=GW)E+& 8PK!Ƶtheme/theme/theme1.xmlYnE#;8U i-qN3'JH DA\8 R>CW]{'ސ{g?x݈]"$q+_,y>8{7 K }xLވHe 2{Rܜaˋ??<ߟdžSr$L].<İT̟72S"ѵ_JwL&BJ05kZVyVy|xC OO|x>+<>@(:??/>5{yxFDdm 3^q5'=q6nib-$RB}}YGq=xK@;)^qbha79g . pUʹ;bbmc[$c'a}5KKfH5HL!ݦ&|mK{N6M6hq v|y 58+zH  *~ HHy\K*t@G>{sA}"))y sGfۡqǾ'w E1 [8>ܤ4Aбt׎~ls14_>,Ȭ7TT GqME=w-i>mo[oiBszbP:j5if F 9Pɉ* k\ A ;!N`.{I SցD p3˅5veU}AbvyA/g 氚 Z N+lR~aeԩj9&&CLgMʼn7a A0ƀHEA3~{q q1vƨl効9)>൜fN1N FIrdq8Y^:_73.|3 f%Jش?MOY s 3;} Rc0`d[鯠$ÿ - έhǴ"P 6T{TUٴ+9E28Y*MOt0O9Bݍqg7Ŕ9O)z?7#]u rBIHAאTpl>՟,SpT4@~BA%}'0+{eRF&rĪ#uu\{BHuM6`pG}N+!'_oN콶3a3dXZzCyCUɪ嶂ZZZ۱f,fAg-@`g v6V?Dhf6t=M&ʺ6ײ'݉#֚>d8s9xN=ڮjAv11;u2%M2oN1uo%տPK! ѐ'theme/theme/_rels/themeManager.xml.relsM 0wooӺ&݈Э5 6?$Q ,.aic21h:qm@RN;d`o7gK(M&$R(.1r'JЊT8V"AȻHu}|$b{P8g/]QAsم(#L[PK-![Content_Types].xmlPK-!֧6 +_rels/.relsPK-!kytheme/theme/themeManager.xmlPK-!Ƶtheme/theme/theme1.xmlPK-! ѐ' theme/theme/_rels/themeManager.xml.relsPK] $ $$$$$' xR$&R+.F4AIPYdksw.{ "´~^0..`%@09*BPX_>ho\s~{ fhz TV&0:AJan|LfĕȜF^BRz<f<!B').46789;4<`=>?@ABCDT,bsRԏΚIJ^~`Hlz "+n284;$AdHJTWZ]frއtdR( $>N0V@l@  0 <D. "$&(V+/*4589;=(@ACrEG(SUV_acfjloqsvwxyz{|}~,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFHIJKLMNOPQRSTUVWXY[\]^_`abcefghjklmopqrstvwxy{|}~      *ztL XjZ$<\` f:S؇ڇhjڈ܈VXЉ҉"$FH02xzŒ PRڞ hjğƟ:<RLZ (n>@B  $UV`bdeghikmnprtuGZdinuz  '!!T8 @ (  J  # "?DR   Gb7"?DR   G`J"?DR   Gb7"?DR    Gb7"?DR    Gb7"?D    "?D    "?D    "?B S  ??`   tcpj sv~ref#j%;t  tZ Yt Z t % \ t d4t 4ot 0t tz%*@IJOSXZfow 6=ch~+BMs{+;?M}~ ()/079=egimnuvz #%KMPjxz{}}45>X=?gitu|} % b O Q ] ^ _ 0 7 ` i z {   / : C r s 0 2 I J ` m &0  yz bd%3KYcf   PS>@TU.:FPx",itbh ,/R\Q_&es +`i5@TU!'3> $r|$ - @ H i k !!!!!!!!" "G"I"""""##]#m#######$+$S$U$$$$$$$$$%%%J%U%%%%%:&E&&&&&&&&&&&+'6'z''''''''' (K(M(((((((}))))*,*-*I*_********+ +c+q++++++ ,D,M,,,,,,,,-k-w-------7.l.n......1n1o11111)2,282B222223l3m3333333334K4O444444 5)5T5V5i5v555555666"6c6f6n6o66666 7 7.7/7v77777778#8*8F8H8Y8y888888888a9b9999999999::L:T::::::;E;Q;c;j;;;;;;<<<<<<<<<<)========>>(>+>6>8>I>b>h>? ?????@ @0@9@AAyAAAAAABBHBIB`BBBBCC-C0C6ClCCCCCCC5D7DBDDDRDSDxDyDDDDDDE^E_EEEEE2F3FHF`FiFFFFF GG(G5G:G>GoGGGGGGHKHMHHHHHHHIIIPIXIaIIIIIIIIJ JJJUJ[JiJpJJJJKK5K7KMK`KhKKKKK-L7LNLSLeLqLtLLLLgMkMMMNNN$NgNkNNNOOPOWOgOmOOOOOO P8P?PgPuPPPPPPP'Q1QgQrQvQ|QQQQQQQQQ RRgRpRRRRRSSSSgSkSoSySSST,T.T>T?T@TJTKTTTTTTTTOUPUoUqUUUUUUV V?VrVtVVVVVVVV WW$WNWtWvWWWWWWWWWVXXXdXeXfXXXXY Y~YYYYYYY-Z.Z@ZGZZZZZZZ[3[;[[[ \\\,\.\H\I\w\\\\\\\\\]']0]l]t]]]]]]]]]^/^t^{^}^^^^^^_#_1_;_p_x_z____``U`_`c`o``````aHa[aaaaaaaaaaabbbbbbbbCcQccc dddde.e/eGeeeleeeeeefJfRffffffggg g?ggggg#h1hwhhhhii i!ikisiiiiijjjjjjkk1kVkWkxkkkkk ll^ldlllllUmamemkmmmmmmnnnnnnnnnoPoQo`orooooooppq!q$q-qhqqqqqqqqqr rrrFsLsssssss8tEtttttu uauluuuuuuuv v;vkvlvvvvVw[wwwww;xDxxxxxyyz zdzlzzzzz^{e{{{{{{|||||} }}#}l}r}}}}}}}}}}}%~,~~~*0[it} 8=ejӀڀۀ߀ ;Eׁ߁)1ʂԂۂ (tȃԃۃ߃$(2jy΄ԄۄބahۅTXۆKUۇ݇xʈۈ0>H}~ʼn։؉&6Waqz܊AHMR܋8CIU܌ !7FKUӍ5:֎]12PY]KTБՑFN| -u~ʔ [h  KSBJߘ9AEM3;~ۚr|̛՛"ltœ˜Wadpϝӝ%GPR_;@~Π֠x̡ס#U[Ţnu1:OVʤԤѥե"-9@q{Ʀ#-foȧ+9noͨҨGNkvZ_py2<BJȫoudmLRѮڮAIٯ'.7&*/djs|ı˱ X`ltXaz³γ56KQYinry2:IQdj :EW]]gmq÷|KSjsȹ *LTZf.9\aqwżѼnvŽ W]lq}ʾҾ <BDOV\puÿIZ >EQ])4&-u} Y{} |:AEQ3= ty@DHQ-5QUbelpquvx->?ElrySUV[pwy V^w#*./137LN]ceq ().:E "%&)V[ $%+-0=OPT $8:<Akopr RTUX|KOX[\fmt+-SUmoz}&(-/45>{  2?IPZ`|} 6;isuz{-2QT]fgikpqxy~gijmnovy,5BF]bch!&;Dfjkp)128AIaklou|}!<ABHSWy~ $.1;@AHS]ox%)38<>?BIS $&045=>AKQqvz|}-HK[b 2EGx|"#(6;af{%*6;PWq"#-<ABFGJeiostptv~!)LUpy "#*UY]c %24QVW]^bin}&*+3SY[`agho |!*DKOST[x{57gmns#.346?CMqr 7<agptuz "37Y^`o'2379AEKLWjpqvx|!")*9LUV^`a08:Bbden%+/16:;ACL{ 04nr "+/BG[{|./H&(0@Iy}~ (,]_"+348y|} -/LOep )sxDHIQU` NQ$%)NTw{/[_ah{  59lpOVGLNVW_puv{|~     ' + 7 ; Y a f h u {             # ( ) . Y [ \ ^               r v            ( H K f k l r s x y                 & - 1 2 6 ? C P T U Y                     BPw| "$7IwxEJMY 1;>F %chCJNYIKOP  $$**,,[-\---=3>355;;;;/<1<<<<<AApCqCVVddee8u9u8v:vST#$<>deȟɟ{|vwpqǬȬ\^ӿԿ`a^_'(qsop  AC!"6 7 6$:$@$A$$$$$$$$$$$$$%%%%>%?%V%W%}%~%%%%%)&+&S&T&c'd'( (((z+{+$,%,/0a0b0J1K133444555A5B5U5e5j5n5P6Q6x6y6666666666666777 7<7=7L7M7[7\7y7z7777777778 8/858;8<8Q8R8t8u888888888996979_9`9z9{9999999::":#:C:D:V:W:o:p:::::::::;;;;1;3;P;Q;i;j;;;;;;;;;;;;; < <*<+<<<=<V<W<z<{<<<<<<<<<'=(=K=L=w=x=========>>0>1>V>W>}>~>>>>>>>??(?)?V?X?c?d?????????@ @%@&@R@S@w@x@@@@@AAAA?A@AjAkAzA{AAAAAAAAABB%B&BOBPB~BBBBBBBBCC6C7CgCiCCCCCCCDD+D,DdDgDiDjDDDDDDDDDEEEEEE%E&EAEBE_E`EEEEEEEEEEEEEEEFF7F8FXFZFuFvFFFFFFFFF G G G!G;GX4Z5ZZ[[[\\\\^^^^J_K_Q_^_`_d_________"a$aaaaaobqbbbsctccc8d:d>d?dddeeeeeeeeefff[f\fifjf}ffffffffffggg g7g8gvgwgggiijj{jjllnnkplp's)srtstttuuvvG}I}r}s}y}z}~~ÀՀـڀހ߀!#)* prtv=>O^demnކՇև  Íōэҍ  VW.089XYHISUABTV[\:<=?|}Z\_`èĨLNOQѬӬ!#]_mnµõŵƵȵɵѵԵ޵()OQgrYZ56}~svz{5;?@}cimn"Pz{~ hi+,PQde45? @ !!!!F"G"""####R$S$$$''J(K(((((--//;<<<BB'G(GJJSSBcCcnnuuwxΝϝ {| IJGHKL45C9:'(rs   BDBCt!u!4)5)++--b0c0445577 @ @iCkCCC1D3DDEzG{G6R7RA]B]jjkjppwwQRǚȚYZ֞rs01Чѧ ,GIlm̳ͳpq  12$%`aUVwxgh   ] `     [ ^   <Y_?@"*+LM+st,-M9:H I   h!i!!!""7#8##$%%%%%%*&+&f&g&1'2''((E)K))=*>***++,,,,--.--->.?...///00111,2-2222233444555566677758;89=:>:::*;+;;;6<7<<=o>p>>>W?ArAsAACeDgDDEEEEEFFGG}G~GGHJI JJK"KKL LwL|LLLMMMMbNSSTT?TTTaUVVVWWWWWSXYXXXX}Y~YYYY\}]ggg1h2hhhiiKiLiiiijjkQkRkkkSl^mmmmm`nnnnPoQoo;pppp/q5q rrrrssstauuvvvvx,xPxxx(y)yyyzzzz{:|||}s}y}K~M~g߆*čō/0HIUV;<|}MN߳hµõŵƵȵɵ3333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333333v{7@~en#{}1,2ɬkCuC><sG]5n5dNQUV:XSX3Z[ll;pp#+ʊhµõŵƵȵɵfg$%LM|}UU:X:X__eefflgmgpgqgii j jjjllllnn_p`pcpdp's(smtntttttuuG}H}r}s}PQSTST5689כ؛QRTU XYµõŵƵȵɵѵԵ޵ ]-5g|'8Kj1YjD.~%%GOJeMN ʅ$#OjJCM^ ze gfZhQ|i T^`o(.^`o() o^o`hH. ? L^? `LhH.  ^ `hH. ^`hH. L^`LhH. ^`hH. O^O`hH. L^`LhH.h ^`hH)h ^`hH.h  L^ `LhH.h w ^w `hH.h G^G`hH.h L^`LhH.h ^`hH.h ^`hH.h L^`LhH. ^`OJQJo(-e ^`o(hH.e ^`hH.e pLp^p`LhH.e @ @ ^@ `hH.e ^`hH.e L^`LhH.e ^`hH.e ^`hH.e PLP^P`LhH.h ^`hH)^`OJPJQJ^Jo(-h  L^ `LhH.h w ^w `hH.h G^G`hH.h L^`LhH.h ^`hH.h ^`hH.h L^`LhH.^`o(. ^`hH. pL^p`LhH. @ ^@ `hH. ^`hH. L^`LhH. ^`hH. ^`hH. PL^P`LhH.h ^`hH.h ^`hH.h pL^p`LhH.h @ ^@ `hH.h ^`hH.h L^`LhH.h ^`hH.h ^`hH.h PL^P`LhH.^`o(.,^,`o() ^`hH.  L^ `LhH.  ^ `hH. l^l`hH. <L^<`LhH.  ^ `hH. ^`hH. L^`LhH.h h^h`hH.h 8^8`hH.h L^`LhH.h  ^ `hH.h  ^ `hH.h xL^x`LhH.h H^H`hH.h ^`hH.h L^`LhH. ^`hH. ^`hH. pp^p`hH. @ @ ^@ `hH. ^`hH. ^`hH. ^`hH. ^`hH. PP^P`hH. %%GQ|i{ CM^]1YjDze5eMg|'N$#OgfS0Us0 $>2<ML3jNu(eWjRl7#A'f~BPD| m"f zH|  2  Q fr 3 73nx)1=FXpwn&#D#3q:CuE\p>$0<=P3RTVV^>o3{c"I[*0{k 2( 2] !)!9!O_!j!1n!!"1:")#$Fl$(%&&(&@f&*'S'}'(B7(L(o)Y)9 )6)}G)?q)p* -+5+4,;6,2-J.g#/(/H,/fQ/[0+0H0NY01 2B2=U2>W2Q4u[4}4"5D/5z5l6Dr67;7+777n7||768 b8Eu8 :nH;|N;BV; <b<=^k=x=~=~ >1>u>l? _@g@LA@AiAmApA BqBKABlB.mBsB$CqJCtC~C\D]oDlE#FG4MGz`G_HXIi[IJJEJdJKQKK!KDKYKzLM,MnMqM}MHN_NcNogNeOv PP$Pn9Pc\PQ!Q#Q:QYQ\Q|Q$R3R`ERPRuRvRupSTg>k.?`#^R{ f N^MLQ[*FaoGYfo&v [gtG W'p,{JPo~*OU`aGw|~,k\g#nj3y|L4gr#CI*X!)0/Qd&{Uyg u? w^GY-49cPCh!0AI^o~<y"Kr 4E [c H^+ Qjr$\:u+##i(*pWN LR]WL,eE9S @/LRS1@89'Bf -1K^+<OW< = *w,SCQcgX^igokYDAQ[ws`lfmx;2F]pzx@ }}8 }} "(+12<CJVWXYZ`bfinr$%+/9;IMWXZZ  "$*.LX^jl"4\ltx|,@PR^fz~Unknown G*Ax Times New Roman5Symbol3. *Cx Arial7.@ CalibriA& A2 Arial Cyr?& rAlk-Az-HlvLKTimes Roman AzLatK&  :Arial 7777Tahoma?rAlk-Az-TmsLE& A3 Arial AzLatA$BCambria Math"1 hAyF'vF'jg2NObg2NOb!n0[[ 2qHP $POj2! xxuseruser<         Oh+'0h   $ 0 <HPX`userNormaluser618Microsoft Office Word@Z3@e¯@yRT@-Og2N՜.+,0 hp|  b[     !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~      !"#$%&'()*+,./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~Root Entry F1Data 31Table-rWordDocument 7$SummaryInformation(DocumentSummaryInformation8MsoDataStore{1*11L15XIKRE0A==2{1*1Item  PropertiesUCompObj y   F' Microsoft Office Word 97-2003 MSWordDocWord.Document.89q